Dr. Afrim Shabani/
Ka udhëtime që bëhen për të parë vende dhe ka të tjera që, pa e kuptuar, të çojnë drejt vetvetes. Prej disa vitesh kam marrë përsipër një udhëtim që për mua është bërë më shumë se dëshirë turistike: të shoh, sa të mundem, trojet shqiptare. Qytetet dhe fshatrat, malet dhe lumenjtë, kishat e xhamitë e vjetra, rrënojat arkeologjike, kalatë, stanet, shtigjet, varrezat, odat dhe njerëzit që ende jetojnë aty ku historia nuk është vetëm kapitull libri, por pjesë e jetës së përditshme.
Dhe pas çdo udhëtimi përpiqem të shkruaj.
Jo sepse mendoj se mund t’i përshkruaj të gjitha. Përkundrazi. Sa më shumë i shoh këto vende, aq më shumë bindem se trojet shqiptare nuk mund të njihen nga një fotografi apo nga disa rreshta në internet. Duhet shkuar atje. Duhet ecur. Duhet trokitur në një derë fshati. Duhet pirë një kafe me dikë që nuk e ke njohur më parë. Duhet dëgjuar një emër mali nga goja e njeriut që ka lindur nën hijen e tij.
Nëse këto shënime arrijnë të bindin qoftë edhe një familje shqiptare në Amerikë që verën tjetër, krahas Tiranës, Prishtinës, Shkupit apo bregdetit, të marrë edhe një rrugë mali e të hyjë në një fshat shqiptar, atëherë udhëtimi im ka pasur edhe një dobi tjetër.
Ky ishte udhëtimi im i tretë në trojet shqiptare gjatë verës së vitit 2026 dhe udhëtimi i 24-të që kam bërë në gjashtë vitet e fundit, që kur vendosa të shoh të gjitha trojet shqiptare.
Midis këtyre tri udhëtimeve më duhej të kthehesha vazhdimisht në Amerikë për shkak të konferencave dhe angazhimeve në edukimin muzikor. Kështu vera ime u nda disi në dy botë: aeroportet, konferencat dhe jeta profesionale në Amerikë nga njëra anë; malet, fshatrat dhe rrugët shqiptare nga ana tjetër.
Këtë herë zbrita në aeroportin e Shkupit.
Aty më prisnin kushërira ime Luljeta, të cilën e konsideroj si motër, dhe bashkëshorti i saj, Murati, kunati im. Të dy janë profesorë universitarë. Me disa njerëz mund të kalosh orë të tëra dhe biseda të mbarojë. Me Luljetën dhe Muratin ndodh e kundërta: sa më shumë kohë kalojmë së bashku, aq më tepër duket sikur kemi ende gjëra për të thënë.
Rruga nga Shkupi drejt Kërçovës kaloi kështu, mes bisedave familjare, kujtimeve dhe planeve. Por në Kërçovë më priste dikush tjetër. Gjyshja ime, 91 vjeçe. Në atë moshë, pritja e gjyshes merr një kuptim tjetër. Kur ishim fëmijë mendonim se gjyshet do të ishin gjithmonë aty. Shtëpia, oborri, zëri i tyre, pyetja nëse kemi ngrënë, të gjitha na dukeshin të përhershme. Vetëm më vonë njeriu kupton se koha nuk bën marrëveshje me askënd.
Prandaj sot, kur hyj dhe e shoh gjyshen time, nuk numëroj më vetëm vitet e saj. Numëroj privilegjin tim. Të kesh ende një gjyshe 91-vjeçare që të pret kur kthehesh nga Amerika është sikur të gjesh ende të ndezur një kandil të vjetër të familjes. U ula pranë saj. Në ato çaste nuk kishte rëndësi Amerika, konferencat, aeroportet apo mali që do të ngjisnim të nesërmen. Ishte vetëm ajo qetësi e rrallë që ekziston ndërmjet nipit dhe gjyshes, ku shumë gjëra kuptohen pa qenë nevoja të thuhen.
Po atë mbrëmje më prisnin edhe dy shokët e udhëtimit: Kujtimi dhe Naseri, dy bjeshkatarë të Shoqatës së Bjeshkatarëve “Ujëmiri”. Vetë emri i shoqatës më prek në mënyrë të veçantë. Ujëmiri është mali mbi Kaleshe, fshatin malor prej nga vjen familja ime. Për mua, pra, ai nuk është vetëm emër gjeografik. Është pjesë e hartës së kujtesës familjare. Me Kujtimin dhe Naserin bëmë përgatitjet e fundit. Të nesërmen na priste Vuthaj dhe, përtej Vuthajt, Jezerca.
