Histori – Page 129 – Dielli

Tentativa për të eleminuar me “aksident ajrorë” disa nga drejtuesit më të lartë të shtetit në vitin 1925

October 25, 2023 by s p

Prof.as.Dr. Hasan Bello/

Një nga tentativat më të sofistikuara për të eleminuar disa nga politikanët dhe drejtuesit më të lartë të shtetit është realizuar në vitin 1925. Sipas një shkrese urgjente që ministri i Punëve Botore, Kostaq Kota, i drejtonte Ministrisë së Brendshme më 31 maj 1925 informonte se Shoqëria Aeroplanëve “Adria Aero Llojd” e kishte njoftuar se në aerodromin e Korçës kishte ndodhur një incident, i cili mund të kishte pasoja të paparishikueshme.

Në një moment kur piloti i linjës Korçë-Tiranë sapo ishte largur nga aeroplani, një person i panjohur kishte ngatërruar në timonin e tij një “rryp gome automobili”. Në relacion nënvizohej se “po mos ta kishte vrejtë përpara piloti avionin dhe të mos i kishin shkue sytë te ajo gomë e vueme me mjeshtëri, dhe si duket me kast, aeroplani megjithë pasagjerët do të ishte rrëzue patjetër”.

Po cilët ishin politikanët e njohur që po udhëtonin drejt Tiranës me këtë avion?

Ata ishin ish-kryeministri dhe deputeti Pandeli Evangjeli, i cili në zgjedhjet e 2 marsit 1925 ishte zgjedhur Kryetar i Senatit; ish-kryetari i Parlamentit, ish-ministri dhe deputeti i Korçës Eshref Frashëri; si dhe deputeti Kostaq Kosturi. Dy personalitetet e para kishin mbajtur dhe do të mbajnë deri në pushtimin e Shqipërisë nga Italia funksione të larta shtetërore.

Ministri i Punëve Botore, Kostaq Kota, kritikonte prefekturën e Korçës, e cila sipas tij nuk kujdesej aspak për shesh fluturimin dhe aeroplanët që bënin linjën Tiranë-Korçë dhe anasjelltas. Për këtë qëllim, ai kërkonte nga Ministria e Brendshme që të urdhëronte prefekturat e Korçës, Vlorës dhe të Shkodrës që të merrnin masa për të ruajtur aerodromet dhe avionët, duke mos lejuar që të afrohej askush, me përjashtim të personelit të shoqërisë ajrore dhe pasagjerëve.

Ministria e Brendshme mori masa të menjëhershme. Ajo urdhëroi prefekturat që të mos lejonin asnjë person përveç pasagjerëve, të cilët duhej të afroheshin për të hipur në avion pak momente para nisjes. Nga ana tjetër, ministri i Brendshëm i dha urdhër Komandës së Xhandarmërisë që të ruante perimentrin e aerodromit të Tiranës i cili konsiderohej si më kryesori.

Kjo tregon se ky atentat i mbetur në tentativë për të eleminuar disa nga politikanët më të njohur të kohës, nuk ishte diçka që e kishte burimin në mosmarrëveshjet e brendshme politike.

Më 5 maj 1925, Eshref Frashëri ishte përfolur nga shtypi si organizator i një komploti kundër Zogut me qendër në Korçë. Për t`i hapur rrugën hetimeve, ai i kishte kërkuar Presidentit dorëheqjen si Kryetar Senati, duke vijuar detyrën vetëm si anëtar i thjeshtë.

Gjasat që dikush jasht Shqipërisë të kishte informacion për këto zhvillime, ishin një rast i volitshëm. Alibia se politikanët shqiptarë po eliminonin njëri-tjetrin ishte gati…

BETEJA MES CEZARIT DHE POMPEUT NE DYRRACHIUM

October 24, 2023 by s p

Nga Rafael Floqi

Beteja e Dyrrachium-it u zhvillua në verën e vitit 48 para Krishtit. pranë Dyrrhachium (Durazo, Shqipëri) midis ushtrive të Gnaeus Pompeius Magnus dhe atyre të Gaius Julius Caesar gjatë Luftës së Dytë Civile në Romë. Kjo ngjarje e rëndësishme për Romën ësht e rëndësishme dhe për historinë tonë sepse ndodhi në trojet shqiptare pranë Durrësit gjatë kohës të pushtimit romak të Ilirisë

Pasi u arratis nga Italia pa luftuar, Gneus Pompei, i alarmuar nga rënia e qyteteve që i kishin kundërshtuar Cezarit, u strehua në Pulia, për të arritur me flotën e tij në gadishullin Ballkanik. Ai ishte përpjekur t’i organizonte dhe forconte forcat e tij të mëdha tokësore dhe detare për t’i grupuar në Mesdheun Lindor.

