Përkujtimi i personalitetëve të ndryshëm me rastin e përvjetoreve të tyre është obligim jo vetëm moral e profesional por edhe kombëtar nga ana e institucioneve lokale e shtetërore duke organizuar veprimtari të ndryshme kulturore e shkencore dhe inauguruar buste apo shtatore, duke dëshmuar nderim ndaj tyre si kudo në vendet e qytetëruara.

Nail Draga

Në fund të vitit të kaluar, pikërisht me 30 dhjetor janë mbushur 85 vjet kur është ndarë nga jeta Gjergj Fishta, i cili mbetet një prej personaliteteve të veçanta të letërsisë, gjuhësisë, publicistikes, meshtarisë, kulturës e diplomacisë shqiptare. Duke qenë i tillë françeskani erudit me të drejtë është quajtur Homeri shqiptar, ku „Lahuta e Malcis“ është një nga kryeveprat e letërsisë shqipe, simbol i atdhedashurisë dhe identitetit kombëtar shqiptar.

Me këtë rast si shkas kemi mosshënimin e 85- vjetorit të vdekjës së poetit kombëtar Gjergj Fishtës(23 tetor 1871-30 dhjetor 1940), datë e cila është dashur të shënohet me veprimtari të ndryshme kulturore, sidomos në Shkodër. Por këtu kishim heshtje totale si nga institucionet shtetërore, vendore, kisha e shoqëria civile. Ndërsa përjashtim kanë bërë disa media elektronike lokale apo indvidë të ndryshëm në rrjetet sociale.

Përkujtimi në Tiranë e Lezhë

Në lidhje mbi këtë 85-vjetor mediat informuan se Biblioteka Kombëtare nderoi At Gjergj Fishtën duke risjellë në kujtesë trashëgiminë e pavdekshme të tij, e cila vazhdon të jetojë dhe të flasë fuqishëm në kulturën, gjuhën dhe vetëdijen tonë kombëtare.

Ndërsa Biblioteka Publike “Gjergj Fishta” e qytetit të Lezhës kujtoi një fragment të fjalimit të Hoxhë Hafiz Ali Kraja, mbajtur në funeralin e At Gjergj Fishtës, ku thuhej: “Me ty, Patër Gjergj, Kombi naltësohet dhe madhënohet para popujve të tjerë, prandaj sot krejt populli shqiptar të përulet, djelmnia intelektuale vajton humbjen Tande e me lot ndër faqe të përcjell me mallënjim e dhimbje në jetën e pasosme”.

Në Shkodër mungon statuja e Fishtës

Opinioni i gjerë është i informuar se në Shkodër vite më parë për të nderuar klerikun, shkrimtarin, poetin e intelektualin Gjergj Fishta në hapësirën e parkut para bashkisë është inauguruar një monument kushtuar emrit dhe veprës së tij. Por, një objekt i tillë, mund të jetë gjithçka, por nuk i ngjanë ndonjë vepre artistike, e cila si atëherë edhe tash ka irrituar opinionin e gjerë.

Por, të gjithë ata që kanë shkuar në Shkodër kanë pasur mundësi të shohin një monument i cili është në shkatërrim të plotë, sepse ai është i mbuluar me shkarravina, e rrethuar me mbeturina, pamje të cilat janë trishtuese, që thënë më se buti është fyerje për poetin kombëtar dhe Bashkinë e Shkodrës.

Dhe në një situatë të tillë me të drejt bëhët pyetja nëse ndonjë indvid dëshiron të nderojë poetin kombëtar ku të vendosen lulet? Kur gjindesh para një pamje të tillë zhgënjehesh, duke akuzuar ata të cilët nuk kanë treguar empati ndaj një monumenti të tillë.

Nuk ka dilemë se Fishta meriton një statujë monumentale në qendër të Shkodrës, e jo një monument të tillë që nuk paraqet përmaset e figurës së tij mbarëkombëtare. Ndërsa inicimi i realizimit të një projekti të tillë është në nderim të Fishtës, qytetarisë shkodrane dhe botës shqiptare.

