Austria kremtoi 26 Tetorin, Festën Kombëtare të saj.
Gjithë shqiptarët urojnë: Gëzuar 26 Tetori – Festën Kombëtare Austri!

Hazir MEHMETI, Vjenë

Historia

26 tetor 2023. Vjenë. Historia e popujve, me gjithë rezonimet e saj, tregon mbi ecjen shekujve të njerëzimit dhe progresin e tij. Njëra nga më të shquarat në kontinent, ishte historia e popullit austriak në veçanti dhe atij gjermano folës në përgjithësi. Nga kjo botë e thellë ngjarjesh e rezonimesh, pa dyshim, veçohet fuqishëm shekujve Dinastia Habsburge. Jo rastësisht, këtu personalitet të veçantë me rrënjë shqiptare e gjejnë vetën si pjesë brenda saj e njohur për drejtimin dhe sundimin e një pjese të madhe të Evropës. Pas Luftës së Parë Botërore në vitin 1918, Austria-Hungaria dhe aleatet e tyre e humbin luftën dhe kjo sjell shpërbërjen e Monarkisë duke qenë edhe fundi i sundimit të Dinastisë së Habsburgëve.

Republika e parë

Pas Luftës së Parë Botërore, dinastia Mbretërore e Habsburgëve e humbë pushtetin, por do mbetet akoma e fuqishme dhe shumë e vlerësuar nga masat qytetare në Austri. Në këto rrethana me 12 nëntor të vitit 1918 shpallet Austria shtet Republikë me Karl Renner- drejtues i qeverisës i saj. Emri zyrtar i Republikës së Austrisë u vendos të quhet Republika Gjermano-Austriake. Një vit më vonë aleatet fitues, me marrëveshje paqe, ia ndaluan Austrisë bashkimin me Gjermaninë dhe nga kjo detyrimisht rrjedh emri Republika e Austrisë. Që nga viti 1921, Austria ka nëntë Njësi Federale me Vjenën kryeqytet dhe vet Vjena një njësi federale (Bundesland). Republika e Austrisë pati disa kriza të mëdha ndër të cilat ajo e vitit 1929 ku papunësia dhe problemet sociale ishin të madha. Këtë krizë e shfrytëzuan forcat social kristiane të kancelarit austriak Egelbert Dollfuß në vitin 1933 i cili e shpërbën së funksionari Parlamentin duke vendosur regjim autoritar dhe duke marr kontrollin qeverisës pa zgjedhje parlamentare. Kështu gradualisht kriza thellohet dhe në vitin 1934 vjen deri te lufta qytetare mes regjimit i mbështetur nga policia e shtetit kurse ana tjetër Partia Socialdemokrate e përkrahur nga policia e saj, të cilën luftë e fiton regjimi me forcën e policisë dhe ushtrisë. Pas kësaj pason tentim puçi nga Nacional socialistët ku vritet Kancelari i Shtetit.
Në vitin 1938 Republika e Austrisë nën drejtimin e Kurt Schuschnigg do bëhet pjesë e Gjermanisë nacional-socialiste nën trusnin e Adof Hitlerit edhe pse ishte e ndaluar sipas marrëveshjes me aleatët fitues të Luftës së Parë Botërore. Pakënaqësia e popullsisë, zhgënjimi i saj ishte e madhe në këto rrethana ku papunësia, pasiguria dhe inflacioni ishin të mëdha. Kjo situatë shfrytëzohet nga Hitler i cili në mars urdhëron marshimin e ushtrisë së tij drejtë Austrisë. Kjo do të ketë për pasojë zhdukjen e grupeve etnike në mënyrë të organizuar dhe permanente: hebrenj, rom etj të cilët dërgohen në kampin famëkeq Mauthausen ku do mbyten rreth dyqind mijë njerëz barbarisht. Republika e Austrisë në këtë kohë nuk ekziston fare dhe vendi do njihet formalisht vetëm si Ostmark. Rreth 1,2 milion austriak ishin pjesë e armatës gjermane.

Republika e dytë

Fituesit e Luftës së Dytë Botërore: SHBA, Britania, Franca dhe Bashkimi Sovjetik vendosin që Austria të jetë një shtet në vete. Gradualisht u krijuan rrethanat për ndryshime dhe në prill të vitit 1945 Karl Renner zgjidhet kancelar i regjimit provizor deri në nëntor kur do mbahen zgjedhjet demokratike parlamentare në Republikën e Dytë të Austrisë. Deri në vitin 1955 fjalën e fundit për rrjedhat e përgjithshme në Austri e kanë aleatet fitues, kur përfundimisht edhe largohen nga vendi. Tani Austria përsëri është shtet i pavarur plotësisht. Në rindërtimin e vendit të shkatërruar rol vendimtar do të ketë SHBA me planin e njohur “Plani Marshal”, një mbështetje e fuqishme financiare, por krahas kësaj shumë ushtarë amerikan do ndihmojnë fuqishëm ndërtimin e vendit të shkatërruar dhe ndërtimin e kapaciteteve prodhuese. Në këto raporte lidhje me aleatet fitues rol me rëndësi luajtën kancelari i atëhershëm i Austrisë Juliuss Raab dhe Leopold Figl, ministër i punëve të jashtme.