Ai kishte njëmbëdhjetë legjione gjithsej, të paktën pesë prej të cilëve ishin mjaft efektivë, por shumica ende duhej të stërviteshin. Trupat në përgjithësi treguan moral të lartë, por nuk kishin shumë përvojë. Epërsia ushtarake e Pompeit qëndronte në fushën detare, ku ai kishte afërsisht 500 anije luftarake. Për më tepër, dhe komandanti i marinës Marcus Calpurnius Bibulus kishte grupuar mbi njëqind e dhjetë anije në selinë e tij në Korcyra[1]. Bibulus e njihte mirë Cezarin pasi kishte qenë me të në vitin 65 para Krishtit, kur Cezari e la në hije dhe e dëboi nga komanda. Megjithatë, ai ia doli në vitin 59 para Krishtit. për t’u emëruar konsull falë blerjes dhe shitjes së votave të kryera nga Cato dhe optimistët e tjerë[2], pavarësisht se ruanin një urrejtje të thellë ndaj Cezarit. Kështu Bibulus e urrente Cezarin dhe me gjithë zemër u përgatit për ta shkatërruar.

Pasi braktisi Italinë pa luftuar, Gnaeus Pompei, i informuar për rënien e qyteteve që i kishin kundërshtuar Cezarit, ishte përpjekur të organizonte dhe forconte forcat e tij të mëdha tokësore dhe detare që po rigrupoheshin në Mesdheun Lindor. Ai kishte gjithsej njëmbëdhjetë legjione, nga të cilat të paktën pesë ishin mjaft efikas; trupat në përgjithësi shfaqën moral të lartë, por një numër i madh i rekrutëve ende kishin nevojë për trajnim dhe përvojë.

Megjithatë, pjesa më e madhe e legjioneve të Pompeit po lëviznin më tej; pasi u larguan nga kampi veror në Aliakmon, trupat marshuan nga Selaniku drejt Durrësit, ku Pompei synonte të vendoste komandën e tij supreme; dy legjione nën komandën e Metellus Scipio ishin ende në mbretërinë e Pergamit dhe mbërritja e tyre nuk pritej deri në pranverën e vitit 48 para Krishtit.[3]

Ndërkohë Cezari në vitin 49 p.e.s. kishte pushtuar Italinë përtej Rubikonit, ndërsa Pompei ishte ende duke evakuuar Italinë. Pas Fushatës së Leridës, në të cilën Cezari triumfoi, ai vendosi të shkonte në Greqi, ku Pompei ishte strehuar dhe po përgatiste nëntë legjionet e tij.

Megjithatë, pjesa më e madhe e legjioneve të Pompeit u zhvendos më tej; pasi u larguan nga kampi veror në Aliakmon, trupat marshuan nga Selaniku në drejtim të Durrësit ku Pompei donte të vendoste komandën e tij supreme; në vend të kësaj, dy legjione nën komandën e Metellus Scipio ishin ende pranë mbretërisë së Pergamit dhe mbërritja e tyre nuk pritej deri në pranverën e vitit 48 para Krishtit.

Dvrrhachium (i njohur edhe si Epidamnus, Durrës në Shqipërinë moderne) ndodhet në fillim të Via Egnatias, rruga romake që lidhte detin Adriatik në Maqedoni dhe detin Egje. Qyteti u bë qendra e një sërë angazhimesh ushtarake gjatë Luftës së Dytë Civile (49-48), në të cilën Jul Cezari luftoi kundër Pompeut të Madh. Çështja ishte fundi i Republikës Romake të kryesuar nga Cezari si diktator, ose i një republike me një udhëheqës të fortë ushtarak, siç propozohej nga Pompeu.

Ne Janar 49, Cezari kishte pushtuar Italinë në Rubikon dhe Pompei kishte evakuuar Italinë, e cila nuk mund të mbrohej kundër ushtarëve me përvojë të Cezarit (17 mars). Pas një fushate rrufe në Spanjë, ku mundi disa legjione besnike të Pompeut, Cezari e drejtoi vëmendjen e tij në Greqi, ku kundërshtari i tij po ndërtonte një ushtri të re prej nëntë legjionesh. Ai donte të pushtonte Italinë dhe kishte nevojë për Dyrrachium si bazë të tij. Kur filloi fushata, Pompei ishte ende duke mbledhur ushtrinë e tij në një zonë në jug-lindje të këtij porti.