Fishta nuk ishte rasti i vetëm

Duhet të cekim se në vitin 2025, përvjetori i Gj:Fishtës nuk ishte rasti i vetëm, sepse në këtë vit përvjetorët i kanë pasur edhe personalitete të rëndësishme nga historia jonë kombëtare. Kështu 110-vjetorin e vdekjës e kanë pasur edhe Dedë Gjon Luli(1840-1915), Mehmet Shpendi(1851-1915), Çerçiz Topulli (1880-1915) e Muço Qulli(1887-1915), të cilët në sajë veprimtarisë së tyre kanë mbetur figura të rëndësishme kombëtare. Por, për fat të keq edhe për këta nuk u kujdes kush për të organizuar ndonjë takim të rastit përkujtimor, qendrim që është për çdo kritikë, sepse punët tona nuk na i kryejnë të tjerët.

Përfundim

Dukuria e mosangazhimit të institucioneve buxhetore, qofshin ata vendore apo shtetërore në Shkodër në mos shënimin e përvjetorit të 85 të vdekjës së At Gjergj Fishtës, i cili është figurë emblematike e kulturës kombëtare, dëshmon mungesën e respektit dhe të qasjes profesionale te individëve udhëheqës që paraqet dukuri me pasoja shoqërore e kombëtare për të tashmën dhe të ardhmën.

Nga Rafael Floqi

“Mbylle RTSH-në!”… 

Le atëherë të kuptojmë se Edi Rama nuk e sheh Shqipërinë si Republikë parlamentare, por si Republikën e Vet Personale, ku televizioni publik është thjesht një studio që nuk po i bindet më regjisë së tij.

Sepse problemi nuk është RTSH është ERT. Problemi është Rama.

Dhe mania e tij që çdo ekran shqiptar të jetë ose i kontrolluar, ose i zhbërë.

Kur një kryeministër ngrihet një mëngjes dhe i shkon në mendje të mbyllë Radio Televizionin Shqiptar—institucionin që ka mbajtur historinë vizuale, zanoren dhe kujtesën e këtij vendi për më shumë se gjysmë shekulli—atëherë problemi nuk është RTSH-ja. Problemi është që pushteti ka filluar të besojë se Shqipëria është një studio private e tij .

RTSH-në nuk e ka rrënuar koha; e ka rrënuar politika. Jo politika e ideve, por politika e privilegjeve, tenderëve dhe mitmarrjeve. E kanë mbajtur me dhè dhe tani thonë: “Pse nuk shkëlqen?” Kanë prerë financimet dhe sot çuditen pse nuk prodhon magji. Kanë hequr aktivitetet kombëtare e ndërkombëtare nga ekrani i saj, ia kanë dhënë klientëve privatë, e pastaj thonë: “Nuk na pëlqen më RTSH-ja, nuk ka cilësi.”

A thua vallë se cilësia lulëzon në tokën e shkretuar?

Ky institucion ka mbartur festivalet, kampionatin, kombëtaren, Champions  League, Formula 1, simfoninë e vet 60-vjeçare, korin e instrumentistëve elitarë, dhe mbi të gjitha: kujtesën kolektive, atë që s’mund ta blejë asnjë oligark e s’mund ta mbyllë asnjë kryeministër me humor të keq.

Por sot po shohim një skenar të lodhur: dobëso institucionin, shpif ndaj tij, lëre pa mjete, zhvati kompetencat, pastaj thuaj “u desh të mbyllej”. Kjo metodë nuk është reformë—është grusht shteti kundër institucioneve publike.

Dhe në këtë pikë duhet folur hapur:  Mbyllja e RTSH-së nuk do të ishte reformë, por marrëzi kombëtare.

Një komb që mbyll televizionin e vet publik nuk modernizohet—nënshkruan kapitullimin ndaj mediave të klientelizmit.

RTSH-ja është “nëna e medias shqiptare” dhe nënat nuk mbyllen. Të tjerët ndërtojnë muze, arkiva, fonoteka për t’i ruajtur. Ne paskemi kryeministra që duan t’i kthejnë në themele për kulla.

