Dr. Lulzim Nika/
Çmitizimi i historisë së nacionalfolklorizmit tonë është një domosdoshmëri e kohës. Vetëm përmes një qasjeje kritike, të paanshme dhe të mbështetur në metodologji shkencore, mund të çlirohemi nga mbivlerësimi i ngjarjeve dhe personaliteteve historike, të cilat shpesh janë trajtuar si të lavdishme dhe të padiskutueshme, pa një vlerësim të mirëfilltë akademik. Një qasje e tillë është e domosdoshme për ta kuptuar realitetin historik dhe për t’i hapur rrugë zhvillimeve të reja pozitive dhe proceseve të shëndosha shoqërore.
Fatkeqësisht, populli shqiptar ka bërë një rrugë të gjatë dhe të vështirë në përpjekjet për ndërtimin e shtetit dhe institucioneve të veta. Edhe gjatë periudhave kur shqiptarët kanë pasur mundësi të qeverisin vetveten, prijësit politikë, në rrethana të ndryshme historike, jo rrallë kanë ndikuar në kthimin e kahjes së zhvillimeve në favor të pushteteve të kohës. Në shumë raste, historia është përdorur për të thurur lavde ndaj vetvetes, lavde që jo gjithmonë kanë qenë të mbështetura në realitetin e ngjarjeve.
Kjo dukuri nuk i përket vetëm një periudhe të caktuar. Ajo është shfaqur edhe gjatë shekullit të kaluar dhe, për fat të keq, vazhdon të jetë e pranishme edhe sot.
Institucionet kompetente që kanë për detyrë të studiojnë dhe të shkruajnë të kaluarën tonë, si dhe një pjesë e opinionit publik, e dinë se interpretimi i historisë nuk është gjithmonë i çliruar nga ndikimet politike. Në raste të caktuara, interpretimet historike lidhen me boshtet e caktuara politike dhe me narrativat që përfaqësojnë ato: disa me traditën e lëvizjes paqësore, ndërsa të tjerë me traditën e rezistencës së armatosur.
Por historia nuk mund të jetë pronë e asnjë krahu politik.
Asnjëra prej këtyre qasjeve nuk duhet të shndërrohet në monopol mbi të vërtetën historike. Detyra e historianit nuk është të mbrojë një narrativë politike, por të hulumtojë, të krahasojë burimet, të verifikojë faktet dhe të nxjerrë përfundime në përputhje me standardet e historiografisë bashkëkohore.
Problemi bëhet edhe më i madh kur politika, institucionet akademike dhe interesat personale ndërthuren. Në vend që aftësia profesionale, puna kërkimore dhe meritat akademike të jenë kriteret kryesore të përzgjedhjes dhe avancimit, shpesh krijohet përshtypja se rëndësi marrin afërsia politike, bindja partiake dhe servilizmi ndaj liderëve.
Nëse kjo dukuri bëhet normë, atëherë dëmtohet jo vetëm shkenca, por edhe vetë shoqëria.
Tregu ynë është i stërmbushur me botime dhe rrëfime historike ku subjektivizmi shpesh zë vendin e metodologjisë shkencore. Në raste të caktuara, edhe ngjarjet tragjike, masakrat dhe vuajtjet e njerëzve janë shndërruar në lavdi të rreme dhe, madje, në kapital personal e politik të individëve.
Kjo është një dukuri veçanërisht e rrezikshme.
Historia nuk duhet të shkruhet për t’i bindur të gjallët se janë vetë historia, aq më pak për t’i shndërruar ata në “heronj” të pakontestueshëm. Historia duhet t’u japë vend, para së gjithash fakteve, dokumenteve dhe njerëzve që kanë dhënë kontributin e tyre, shpesh duke paguar çmimin më të lartë – jetën.
Këtë problem e thellojnë edhe disa media, të cilat në vend të hulumtimit dhe debatit serioz historik, shpesh preferojnë narrativën sensacionale, personalizimin e historisë dhe krijimin e figurave publike që ushqehen nga një shoqëri e traumatizuar.
Një shoqëri që nuk e studion me objektivitet të kaluarën e saj rrezikon ta përsërisë atë.
Prandaj, kemi nevojë për një histori që nuk u shërben individëve, partive apo grupeve të interesit. Kemi nevojë për një histori që i shërben të vërtetës.
Edhe përdorimi i disa formulimeve të trashëguara nga historiografia hegjemoniste serbe kërkon një analizë të veçantë kritike. Shprehje të tilla si “djepi”, “vatra” apo “vendi i shenjtë”, kur përdoren pa analizë historike dhe metodologjike, mund të riprodhojnë pa vetëdije narrativa që kanë shërbyer për pretendime politike dhe territoriale ndaj Kosovës.
Prandaj, nuk mjafton të ndërrojmë autorin, por duhet të ndryshojmë metodën.
Kosova dhe historia shqiptare kanë nevojë për dokumente, arkiva, burime të verifikueshme, krahasim të dëshmive dhe debat akademik të lirë. Vetëm kështu mund të ndërtojmë një histori që nuk është as propagandë politike, as nacionalfolklorizëm dhe as instrument për biznes personal.
Është veçanërisht e dhimbshme kur disa autorë përqendrohen te “heronjtë” e gjallë dhe harrojnë burrat e gratë që dhanë jetën për këtë vend. Ata njerëz nuk kanë nevojë për mitizim; kanë nevojë për dokumentim të sakrificës së tyre dhe për vendin që u takon në historinë tonë.
Historia nuk duhet të jetë përshkrim i njerëzve të gjallë, por studim i së kaluarës.
Nuk duhet të jetë instrument për lavdërime pa bazë, por mjet për të kuptuar të vërtetën.
Dhe mbi të gjitha, nuk duhet të jetë pronë e askujt.
Çmitizimi nuk nënkupton mohimin e historisë, as mohimin e sakrificave kombëtare. Përkundrazi, çmitizimi është mënyra më serioze për t’i mbrojtur ato nga instrumentalizimi, keqpërdorimi dhe harresa.
Nëse duam një shoqëri më të lirë, më demokratike dhe më të zhvilluar, duhet të kemi guximin ta shohim të kaluarën ashtu siç ka qenë – me fitoret dhe humbjet, me sakrificat dhe gabimet, me figurat e mëdha dhe me dështimet e tyre.
Sepse vetëm një shoqëri që ka guximin ta njohë të vërtetën për të kaluarën, mund të ndërtojë me përgjegjësi të ardhmen.