Në janar të vitit 48 para Krishtit. Legioni XII, së bashku me Legionin XI kaluan ngushticën e Otrantos nga Brundisium në Epir, edhe pse të shkatërruar nga një epidemi që kishte goditur zonën.

Cezari kishte njëmbëdhjetë legjione (V Alaudae, VI Vitrix, VII Claudia, VIII, IX Hispana, . Pasi zbarkoi në Apolloni, në jug të Dyrrachium-it, Cezari dërgoi menjëherë dy legjione në lindje, për të penguar Pompein të merrte përforcime. Me pesë njësitë e mbetura, Cezari marshoi në veri dhe fushoi midis Pompeut dhe Dyrrachium. Kur mbërriti Pompeu, ai vendosi kampin e tij në një kodër të quajtur “shkëmbi i Kavajës” dhe meqenëse njerëzit e tij ishin ende të papërvojë, ai refuzoi betejën.

Prandaj, Cezari filloi të ndërtojë fortifikime. për t’i penguar ushtarët e Pompeit të merrnin ushqim nga fshatrat përreth, për të parandaluar sulmin e kalorësisë dhe, me rëndësi të madhe, do të kishte dhënë përshtypjen se Pompeu ishte i rrethuar dhe nuk kishte guxim të luftonte. Kështu, njerëzit e Cezarit kryen një punë kolosale: ndërtuan njëzet e katër porta dhe një mur 22 km.

Ndërkohë, Pompei nga ana e tij ndërtoi vepra mbrojtëse. Pati disa përplasje midis dy forcave romake, në të cilat legjioni IX i Cezarit pësoi humbje të mëdha. Ndërtimi i rrethimit, megjithatë, vazhdoi. Në Historinë e tij të Luftës Civile, Cezari thotë se gjatë një sulmi në një fortesë jugore, një centurion mori jo më pak se 120 goditje në mburojën e tij, dëshmi e disiplinës dhe moralit të lartë të legjionarëve.

Cezari nuk ishte aspak i lumtur, kishte humbur shumë burra, i kishte dhënë mundësinë Pompeut të stërvitej rekrutët e tij dhe ende nuk kishte asnjë linjë komunikimi me Italinë. Megjithatë, njerëzit e tij mbetën të disiplinuar dhe të motivuar dhe brenda një muaji do ta provonin këtë në Farsalus. Pjesa jugore e fortifikimeve të Cezarit ishin ende pambaruar, dhe Pompeut iu desh të shkëputej nga kampi i tij përpara se unaza të mbyllej. Ndërsa ndërtimi i unazës vazhdoi, dy ushtritë u përplasën disa herë, me humbje të mëdha në IX Legio. Në De Bello Civili Cesare tregon për një sulmKëtu në një bllok në jug, ku një centurion mori 120 goditje në mburojën e tij. Pjesa jugore e kampit të Cezarit nuk ishte përfunduar ende dhe Pompeut iu desh të arratisej përpara se rrethimi të mbyllej. Por situata ishte ende dramatike për Cezarin, pasi ai kishte humbur marrëdhëniet me Italinë dhe Pompei kishte arritur të stërvitte ushtarët e tij, por ai nuk u dorëzua pasi njerëzit e tij ishin të disiplinuar dhe të motivuar, siç treguan në Farsalus.

Kjo u bë edhe më urgjente kur togeri i Cezarit Mark Antoni mbërriti me katër legjionet e mbetura. Gjatë natës së 7 korrikut, Pompei urdhëroi ushtarët e tij të sulmonin pjesën e papërfunduar të fortifikimeve të Cezarit dhe pas një dite luftimesh, Cezarit iu desh të pranonte se nuk ishte në gjendje të rimarrë kontrollin e kësaj pjese të fushës së betejës. Kjo do të thotë se unaza e saj nuk do të mbyllej.

Gjërat arritën në krye: më 17 korrik 48 p.e.s.. Pompei arriti të organizojë një sulm të kombinuar në tre pika të ndryshme; Çezarët pësuan humbje të mëdha dhe pati shembje në krahun e majtë të fortifikimeve. Cezari preferoi të hiqte dorë nga lufta e rrethimit dhe të tërhiqej me forcat e tij drejt lindjes drejt Thesalisë, ai do të ishte ndjekur, por qe terreniqë vendosi.