Por rruga drejt një mali shqiptar rrallëherë është vetëm rrugë drejt malit. Gjatë udhëtimit nga Kërçova drejt Vuthajt ndaluam në Radavc. Aty, pranë burimeve të Drinit të Bardhë dhe nën masivin e Bjeshkëve, peizazhi të jep menjëherë ndjesinë se gjeografia shqiptare nuk është e ndarë në kapituj. Uji, shkëmbi, mali dhe vendbanimet lidhen me njëri-tjetrin në mënyrë pothuaj organike.
Ndalëm edhe te kapela e Radavcit.
Vende të tilla të vogla më kanë tërhequr gjithmonë më shumë sesa monumentet madhështore. Një faltore e vogël pranë një rruge mund të tregojë për një vend po aq sa një ndërtesë monumentale. Aty ku brezat kanë ndezur një qiri, kanë bërë një lutje apo thjesht kanë ndalur për një çast, krijohet një lloj arkivi që nuk ruhet në letër.
Qëndruam pak.
Pastaj vazhduam drejt Plavës dhe Gucisë.
Sa herë kaloj nëpër këtë trevë më lind e njëjta pyetje: si mund të kuptohet historia shqiptare pa ecur nëpër këto vende?
Emrat e maleve, kullat, livadhet, uji, mënyra e ndërtimit dhe vetë pozita e fshatrave tregojnë histori shumë më të gjata se kufijtë modernë.
Dhe pastaj erdhi Vuthaj.
Vuthaj është nga ato vende ku mali nuk duket sikur qëndron përballë fshatit. Mali duket sikur është pjesë e fshatit.
Shtëpitë shtrihen nën kreshtat e Bjeshkëve, ndërsa lugina e Ropojanit hapet përpara si një korridor i madh natyror drejt zemrës së Alpeve Shqiptare. Uji i ftohtë, kullotat dhe shkëmbinjtë krijojnë një peizazh që njëkohësisht është i ashpër dhe mikpritës.
U vendosëm në Bujtinën Gerla.
Njerëzit që e drejtonin na pritën me një ngrohtësi që shqiptarëve nuk ka nevojë t’ua shpjegosh gjatë. Ka një ndryshim të madh ndërmjet të jesh klient diku dhe të ndihesh mysafir. Atje u ndjemë mysafirë.
Dhe për një njeri që udhëton nëpër trojet shqiptare, bujtina të tilla janë vetë pjesë e udhëtimit. Ato janë vazhdimi modern i një tradite shumë më të vjetër: dera që hapet për udhëtarin.
Fjetëm pak.
Në orën 4:30 të mëngjesit filloi aventura.
Nisja jonë ishte nga Katuni Zastan, pranë Vuthajt. Përpara kishim një itinerar prej rreth 28 kilometrash, të cilin në mendjen time e kisha ndarë në tri pjesë.
Pjesa e parë na çonte drejt Liqeneve të Jezercës.
Në ato orë të mëngjesit mali ka një karakter krejt tjetër. Drita ende nuk e ka marrë plotësisht terrenin. Ajri është i ftohtë. Hapat dëgjohen më qartë. Bisedat bëhen më të shkurtra.
Dhe njeriu fillon ta kuptojë se mali nuk ka nevojë për fjalët tona.
Sa më lart ngjiteshim, aq më shumë peizazhi ndryshonte. Pylli mbetej prapa, shkëmbi bëhej më i pranishëm dhe horizonti hapej.
Pastaj u shfaqën Liqenet e Jezercës.
Mbërritëm aty rreth orës shtatë të mëngjesit.
Liqenet akullnajore të vendosura nën masivin e Jezercës janë një nga ato pamje ku njeriu instinktivisht ul zërin. Uji, guri dhe majat përreth krijojnë një amfiteatër natyror ku gjithçka duket më e vjetër se ne.
Aty bëmë pushimin e parë të gjatë.
Por Jezerca ishte ende sipër.
Filloi pjesa e dytë.
Dhe aty ndryshoi edhe karakteri i ecjes.
Nga një ecje e gjatë malore kaluam në atë që tashmë ndihej si përvojë alpine. Në disa vende kishte ende borë. Gurët lëviznin nën këmbë. Pjerrësia rritej. Çdo hap kërkonte më shumë vëmendje.
Mali, më në fund, po na tregonte pse kishim ardhur.
Maja e Jezercës ngrihet 2,694 metra mbi nivelin e detit. Është maja më e lartë e Bjeshkëve që ndodhet tërësisht brenda Shqipërisë dhe një prej kulmeve madhështore të gjithë Alpeve Shqiptare.
Aty bëmë pushimin e dytë.
Dhe unë bëra diçka që shokët e mi nuk do të ma harrojnë lehtë.
Më zuri gjumi.
Në mes të Jezercës.
Kujtimi dhe Naseri qeshnin: “Afrimi erdhi ta pushtojë Jezercën!”
Pushimi mbaroi.