Po pse ky nerv? Pse ky nxitim për ta mbytur? Sepse institucionet publike kanë një ves të keq: nuk shiten dot lehtë. Nuk kontrollohen dot me një telefonatë. Nuk shndërrohen dot në megafon partie. Dhe kur s’të binden, më e thjeshta është t’i shpallësh të “padobishme”.

Është një absurditet që askush në vendet evropiane ku ne tentojmë të hyjmë në BE nuk do ta artikulonte kurrë. Sepse televizioni publik është jo thjesht media e shtetit, por zemra kulturore, arkiva kombëtare, pasqyra e identitetit kolektiv. Ta mendosh mbylljen e tyre do të thoshte të ngresh dorën mbi vetë kujtesën kombëtare. BBC, DW, RAI dhe France Télévisions janë aq të lidhura me shtetin dhe kombin, sa mungesa e tyre do të përkufizohej si katastrofë institucionale.

E tani imagjinoni Shqipërinë pa RTSH-në. Nuk do të ketë më vend për Shqipërinë në Eurovision, sepse vetëm televizioni publik është anëtar zyrtar i EBU-së. Nuk do të ketë më Festival të Këngës, ngjarjen më të vjetër kulturore shqiptare, që ka rritur breza artistësh. Nuk do të ketë më trashëgimi kulturore të transmetuar, nuk do të ketë më simfoni, arkiv, as zë shtetëror. Me mbylljen e RTSH-së, Shqipëria largohet vetë nga skena evropiane dhe ndërpret çdo lidhje institucionale me eventet ndërkombëtare ku një vend serioz duhet të jetë prezent. Do të mbeteshim një republikë pa zë, pa platformë publike dhe pa institucionin që përfaqëson vendin brenda dhe jashtë kufijve.

Dhe mbi të gjitha, çfarë ironie: Eni Vasilin e çojnë për ta hapur apo për ta mbyllur? 

E filluan me Urën? Po urën ç’ patën thotë ajo batuta. Apo se lidhej me diasporën ?

A është ajo dërguar si fytyra e fundit e një vendimi të marrë në prapaskenë? Si e dërguara e një projekti që nuk ka të bëjë me reformë, por me shuarje? Sepse kështu duket: jo një përpjekje për ta ri ngritur  RTSH-në, por një administrim i ditëve të fundit të tij. 

Në vend të ekspertëve që sjellin vizion, çojnë figura televizive për t’i vënë vulën një skenari që po përgatitet prej vitesh: dobësoje institucionin, hiqi kompetencat, tjetërsoi burimet, pastaj thirr dikë për të shpallur “fundin e epokës”. 

Por pyetja e drejtë mbetet: E dërguan për të rihapur institucionin Enin , apo për t’i fikur dritat?

Por kujdes: Radiotelevizioni Shtetëror është aq i rëndësishëm sa përmbys qeveri, jo anasjelltas. Nuk është as si Teatri Kombëtar që e shembën dhe s’e bëjnë dot.

Historia e ka treguar. Frika e pushtetit ndaj RTSH-së është frika ndaj së vërtetës së tij.

A po mbyllet RTSH-ja për t’i liruar kryeministrit fushën për një super-TV privat, ku ai dhe oborri i tij do jenë të vetmit narratorë të kombit?

Nëse po, ky është skandali më i madh kulturor i 30 viteve.

Nëse jo, atëherë çfarë është? Kapriço? Hakmarrje? Apo nevojë për të shpallur veten si njeriu që mbyll çdo gjë që nuk i puth dorën?

Këtu duhet të ngrihet kushdo që ka zë, dinjitet dhe memorie. Jo për nostalgji, por për identitet. Jo për politikë, por për shtet.

Mjaft!

Duart larg RTSH-së!

Kombet ruajnë institucionet, vetëm pushtetet e pasigurt përpiqen t’i shuajnë.

Nëse dikush kërkon ta mbyllë RTSH-në, le ta dijë:

do ta ketë përballë publikisht, ligjërisht, qytetarisht dhe shpirtërisht çdo shqiptar që nuk pranon t’i shlyhet historia me gomën e një kryeministrie.