Fitorja e Pompeit pati pak rezultate, edhe për shkak të pavendosmërisë së gjeneralit, i cili, duke ditur dinakërinë e Cezarit, kishte frikë se ikja e legjioneve të tij ishte një manovër që synonte t’i krijonte një kurth. Prandaj Cezari ishte në gjendje të riorganizonte legjionet e tij dhe të transferonte luftimet në fushat e hapura të Thesalisë, në luftime të hapura ku Cezari mund të ushtronte aftësitë e tij të mëdha si strateg dhe ku arriti fitoren vendimtare të Farsalusit pas disa javësh. Fitorja e Pompeit nuk ishte vendimtare edhe për shkak të pavendosmërisë së gjeneralit, i frikësuar nga rreziqet e mundshme të armikut; Prandaj, Cezari ishte në gjendje të riorganizonte legjionet e tij dhe të transferonte luftimet në fushat e hapura të Thesalisë, në Farsalus pas disa javësh.

Pompei arriti pak nga kjo fitore, veçanërisht për hezitimin pas arratisjes së ushtrisë armike. Në fakt, ai priti para kundërsulmit, sepse besonte se kurthi i Cezarit ishte një kurth. Këta të fundit kishin më shumë kohë për të organizuar dhe vendosur legjionet në fushat ku do të zhvillohej beteja vijuese e Farsalit, ku Cezari doli fitimtar.

Burimet

– Theodore Ayrault Dodge – Caesar – New York – 1989-1997 –
– T. Mommsen – Storia di Roma antica – vol. II – tomo II — Andrea Frediani – Le grandi battaglie di Giulio Cesare – Roma – 2003 –
– 1th International Congress of Roman Frontier Studies – a cura di E. Birley – Durham – 1952 –
– M. Jehne – Giulio Cesare – traduzione di Alessandro Cristofori – il Mulino – 1999 – ed. italiana a cura di A. Guida E. Horst, Cesare – Rcs Libri – 2000 –

Aristoteli dhe Aleksandri

October 24, 2023 by s p

Astrit Lulushi/

Aleksandri i Madh ishte i njohur për aftësitë e tij ushtarake dhe perandorinë e tij të madhe. Në moshën 7 vjeçare, Aleksandri doli nga krahu i nënës së tij për t’iu nënshtruar stërvitjes rigoroze nga Leonida, ilir epirot, një i afërm i Olimpias. Ky i afërm i mësoi atij aftësitë fizike të nevojshme për të qenë një mbret-luftëtar.

Ndërsa arritjet e tij janë të dokumentuara, ka disa spekulime dhe debate në lidhje me atributet fizike, duke përfshirë gjatësinë e shtatit të tij.

Sipas tregimeve historike, Aleksandri i Madh ishte me të vërtetë një individ shtatlartë për kohën e tij. Besohet se ai qëndronte rreth 1.68 metra i gjatë, që do të konsiderohej mbi lartësinë mesatare gjatë shekullit të katër pes. Megjithatë, matjet e lartësisë nuk ishin aq të sakta apo të standardizuara në atë kohë sa janë sot.

Burimet kryesore që ofrojnë njohuri për pamjen fizike të Aleksandrit janë të kufizuara dhe shpesh kontradiktore. Disa shkrimtarë të lashtë, si Plutarku dhe Arriani, e përshkruajnë atë si një gjatësi mesatare, ndërsa të tjerë, si Diodorus Siculus dhe Justin, e përshkruajnë si më të gjatë se shumica e njerëzve të kohës së tij. Këto llogari kontradiktore mund t’i atribuohen ekzagjerimit, paragjykimit ose thjesht dallimeve në perceptim.

Për më tepër, lartësia e Aleksandrit mund të jetë ndikuar nga normat kulturore dhe shoqërore të epokës së tij. Grekët e lashtë idealizonin fizikun atletik, dhe është e mundur që bashkëkohësit e tij mund ta kenë portretizuar atë si më të gjatë për të rritur imazhin dhe staturën e tij si një udhëheqës i madh.

Për të fituar njohuri të mëtejshme mbi lartësinë e Aleksandrit, historianët i janë drejtuar edhe dëshmive arkeologjike. Një dëshmi e tillë është një figurinë balte e zbuluar në Egjipt, që besohet se përshkruan Aleksandrin e Madh. Kjo figurë, e njohur si “figurina Tanagra”, përshkruan një figurë të gjatë dhe elegante, duke ofruar njëfarë mbështetje për nocionin se Aleksandri ishte me të vërtetë mbi lartësinë mesatare.

Persa i përket edukimit, filozofi Aristoteli thirret në mbretërinë e Pellës, për të mësuar perandorin e ardhshëm. Aristoteli e mësoi atë për tre vjet, derisa Aleksandri 18 vjeçar filloi të luftonte përkrah babait të tij, Filipit II.