Pjesa e tretë nuk kishte më shumë humor.
Terreni u bë serioz.
Në disa segmente nuk mund ta ndihmonim më njëri-tjetrin si më parë. Secili duhej të gjente vendin e këmbës, të ruante ekuilibrin dhe të mendonte për lëvizjen e radhës. Gurët e lirshëm dhe pjerrësia nuk lejonin shpërqendrim.
Në male vjen një çast kur shoqëria vazhdon të jetë pranë teje, por përgjegjësia bëhet krejtësisht personale.
Hapi yt.
Dora jote.
Fryma jote.
Vendimi yt.
Dhe pastaj, pas orësh të tëra ecjeje, shkëmbi nuk ngrihej më përpara nesh.
Kishim arritur.
Jezerca.
2,694 metra.
Në majë nxorëm flamujt.
I valëvitëm.
Bëmë fotografitë që bëhen në raste të tilla, por fotografia nuk e ruan dot atë që ndien njeriu atje lart.
Nga maja, Alpet Shqiptare nuk duken më si male të veçuara. Duken si një det guri. Kreshtat vijnë njëra pas tjetrës, luginat humbin thellë poshtë dhe horizonti të detyron të mendosh jo për një majë, por për tërë hapësirën.
Në atë çast kuptova përsëri diçka që këto udhëtime ma kanë mësuar vazhdimisht.
Gjeografinë shqiptare mund ta mësosh nga harta.
Por përmasën e saj duhet ta shohësh nga mali.
Nuk qëndruam pafund.
Në mal, arritja në majë është vetëm gjysma e udhëtimit.
Duhej të ktheheshim.
Në mbrëmje mbërritëm përsëri në bujtinë të lodhur, por të lumtur. Kishte atë heshtjen e këndshme të njerëzve që nuk kanë nevojë t’i shpjegojnë njëri-tjetrit çfarë kanë bërë. E kishim parë bashkë.
Jezerca kishte mbetur pas nesh.
Por udhëtimi im nuk mund të mbaronte vetëm me një mal.
Kam krijuar një zakon: gjatë këtyre udhëtimeve dua të vizitoj të paktën një fshat.
Jo vetëm qytetet.
Fshatin.
Sepse një pjesë e madhe e historisë sonë është shkruar pikërisht atje, ndonëse rrallë me bojë.
Këtë herë zgjodha Prapadishtin, mbi Kërçovë.
E njihja fshatin edhe më parë, sepse kam një kushëri që ende jeton atje, të paktën një pjesë të kohës.
Shkuam një grup shokësh.
Dhe aty udhëtimi mori një karakter krejt tjetër nga Jezerca.
Nuk kishte litarë, borë apo gurë që lëviznin.
Kishte zjarr.
Ushqim të përgatitur jashtë.
Të qeshura.
Këngë.
Biseda.
Përshëndetëm edhe disa banorë të fshatit.
Në një kohë kur shumë fshatra shqiptare po humbasin banorët e tyre, të hysh në një fshat nuk është më thjesht vizitë. Është edhe një lloj dëshmie.
Shtëpitë mund të jenë mbyllur, por emrat e vendeve janë ende aty. Krojet janë aty. Rrugicat janë aty. Varret e të parëve janë aty. Dhe herë pas here del një njeri nga një portë dhe të përshëndet.
Kjo mjafton që fshati të marrë frymë përsëri.
Prapadishti atë pasdite nuk ishte pikë në hartë.
Ishte tryezë.
Ishte zjarr.
Ishte këngë.
Ishte shoqëri.
Dhe prej andej shkova drejt një vendi edhe më personal.
Kaleshës.
Fshatit malor të familjes sime.
Atje kemi ndërtuar një shtëpi mbi vendin ku ndodheshin rrënojat e shtëpisë shekullore të familjes sonë.
Ndoshta për një të huaj është vetëm një shtëpi në mal.
Për mua nuk është.
Kur qëndroj aty, e di se poshtë asaj toke kanë ecur njerëzit e familjes sime shumë kohë përpara se unë të lindja. Aty kanë pasur dimrat e tyre, dasmat, vdekjet, gëzimet, mosmarrëveshjet, bukën, bagëtinë, këngët dhe heshtjet e tyre.
Shtëpia e re qëndron mbi gjurmën e së vjetrës.
Dhe kjo më duket një metaforë e bukur e vetë jetës sonë shqiptare.
Ne ndërtojmë të renë, por poshtë saj është gjithmonë diçka e vjetër.
Kaleshet më kujtonë se prejardhja nuk është dekor.
Është përgjegjësi.
Atë mbrëmje nuk më duhej ndonjë mal tjetër.
Nga Jezerca, 2,694 metra mbi det, isha kthyer te disa metra tokë familjare që për mua kishin po aq peshë.