Ky është zëri i një populli që nuk pranon të mbetet pa zë

QSPA/

“Histori e shtypit arbëresh: nga zanafilla deri në ditët e sotme” (QSPA,2025) – Hamit Boriçi dhe Jolanda Lila. Ky studim i thelluar mbi zhvillimin historik të shtypit arbëresh shtrihet në kohë prej gjysmës së parë të shek. XIX deri në ditët e sotme dhe studion në mënyrë tërësore historinë e shtypit, sepse nuk kufizohet vetëm tek arbëreshët e Italisë, por edhe tek arvanitasit në Greqi dhe arbneshët e Zarës në Kroaci.

Për herë të parë, në mënyrë të përmbledhur dhe analitike, paraqitet rrugëtimi i gazetarisë arbëreshe, si një dëshmi e gjallë e identitetit, qëndresës dhe zhvillimit kulturor të komunitetit arbëresh në Itali mbi një bazë të gjerë burimesh arkivore dhe bibliografike, me analiza të hollësishme të gazetave, revistave dhe botimeve më përfaqësuese të diasporës arbëreshe.

Me një qasje ndërdisiplinore dhe me vëmendje ndaj kontekstit historik, politik dhe shoqëror të secilës periudhë, sillet në dritë mënyra se si shtypi arbëresh ka ndikuar në ruajtjen e gjuhës, në përçimin e vlerave kombëtare dhe në lidhjen me trungun amtar shqiptar. Kapitujt tematikë ndjekin kronologjikisht zhvillimet kryesore të shtypit arbëresh, që nga botimi i gazetës së parë “L’Albanese d’Italia” në vitin 1848 nga De Rada, deri te botimet më të reja, kryesisht në trajtë digjitale, duke përfshirë edhe sfidat e globalizimit dhe ndryshimet teknologjike që kanë ndikuar në natyrën e medias arbëreshe në shek. XXI.

Virgjil Kule/

“I huaji” i Albert Kamysë është një vepër turbulluese që trajton enigmën e ekzistencës, duke shtruar pyetjen se çfarë ndodh kur njeriu nuk e pranon se jeta është, ose mund të jetë, e pakuptimtë.

Personazhi qendror, Merso, nuk respekton normat shoqërore të sjelljes. Kur i vdes e ëma, ai nuk përlotet, nuk tregon hidhërim dhe nuk përjeton dramën standarde familjare. Atë e shqetësojnë vetëm vapa, dielli përvëlues dhe raskapitja e një dite djersitëse.

Të pranishmit në mortin e nënës e quajnë të ftohtë dhe të egër këtë shfaqje joemocionale të Mersos. Ky i fundit e quan atë normale dhe të sinqertë. Ai shfaq atë që ndjen, dhe aq sa ndjen.

Kamy e turbullon lexuesin. I thotë hapur se kemi të bëjmë me një jetë që jetohet pa pasur nevojë për maska, për justifikime ndjenjash apo shpjegime emocionesh.

Më pas paraqitet krimi, por më shumë se vetë krimin, Kamy thekson kotësinë që e rrethon vrasjen në bregdet. Ajo kryhet mekanikisht, thuajse pa motiv emocional. Nxitet thjesht nga sikleti fizik që i shkaktojnë vrasësit vapa, djersitja dhe dielli qorrues. Mungojnë plotësisht elementet e narracionit dramatik: nuk ka urrejtje paraprake, plan veprimi, as ndonjë shpërthim emocional.

Kamy ia heq vrasjes çdo sfond kuptimor, duke e shtangur lexuesin jo aq me krimin, sesa me kotësinë që e mbështjell atë. Ai vijon kështu të shpalosë filozofinë e tij mbi absurdin: njerëzit kërkojnë me ngulm kuptimin e jetës në një botë memece, që nuk u jep asnjë përgjigje.

Skenat e sallës së gjyqit e bëjnë edhe më të mprehtë këtë mesazh. Merso nuk gjykohet aq për faktin se ka kryer një vrasje, sa për faktin tjetër se nuk qau para trupit të nënës së vdekur, se piu duhan, se e kërkoi kafen me qumësht dhe se të nesërmen e funeralit shkoi në kinema.