Aristoteli, një nxënës i Platonit dhe filozofi më i famshëm i kohës së tij, e ndihmoi atë të bëhej i sjellshëm, fisnik dhe i arsimuar – i denjë për një mbret.

Gjatë tre viteve, ai formësoi mendimin e Aleksandrit për gjithçka, nga lidershipi te shkencat natyrore, filozofia dhe matematika.

Në Jetët Paralele, Plutarku e përshkruan Aleksandrin si student të shkëlqyer; me performancë të lartë sa ai njihet me akroamatikën (“vetëm për të dëgjuar”) dhe me doktrinat ezoterike (“që i përkasin një rrethi të brendshëm”) – fillimisht referuar mësimeve sekrete të filozofëve grekë. Këto dy doktrina janë thelbi i filozofisë aristoteliane dhe parimet më të larta të njohurive në atë kohë.

Vetë Plutarku citon komentet e Aleksandrit për librin Metafizika të Aristotelit:

“Më mirë të dalloj veten për njohuri të gjera sesa për aftësitë e mia luftarake”.

Aristoteli i përgjigjet duke pohuar se libri nuk përfshin asnjë dobi as në mësimdhënie dhe as në studimin autodidaktik të kësaj lënde, por jep një udhëzim për ata që janë edukuar sipas teorive të ekspozuara në këtë libër.

Tashmë mund të vërehet raporti i midis tyre, i cili është i përjashtuar nga kritikat ideologjike. Filozofi dhe gjenerali zhvillojnë respekt dhe admirim të ndërsjellë, ngjashëm me marrëdhëniet tipike midis baballarëve dhe bijve.

Formimi i Aleksandrit ndjek edukimin klasik helen, duke u rrotulluar rreth idealeve “mendje e shëndetshme në trup të shëndetshëm” në bazë të leximeve të Iliadës që e mbart me vete gjatë gjithë kohës.

Ai përshkruhet si një personazh i pangopur i librave; për shembull, ai urdhëron filozofët t’i dërgojnë disa libra të mëdhenj dramatikë dhe vepra me poezi. Prandaj, historianët pretendojnë se ai lexoi edhe Iliadën përpara se të dërgonte ushtrinë në betejë. Ai, në fakt, e admironte Akilin dhe ishte i vendosur të imitonte qëndrimin e tij.

Pas vdekjes së Aleksandrit, Athina u rebelua kundër sundimit maqedonas dhe situata politike e Aristotelit u bë e pasigurt. Për të mos u dënuar me vdekje, ai iku në ishullin Eubea.

“Unë nuk do t’i lejoj athinasit të mëkatojnë dy herë kundër filozofisë” – tha ai, duke iu referuar dënimit me vdekje tē Sokratit nga një gjykatë e Athinës.

THE CHICAGO TRIBUNE (1919) / INTERVISTA ME REXHEP BEJ JELLËN NË ROMË : “TAKIMI ME PAPËN, PAMUNDËSIA PËR TË SHKUAR NË KONFERENCËN E PAQES NË PARIS PËR SHKAK TË ITALIANËVE, SHPRESAT TEK PRESIDENTI WILSON…”

October 23, 2023 by s p

Alice Rohe (1876 – 1957) — Rexhep Jella (1895 – 1974)

“The Chicago Tribune” ka botuar, të enjten e 10 prillit 1919, në faqen n°3, intervistën ekskluzive të gazetares amerikane Alice Rohe me Rexhep Bej Jellën zhvilluar asokohe në Romë, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Princit iu ofrua titulli i Dukës për ta kthyer kombin prapa (në fe)

E mbajnë në Romë

Deklaron se kombi i tij nuk është ende gati të bëhet republikë

Burimi : The Chicago Tribune, e enjte, 10 prill 1919, faqe n°3

Nga Alice Rohe

(Shërbimi i Lajmeve të Jashtme të Chicago Tribune.)

Romë, 8 Prill. — Roma ka si mysafir brenda mureve të saj historike, Rexhep Bej Jellën. Në të vërtetë princi shqiptar thotë se mikpritja në Qytetin e Përjetshëm është shumë urgjente.

Beu — në letrat e të cilit është skalitur (gdhendur) trashëgimtar i delegacionit shqiptar në Konferencën e Paqes — është shumë i etur për të shkuar në Paris.

“Italianët janë një popull kaq simpatik. Unë nuk mund ta kuptoj pse ata nuk e organizuan qëndrimin tim të zgjatur mes tyre pas kthimit tim nga Konferenca e Paqes dhe jo sot”, tha beu në mënyrë diplomatike. “Ata më thonë megjithatë se prania ime mund të jetë e sikletshme në Konferencën e Paqes.”

