Prof.dr. Pal Nikolli/
Korrupsioni, oligarkia, pabarazia, emigracioni dhe dobësimi i institucioneve nuk janë më probleme të veçuara. Ato janë shfaqje të një krize më të thellë: krizës së besimit të qytetarëve te shteti dhe te politika.
Në Shqipëri, prej vitesh politika shqiptare përballet me akuza të vazhdueshme për korrupsion, klientelizëm, përqendrim të pushtetit, pabarazi sociale dhe ekonomike dhe keqfunksionim të institucioneve. Por shqetësimi më i madh nuk është vetëm ekzistenca e këtyre dukurive. Është normalizimi i tyre.
Kur një shoqëri fillon të mësohet me korrupsionin, kur privilegji shihet si diçka normale, kur lidhjet politike perceptohen si rruga më e shpejtë drejt suksesit dhe kur qytetari arrin në përfundimin se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë, atëherë problemi nuk është më vetëm moral apo administrativ. Ai bëhet institucional dhe demokratik.
I. Pushteti mund të fitojë zgjedhjet, por nuk mund ta fitojë automatikisht besimin e qytetarëve.
Besimi nuk prodhohet nga propaganda. Nuk ndërtohet me inaugurime, konferenca, fjalime apo statistika të përzgjedhura. Besimi ndërtohet kur qytetari sheh se ligji zbatohet njësoj për të gjithë, se administrata publike funksionon mbi bazën e meritës, se korrupsioni ndëshkohet dhe se pushteti kontrollohet realisht.
Në të kundërt, krijohet një perceptim i rrezikshëm: se ekzistojnë dy Shqipëri. Njëra është Shqipëria e qytetarit të zakonshëm, që përballet me taksat, çmimet, pagat, burokracinë, pasigurinë dhe vështirësitë e përditshme. Tjetra është Shqipëria e atyre që kanë akses, lidhje, kapital dhe ndikim politik.
Nëse ky perceptim bëhet realitet i qëndrueshëm, atëherë demokracia fillon të humbasë substancën e saj.
II. Korrupsioni nuk vjedh vetëm para.
Korrupsioni nuk duhet parë vetëm si vjedhje e fondeve publike. Ai vjedh mundësi.
Ai i merr mundësinë një të riu që kërkon një vend pune mbi bazën e meritës. I merr mundësinë një biznesi që dëshiron të konkurrojë në mënyrë të ndershme. I merr mundësinë një qytetari që kërkon një shërbim publik pa ndërhyrje dhe pa favore.
Korrupsioni krijon një ekonomi të privilegjit, ku lidhja me pushtetin mund të bëhet kapital më i fuqishëm se aftësia profesionale.
Dhe kur kjo përsëritet për vite, dëmtohet vetë ideja e meritokracisë.
III. Oligarkia dhe përqendrimi i ndikimit.
Një demokraci funksionale kërkon konkurrencë politike dhe ekonomike. Kur ndikimi ekonomik dhe politik përqendrohen në pak duar, krijohet rreziku që interesat private të fitojnë peshë të tepruar në përcaktimin e politikave publike.
Kjo nuk do të thotë se çdo sipërmarrës i suksesshëm është oligark apo se çdo marrëdhënie midis biznesit dhe shtetit është e paligjshme. Problemi lind kur kufiri midis interesit publik dhe interesit privat bëhet i paqartë dhe kur qytetari nuk është më në gjendje të kuptojë se kujt i shërben një vendim publik.
Në një shtet demokratik, pyetja duhet të jetë gjithmonë:
A i shërben ky vendim interesit publik apo një interesi të ngushtë?
Dhe përgjigjja duhet të jetë e verifikueshme përmes transparencës dhe kontrollit institucional.
IV. Pabarazia ushqen mosbesimin.
Një shoqëri nuk mund të jetë demokratikisht e qëndrueshme nëse një pjesë e saj ndien se është lënë pas.
Rritja ekonomike ka rëndësi, por qytetari nuk jeton me përqindje. Ai jeton me pagën, pensionin, çmimet, koston e banesës, arsimin e fëmijëve dhe mundësinë për të ndërtuar një jetë të dinjitetshme.
Nëse pasuria dhe mundësitë përqendrohen gjithnjë e më shumë, ndërsa një pjesë e madhe e shoqërisë përballet me pasiguri ekonomike, atëherë krijohet një hendek që nuk mund të mbushet vetëm me retorikë politike.
Sepse demokracia kërkon jo vetëm të drejtën për të votuar, por edhe bindjen se sistemi është i drejtë.