Shoqëria nuk ia fal sinqeritetin emocional. Gjykata pret që ai “të bëjë sikur”: sikur ndjen keqardhje, pendesë, dhimbje e të tjera si këto. Sipas Kamysë, krimi i tij i vërtetë është mospranimi për t’u shfaqur ashtu siç nuk është.

Vepra shkarkon kështu një kritikë të ashpër ndaj hipokrizisë shoqërore, ku gjykimi moralist bazohet më shumë te dukja e jashtme sesa te thelbi i së vërtetës.

“I huaji” i ka qëndruar kohës sepse nuk i sugjeron lexuesit mënyrën se si të ndjejë e të gjykojë, nuk i “lutet” atij për t’i shfaqur simpati një personazhi që, në thelb, është një njeri pa maska shtirjeje.

Vepra e vë lexuesin përballë një pasqyre dhe i kërkon të dëshmojë me zemër në dorë nëse ndjehet sadopak fajtor që mund t’i ketë dënuar me mendje ata që, pa dashje dhe pa qëllim të keq, nuk kanë respektuar rregulloren e padukshme të sjelljes në publik — ata që, në skenën e jetës, kanë luajtur thjesht vetveten.

Përfundimisht, vepra na rikujton se gjëja që shkakton më shumë ankth nuk është mungesa e kuptimit të jetës, por ndrojtja për ta pranuar këtë fakt pa ushqyer shpresa dhe iluzione.

Agim Baçi/

Ata që kanë besuar se propaganda i përket vetëm regjimeve totalitare, besoj se duhet ta rimendojnë edhe një herë bindjen e tyre nën dritën e komunikimit të sotëm. Është e vërtetë që propaganda nuk është e lehtë të dallohet sot, pasi nuk është bardhë e zi e as me tabela si të dikurshmet, në rrugë apo në tabela të posaçme ndërmarrjesh, ku vareshin fletërrufetë.

Së pari, propaganda, më shumë se sa të synojë bindjen për diçka të veçantë, kërkon të ndërtojë një botë dyshimesh dhe dekurajimi ndaj kujtdo që kërkon të gjejë të vërtetën. Këtu nis dhe spektakli për atë që do të fshihet nga propoganduesi, duke futur aty-këtu gjysmë të vërteta, që rrezikojnë të ndërtojnë idenë se ti vërtet ke informacion, se çfarë po ndodh, por që e ke të pamundur ta dallosh fytyrën e së vërtetës.

P.sh, të vijmë në një pyetje konkrete që mori kaq shumë energji në rrjetet sociale e komentet politike: a e mori vesh njeri se kush e publikoi për herë të parë lajmin se Lea Ypi mund të jetë një drejtuese e qeverisë teknike që po kërkon prej kohësh opozita? Jo, sepse më e rëndësishme se sa ajo që thoshte Ypi u bë ajo që thoshte Berisha, mediat dhe komentuesit. Spektakli ndodhi, madje në një skenë të komunikimit publik ku vetëm Ypi nuk u dëgjua për atë që thoshte, edhe pse këmbënguli disa herë që nuk kishte asnjë lidhje me lajmin që u përhap dhe debatua për të. Por cila ishte gjysmë e vërteta?- që Lea Ypi ishte pritur në promovimin e romanit “Të lirë” nga vetë Rama dhe se bindjet e saj i përkasin së majtës europiane. Pra, lajmi mbështetej në atë që kishin shfaqur në publik Rama e Ypi gjatë prezantimit të librit të saj dy vite më parë.

Por, gjysmë e vërteta është vetëm njëra anë e devijimit nga e vërteta. Për ta bërë më spektakolare propagandën, nevojitet të hyjë në lojë edhe “Relativizimi i gjithçkaje”. Pra, duke relativizuar dhe duke thënë gjysmë të vërteta, manipulimi dhe propaganda ndërtojnë botën e spektaklit. Kontrolli i mendimit publik ndërkaq vijon me ngatërresën me perceptimin. Kjo ngatërresë ndaj perceptimit të realitetit mbështetet, në shumicën e rasteve, në përsëritjen pa pushim të asaj që ka peshën e spektakolares.