Flet shumë gjuhë.

Beu foli me një theks ultra-anglez, i cili ishte e vetmja gjë për të — duke përjashtuar nacionalizmin e tij shqiptar, i cili nuk mbante markën “Made-in-Vienna”. Sepse Beu sapo është liruar nga një rezidencë e detyrueshme trevjeçare në kryeqytetin austriak. Rrobat e tij edhe pse prej pëlhure angleze, ishin të prera vjeneze. Gjatë tre viteve të paraburgimit në Austri, ku ai ishte nën vëzhgim si simpatizant i Antantës, shpjegoi ai, ai fitoi një njohuri të përsosur të gjermanishtes. Kjo i shtoi gjuhën e nëntë listës së gjatë të arritjeve të tij gjuhësore, e cila përfshin anglishten, frëngjishten, italishten, arabishten, turqishten, persishten, greqishten dhe shqipen.

Histori fantastike dhe thashetheme romantike qarkullojnë në qarqet e kufizuara të Romës ku dihet prezenca e aristokratit shqiptar. Ishte një ditë pas audiencës së tij me Papën që unë kërkova të pyesja për një intervistë këtë shef të fisit të egër malësor. Sapo mbarova së lexuari disa artikuj udhëtimi që i përshkruanin shqiptarët si shqiponja malësore të egra, të trazuar dhe të paarsimuar, duke i ndalur luftërat e tyre aq sa për të ndryshuar kostumet e operës apo pantallonat dhe bluzat e gërshetuara të bardha, herë pas here të zbukuruara me një fustanellë, unë isha krejtësisht e papërgatitur për t’u përballur me rininë ultra-anglishtfolëse të Oksfordit, të veshur me “modën” më të fundit të dyqaneve vieneze, e cila në mënyrë delikate dhe diplomatike u përpoq të mos u përgjigjej disa pyetjeve kryesore, të cilave unë dëshiroja t’u përgjigjegj veçanërisht.

Nuk mund ta kuptoj këtë histori.

Beu, pavarësisht nga njohja e tij me amerikanët dhe anglezët, nuk mundi të kuptonte pse qenia e tij për të parë Papën dhe për të pasur një audiencë për një orë ishte “një histori”. I një familjeje myslimane — një nga më të lartat, më të fuqishmet dhe aristokratet në Shqipëri — pritja e tij nga Papa ishte, siç i shpjegova, disi interesante.

Thashethemet kishin dhënë tashmë lajmin se Papa i kishte ofruar një titull dukal beut nëse ai do t’i kthente ndjekësit e tij në fenë e paraardhësve të tij të largët. Sepse para pushtimit turk në shekujt XV dhe XVI Shqipëria ishte e krishterë. Ekziston ende një element i fortë i krishterë katolik romak dhe grek ortodoks midis klaneve (fiseve) të ndryshme.

Rexhep Bej Jella — nga familja e rëndësishme dhe e lartë — që kishte titullin ekuivalent të Princit, refuzoi të pranonte se një titull dukal papal do ta joshte.

“Kam kaluar një orë të këndshme me Papën — një burrë i kulturuar, i zgjuar dhe simpatik — kemi diskutuar shumë gjëra — ai ishte i këndshëm për mua — më pëlqeu shumë takimi me të”.

Shpresat tek Presidenti Wilson.

Vizita e shqiptarit Jella Beu në Vatikan nuk u njoftua në njoftimet zyrtare, siç është zakon kur personalitete të larta vizitojnë Papën.

“Natyrisht që dua të shkoj në Paris”, tha atasheu shqiptar, “nuk mund ta kuptoj pse miqtë e mi të sjellshëm italianë duhet të mendojnë se prania ime mund të jetë e sikletshme në Konferencën e Paqes. Të gjithë shqiptarët qëndrojnë së bashku në një qëllim të bashkuar për vendin tonë të vogël. Para së gjithash jam nacionalist. Familja ime, që rrjedh në kohë edhe më të vjetra se ato të regjistruara, është e gjurmueshme pesëqind vjet më parë. Sot ne shqiptarët jemi të gjithë aq krenarë për gjakun tonë sa duam ta shohim Shqipërinë të denjë për veten dhe të mirë në rrjedhën e përparimit. Shpresa jonë e madhe qëndron te Presidenti Wilson.