Dhe ndoshta ky ishte kuptimi i vërtetë i udhëtimit.
Të nesërmen duhej të largohesha.
Përsëri aeroporti i Shkupit.
Përsëri Amerika.
Luljeta erdhi me familjen e saj për të më përcjellë. Motra-kushërirë që më kishte pritur në fillim të udhëtimit po më kthente tani në aeroport.
Kaluan edhe disa orë bashkë.
Folëm.
Qeshëm.
U munduam ta zgjasnim kohën, megjithëse të gjithë e dinim se aeroportet nuk negociojnë me orën.
Ka njerëz me të cilët takohesh dhe thua: kaluam mjaft kohë.
Me Luljetën dhe familjen e saj nuk më ndodh kështu.
Gjithmonë mbetet edhe një bisedë.
Edhe një kafe.
Edhe një kujtim.
Edhe diçka që do ta themi “herën tjetër”.
Pastaj vjen hyrja e aeroportit.
Valixhja zbret.
Përqafimi.
Dhe ajo fjala e vjetër shqiptare që përmban gjithmonë shpresën e kthimit:
Mirupafshim.
Në avion mendova për këto pak ditë.
Kisha filluar me një gjyshe 91-vjeçare që më priste në Kërçovë.
Kisha kaluar nëpër Radavc, Plavë, Guci e Vuthaj.
Kisha fjetur nën Bjeshkët e malësisë madhe.
Kisha nisur ecjen në 4:30 të mëngjesit.
Kisha parë Liqenet e Jezercës.
Kisha ecur mbi borën e verës dhe gurët e lëvizshëm.
Kisha arritur në 2,694 metra.
Kisha valëvitur flamurin në Jezercë.
Pastaj kisha zbritur përsëri mes njerëzve.
Në Prapadisht kishim ndezur zjarr, kishim ngrënë, qeshur e kënduar.
Në Kaleshe kisha qëndruar mbi truallin e shtëpisë së të parëve të mi.
Dhe në fund, një familje shqiptare më kishte përcjellë drejt aeroportit.
Atëherë kuptova se ndoshta gabojmë kur udhëtimet tona i masim vetëm me kilometra.
Ky udhëtim ishte rreth 28 kilometra në mal.
Por rruga e vërtetë ishte shumë më e gjatë.
Ajo shkonte nga gjyshja te Jezerca.
Nga Jezerca te Prapadishti.
Nga Prapadishti te Kaleshet.
Nga Kaleshet te aeroporti.
Dhe nga aeroporti, përsëri në Amerikë.
Unë jetoj në Amerikë dhe jam mirënjohës për jetën, punën dhe mundësitë që ky vend më ka dhënë. Por pikërisht jeta larg vendlindjes ma ka bërë edhe më të qartë një gjë: distanca nuk duhet të na bëjë vizitorë të trojeve tona.
Sidomos ne shqiptarët e Amerikës duhet t’ua tregojmë këto vende fëmijëve tanë.
Jo vetëm me fotografi.
T’i marrim me vete.
Të ecin nëpër Shkodër e Prizren, Kërçovë e Guci. Të shohin Vuthajn. Të futen në një fshat. Të dëgjojnë një të moshuar. Të pinë ujë nga një krua mali. Të shohin një stan. Të vizitojnë një kala, një kishë të vjetër, një xhami, një vend arkeologjik. Dhe, nëse këmbët ua mbajnë, të ngjiten edhe në një mal.
Sepse një vend nuk trashëgohet vetëm duke thënë se është i yti.
Duhet njohur.
Unë ende nuk e kam mbaruar udhëtimin tim nëpër trojet shqiptare.
Kam shumë qytete pa parë.
Shumë fshatra ku nuk kam hyrë.
Shumë male ku nuk kam shkelur.
Shumë rrënoja që nuk i kam prekur me dorë dhe shumë histori që nuk i kam dëgjuar ende nga njerëzit që i mbajnë mend.
Prandaj ky nuk është përfundimi.
Është vetëm një tjetër shënim nga rruga.
Dhe ndoshta ky është mesazhi që dua t’i lë lexuesit të “Diellit”, sidomos atij që e lexon këtë gazetë nga larg:
Kur të shkoni në trojet shqiptare, mos shkoni vetëm për pushime.
Merrni një rrugë që nuk e njihni.
Hyni në një fshat.
Ngjituni në një mal.
Pyetni një plak për emrin e një vendi.
Uluni në një sofër.
Dëgjoni.
Shikoni.
Ecni.
Sepse ka ende një Shqipëri natyrale kulturore, historike dhe njerëzore që nuk gjendet në broshurat turistike.
Ajo duhet kërkuar.
Dhe nganjëherë, për ta gjetur, duhet të niseni në orën 4:30 të mëngjesit.