A e kujtoni se sa ditë përsëriti Kryeministri Rama faktin se SPAK, sipas tij, po krijon një precedent të rrezikshëm, duke pezulluar një zv.kryeministre në detyrë? Por a nuk ka këtë detyrë drejtësia, që të kufizojë pushtetin kur ai konstatohet se është në paligjshmëri? Sepse nëse nuk ndalon të korruptuarit, shkelësit e ligjit, drejtësia do të dukej se ka fuqi vetëm mbi të pambrojturit, të papushtetshmit dhe të varfërit. E për më tepër, qytetarët kanë shfaqur më shumë interes se si duhet të reagojë kryeministri për akuzat penale e jo për konfliktin kushtetues. “Po ikëm ne, vjen Berisha!”, thotë gjatë gjithë kohës Rama kur pyetet për skandalet e të zgjedhurve të tij, dhe pastaj, në vend që t’i përgjigjet pyetjes se përse nuk e largon zonjën Balluku pasi është akuzuar penalisht, ai zgjedh t’i përgjigjet Blendi Fevziut, a thua se ky i fundit është fajtor për shkeljet në tendera, për punët shkel-e-shko dhe për mungesën e përgjegjësisë ligjore e morale të vartësve të tij.

Pra, dhe kryeministri dhe kreu i opozitës më shumë se sa te sqarimi, fokusohen te shpërqendrimi i njerëzve përmes lajmeve të pavlera, përmes talljes, dhe as nuk e mendojmë llogaridhënien. Të dy zgjedhin bujën, por jo sqarimin. Duke zgjedhur bujën qytetarët bombardohen me “gjoja-ngjarje”. Në lojë hyjnë lajmet rozë, lajmet për VIP-at, duke bërë që gjithçka të fokusohet në debate boshe. I gjendur përballë realitetit alternativ, të krijuar përpara syve të tij nga liderët politikë dhe media, qytetari e ka të vështirë, në mos të pamundur, të reagojë ndaj problemeve që ka ai vetë realisht, apo të dallojë atë që e prek atë në jetën e përditshme. Ndaj dhe gradualisht qytetari kalon në atë dekurajim të fortë që e bën mosreagues ndaj shkeljeve, talljeve, korrupsionit dhe të fortëve, pasi ai nis të besojë se kjo është normale.

Kështu, përballë fakteve të rremeve, gjysmë të vërtetave dhe spektaklit, qytetari nuk di më se kë të besojë, dhe dalëngadalë i dorëzohet atij që ka ndërtuar narrativën për situatën e gjysme të vërtetave. Faktet janë të pafuqishme, pasi bindja ka bërë të vetën dhe askush nuk pyet- po kur ndodhi? Nuk ka më kërkesa nga qytetari- Na trego një foto, një mesazh, një takim!

E nëse nuk arrin dot të kryejë gjithë funksionin e vet kaosi i krijuar për të fshehur të vërtetën, atëherë propaganda fut në lojë diskreditimi i atij që i ka kërkuar llogari liderit. Edhe nëse nuk ka diçka në të shkuarën, dalin disa të besuar të liderit dhe tregojnë anën e errët të atij që ka kërkuar llogari. Propaganda nuk merret fare me thelbin e denoncimit, por me të shkuarën e denoncuesit, kritikuesit. Miqtë e llucës së ngrohtë bëhen bashkë përbaltin këdo që kundërshton liderin dhe qytetari e ka të vështirë të kuptojë atë që ka ndodhur. Po kush fiton kur askush nuk beson askënd?

Nën spektaklin e dekurajimit fiton ai që ka krijuar gënjeshtrën dhe humbet ai që kërkon të vërtetën dhe të drejtën. Dhe qytetari humb besimin te vetja se mund të ndryshojë realitetin, duke ja dhuruar fuqinë e tij vetëm pushtetit të atij që drejton në qeveri apo në parti.