Unë jam një admirues i madh i amerikanëve dhe i anglezëve. I shkolluar në shkollën amerikane në Konstandinopojë dhe më pas në Oksford është e natyrshme, dua të shoh çdo fëmijë në Shqipëri t’i jepet një shans arsimimi. Në vendin tim me malësorët e tij të shumtë të izoluar, duhet të kuptoni se të gjithë i njohin dhe i duan amerikanët. Ata i duan sepse tashmë Kryqi i Kuq Amerikan ka ardhur në mesin e të varfërve dhe nevojtarëve tanë duke u sjellë atyre veshjet, ushqimet dhe ilaçet aq të dëshiruara. Unë vetë kam qenë shumë i lumtur që kam shërbyer sadopak në ndihmën e Komisionit Ballkanik të Kryqit të Kuq Amerikan me disa nga hartat e tij për shpërndarjen e furnizimeve në rajonet malore. Ne të gjithë, të pasur dhe të varfër, sot e shikojmë Amerikën me shpresë”.

“Dëshiroj ta shoh vendin tonë patjetër të kufizuar sipas gjakut dhe gjuhës. Në të gjithë botën, nuk ka detyrë më të lehtë sesa të mbështetemi në gjuhën për të përcaktuar kufijtë tanë.

“Shqipëria nuk është ende gati për një republikë. Shqipëria e re, kur të realizohen reformat që ne nacionalistët dëshirojmë, do t’i hapë rrugën republikës.”

Misioni i (parealizuar) oficerëve austro-hungarez në Kosovë (1903-1908)

October 21, 2023 by s p

Prof. Sylë Ukshini/

Duke hulumtuat gjatë studimeve të mia për histori (2007) në Institutin për Studime të Evropë Juglindore, në mesin e miliona librave të Bibliotekës Qendrore të Universitetit gjeta një libër të botuar në vitin 1919, të botuar asokohe me leje të Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Austro-Hungareze. Libri ishte i veçantë pasi deri atëherë nuk ishte i cituar nga asnjë autor vendor dhe ndërkombëtar. Përmbante 71 ilustrime e fotografi dhe 6 harta shume të vlefshme historike.

Ky libër pos që përmbyste stereotipet e studiuesve perëndimorë, që sa herë flisnin për shqiptarët i portretizonin si rebel dhe bandit, pasi këtu flitet për bandat terrorizuese serbe, bullgare dhe greke të drejtuara nga Beogradi, Sofja dhe Athina- në njërën nga hartat paraqitet edhe rajoni i Kosovës ku ishte paraparë të stacionohej misioni policor austro-hungarez. Siç shihet nga harta e më poshtme, ky mision përafërsisht kap zonën aktuale të sektorit amerikan të KFOR-it, përkatësisht sektori i misionit austro-hungarez përfshinte këtë territor duke u nisur afërisht nga pika sotme me Maqedoninë: Elez Hanin, Kaçanikun, Ferizaj, pjesën lindore të territorit të Prishtinës dhe vazhdonte deri në Podujevë dhe vazhdonte përgjatë Luginës së Preshevës dhe rajonin e Anamoravës, Gjilan dhe Viti.

Duhet përmendur se oficerët austro-hungarez në atë kohë kishin një reputacion për qëndrimin dhe disiplinën e tyre, fakt i njohur nga prezenca tyre në Bosnjë dhe Hercegovinë.

Kjo ndarje territoriale erdhi pas shumë betejave diplomatike në mesin të fuqive të Koncertit Evropian, përkatësisht në mes Austro-Hungarisë dhe Rusisë, të cilat përpiqeshin për vendosjes së influencës në Ballkanin Jugor. Para së gjithash, vendosja e trupave austro-hungareze në këtë rajon kyç/strategjik të Kosovës synonte të shërbente si digë mbrojtëse për Vilajetin e Kosovës nga agresioni ushtarak serb, i cili po bëhej gjithnjë më evident pas pushtimit dhe spastrimit etnik të rajonit të Toplicës me 1877/78.