V. Emigracioni është edhe një referendum për të ardhmen.
Shqipëria po përballet prej vitesh me emigracion të lartë. Sigurisht, faktorët ekonomikë janë të rëndësishëm. Por emigracioni nuk mund të shpjegohet vetëm me pagat.
Shumë njerëz largohen sepse kërkojnë institucione më të parashikueshme, mundësi më të barabarta, arsim më cilësor, treg pune më meritokratik dhe një marrëdhënie më normale me shtetin.
Kur një i ri largohet, vendi humbet jo vetëm një banor. Humbet një pjesë të kapitalit të tij njerëzor, profesional dhe demografik.
Prandaj emigracioni duhet parë edhe si një sinjal politik dhe shoqëror.
Njerëzit nuk largohen vetëm nga një vend. Shpesh ata largohen nga një sistem që nuk u jep besim te e ardhmja.
VI. Rreziku më i madh: indiferenca.
Mbase pasoja më e rrezikshme e kësaj gjendjeje nuk është zemërimi i qytetarëve, por indiferenca e tyre.
Kur qytetari thotë: “Të gjithë janë njësoj”, kur mendon se vota nuk ndryshon asgjë, kur nuk beson te institucionet dhe kur zgjedhja bëhet mes të këqijave dhe jo mes alternativave, demokracia fillon të zbrazet nga brenda.
Kjo është shumë më e rrezikshme se një konflikt politik i hapur.
Sepse demokracia nuk shkatërrohet vetëm kur mbyllen institucionet. Ajo mund të dobësohet gradualisht kur qytetarët pushojnë së besuari se institucionet janë të tyret.
VII. Pushteti duhet të ketë frikë nga ligji, jo qytetari nga pushteti
Thelbi i shtetit të së drejtës është i thjeshtë: pushteti duhet të jetë i kufizuar nga ligji.
Qeveria nuk duhet të jetë mbi ligjin. Partia nuk duhet të jetë mbi institucionin. Zyrtari nuk duhet të jetë mbi qytetarin. Dhe askush nuk duhet të ketë privilegjin të jetë i paprekshëm.
Një shtet demokratik nuk matet vetëm me numrin e ligjeve që miraton. Matet me mënyrën se si ato zbatohen.
Nëse ligji zbatohet ndaj qytetarit të zakonshëm, por perceptohet si i negociueshëm për njerëzit me pushtet, atëherë dëmtohet parimi themelor i barazisë para ligjit.
VIII. Shqipëria nuk ka nevojë vetëm për ndryshim politik.
Shqipëria ka nevojë për ndryshim institucional.
Ndryshimi i një partie me një tjetër nuk mjafton nëse mbetet i njëjti mekanizëm klientelist. Ndryshimi i qeverisë nuk mjafton nëse administrata vazhdon të përdoret si instrument politik. Ndryshimi i figurave nuk mjafton nëse institucionet mbeten të dobëta.
Ajo që nevojitet është një kulturë e re e qeverisjes:
më pak propagandë dhe më shumë transparencë;
më pak klientelizëm dhe më shumë meritokraci;
më pak arrogancë politike dhe më shumë përgjegjshmëri;
më pak përqendrim pushteti dhe më shumë kontroll institucional;
më pak privilegje dhe më shumë barazi para ligjit.
Sepse pushteti demokratik nuk është pronë e atyre që e ushtrojnë. Është një mandat i përkohshëm i marrë nga qytetarët.
Dhe qytetari ka të drejtë të kërkojë llogari.
Në fund mbetet vetëm një pyetje
Sa gjatë mund të funksionojë një demokraci nëse qytetarët e saj nuk besojnë më te institucionet?
Kjo është pyetja që politika shqiptare duhet t’ia bëjë vetes.
Jo sa monumente janë ndërtuar. Jo sa konferenca janë zhvilluar. Jo sa fjalime janë mbajtur.
Por sa qytetarë besojnë se ligji i mbron.
Sa të rinj besojnë se mund të ndërtojnë të ardhmen këtu.
Sa njerëz besojnë se merita shpërblehet.
Sa qytetarë besojnë se korrupsioni mund të ndëshkohet.
Dhe mbi të gjitha, sa prej tyre besojnë se vota e tyre ka ende fuqi për të ndryshuar realitetin.
Sepse pushteti mund të mbajë institucionet, mund të kontrollojë administratën dhe mund të fitojë zgjedhjet. Por nëse humbet besimin e qytetarëve, ai humbet kapitalin më të rëndësishëm të një demokracie: legjitimitetin moral.
Dhe një shtet mund të qeveriset për një kohë të gjatë me forcën e pushtetit.
Por nuk mund të ndërtohet për një kohë të gjatë pa besimin e qytetarëve.