Ardhja e trupave të misionit austro-hungarez në Kosovës ishte arritur me Marrëveshjen të Mürzsteg-ut të vitit 1903 ndërmjet Austro-Hungarisë dhe Rusisë dhe që si qëllim kishte zbatimin e reformave në territorin e Austro-Hungarisë. Por derisa trupat italiane ishin vendosur në rajonin lindor dhe jugor të Maqedonisë, dhe ato ruse në jugperëndim të Rusisë dhe ato franceze në pjesën e skajshme juglindor, trupat austro-hungareze u vendosen në territorin e Shkupit, Kumanovës, Shtipit dhe rrethinë, politika serbe ishte e alarmuar se vendosja e shpejt e misionit austro-hungarez në territorin e Kosovës juglindore paraqiste një humbje të madhe për synimet e saj ekspansioniste në drejtim të Kosovës. Vendosja e misionit austro-hungarez konsiderohej si barriera kryesore dhe si fundosje e planeve për aneksimin e Kosovës. Prandaj, Beogradi vuri në lëvizje bandat e armatosura për të shkaktuar trazira dhe dërgoi emisar të ndryshëm fetar dhe politik për ta dezorientuar faktorin shqiptar dhe lëvizjen e tyre kombëtare. Derisa murgjit fetar, të subvencionuar edhe nga Rusia i frynin propagandës së njohur të vetëviktimizimit të komunitetit serb në Kosovës, emisarët politik përhapnin propagandën se qëllimi i vendosjes së austro-hungarezëve në Kosovë ishte rrëmbimi i tokave të shqiptarëve për qëllime ushtarake dhe ndërtimit të linjave hekurudhore. Duke shfrytëzuar këtë alibi dhe duke përdor edhe element konservator mysliman, duke i nxitur kundër elementit të krishterët, shqiptarët filluan lëvizje dhe protesta kundër një misioni të tillë. Madje propagandistët serbë arritën që vite më vonë, të cytnin shqiptarët që të marshonin në Shkup, aty ishte qendra e misionit austro-hungarez, me qëllim që të pamundësohej veprimtaria e tij dhe t’i bëhej e qartë se ishin të padëshiruar në Kosovë. Si rrjedhojë, Austro-Hungaria hoqi dorë nga vendosja në Kosovën Juglindore dhe me këtë mbeti i lirë operimi i bandave serbe, të cilat në periudhën e rënies së shtetit osman operonin pa penguar brenda manastireve dhe lokaliteteve serbe.

Për më tepër, në Beograd punohej kundër çdo reforme të Perandorisë Osmane që shkonte në interes të zgjerimit të interesave kombëtare të shqiptarëve. Në këtë kuadër, Beogradi ishte edhe kundër benefiteve që sillte marrëveshja e Mürzsteg-ut, e cila synonte që shtetin e vjetër osman në Ballkan ta shndërronte në një shtet kushtetues sipas modelit evropian.

Si rrjedhojë e këtyre rrethanave të turbullta në Ballkanin Jugor, ku përveç Serbisë synime territoriale kishin edhe Bullgaria dhe Greqia, agjentët civilë mbretëror dhe perandorak austro-hungarezë bënë përpjekje për të realizuat misionin dhe synimet e politikës vjeneze, e cila në këtë periudhë synonte të ruante status quo-në territoriale në Ballkan dhe me këtë edhe të mbronin interesat shqiptare përballë kërcënimit permanent serb. Pikërisht kjo ishte arsyeja pse politika serbe i nxiste shqiptarët që të ngriheshin kundër një reforme të tillë dhe që misioni austro-hungarez të shihej si jo mikpritëse nga popullata vendore shqiptare. Natyrisht, në këtë klimë të pafavorshme agjentët civilë shpesh u ndodhën të kërcënuar dhe përballeshin me rreziqe të personelit. Sipas dëshmive vjeneze, në atë kohë në këtë rajon ishte rritur “epshi kafshëror për vrasje përmes nxitjes së paskrupullt nën maskën e fesë ose uniteti kombëtar”

Me gjithë aktivitetin pesë vjeçar dhe këmbënguljes së personelit austro-hungarez, dobësia e shtetit osman, veprimi i bandave serbe, bullgare dhe greke, kaosit etnik, si dhe “mosleximi” i saktë i sinuatës në vend nga elita politike shqiptare, dhe përkundër qetësimit relativ të situatës në rajonin jugor të Vilajetit të Kosovës dhe të Maqedonisë së sotshme, reformat në shtetin osman nuk avancuan pasi situata vetëm sa u komplikua pas Revolucionit Xhonturk. Rrjedhimisht Misioni i oficerëve austro-hungarez përmbushi pjesërisht detyrën e tij brenda kornizës që i është caktuar, në anën tjetër, Beogradi, Cetine, Sofje dhe Athina me nxitjen dhe me mbështetjen e Rusisë i intensifikuan aktivitetet e tyre diplomatike dhe ushtarake kundër interesave të shtetit osman në Ballkan, kundër influencës austro-hungareze në rajon dhe me këtë kundër interesave shqiptare në Kosovë dhe vise tjera të shtetit osman si dhe hapën shtegun për shpërthimin e Luftës së Parë Ballkanike 1912/13, e cila do të ishte fatale dhe tragjike sidomos për shqiptarët e Kosovës dhe në Maqedoninë e sotme.