Modernizimi

Vitet 1950-1970 karakterizohen me lëvizje të njerëzve në drejtim të qyteteve dhe ardhje të fuqisë punëtore nga jashtë. Vendi shënon ngritje të lartë të industrisë moderne falë reformave të gjithanshme të qeverisjes ku dallohet veçanërisht Kancelari i Austrisë Bruno Kreisky.
Në Austri vazhduan reformat gjithanshëm: në politikën e dëmshpërblimit, punësimit, pensionimit, lëvizjes, sigurimit, arsimimit, mbrojtjes. Pozita strategjike në mes të Europës dhe politika jashtë aleancave ushtarake Perëndim (NATO) dhe Lindje (Traktati i Varshavës), e bënë Austrinë një vend me peshë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Si anëtare e plotë e Bashkimit Europian, Austria bëhet në vitin 1995. Sot Austria me zhvillimin e saj, kualitetin e jetës së banorëve të saj, renditet në shtet më të pasura të botës. Ka vite që nuk njeh papunësie e inflacion fal reformave të vazhdueshme në qeverisjen e vendit. Çdo vit në Austri qarkullojnë rreth 270 miliard Euro. Si rezultat i lëvizjeve migruese në Austri sot jetojnë 1, 4 milion banorë me origjinë tjetër nga 8,5 milion banorë sa ka vendi. Prej tyre në Austri jetojnë rreth shtatëdhjetë mijë qytetar me origjinë shqiptare nga të gjitha trevat etnike shqiptare.

Shqiptarët

Raportet mes shqiptarëve dhe austriakëve janë shekullore ku veçohen shumë personalitete historike në ngritjen e bashkëpunimit anasjelltas deri në kuptimin e aleatëve. Nga austriakët me rrënjë shqiptare janë të njohur Gjergj Basta dhe Karl Gega. Në lëmine e kulturës dha artit është i njohur Aleksandër Mosiu (Alexander Moissi). Këto figura madhore cilësohen si ura lidhëse mes dy kombeve. Kjo lidhje pozitive u shpreh në udhëkryqet më të vështira të kombit shqiptar për jetë a zhdukje në kohën e Luftërave Ballkanik dhe pas tyre. Orekset gllabërues të fqinjëve armiq kërkonin vdekjen e shqiptarëve duke i pushtuar ata dhe vetëm falë mbështetjes që i dha Austo-Hungaria lëvizjes shqiptare të mbetur nga lufta kundër omanëve të mundur dhe fqinjëve armiq e tinëzarë, arriti të realizohet shpallja e pavarësisë së Shqipërisë në një territor pëllëmbë dore nga ajo që realisht ishte nga trojet etnike respektivisht nga Pashallëqet Shqiptare nën sundimin osman.
Interesat strategjike në Gadishullin Ilirik, tani kërkonin faktorizimin e shqiptarëve krahas kombeve tjera. Nga raportet e tyre rrodhi historia e jetësimit të shtetit të ri shqiptar pas pesë shekujve, nga koha e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Ky burrështetasi dhe luftëtar i pamposhtur, mbrojti civilizimin evropian nga gjysmëhëna e verdhë turke më shumë se gjithë kombet tjera në Europë. Nami i tij ishte brumosur si vlerë kombëtare shqiptare në vepra arti, kulture e historie të krijuesve më në zë në kontinent. Nuk janë të rastësishme vërtetësitë shkencore të historianëve, gjuhëtarëve, etnologëve, arkeologëve austriak e gjerman rreth shqiptarëve dhe lashtësisë së tyre mileniumeve. Në universitet austriake ishin gjithmonë dyert e hapura për shqiptarët ku studiuan qindra student shqiptarë që në kohën e Monarkisë dhe Republikës së Parë të Austrisë, tani të njohur si figura historike kombëtare: Eçrem Çabej, Lasgush Poradeci, Asdreni, Aleks Buda, Hil Mosi, Gjergj Pekmezi, Jani Basho, Uran Butka, Hasan Ceka, Sokrat Dodbibaj, Krist Maloki, etj.
Figura politike austriake që mbështetën kombin shqiptarë në shekullin e Republikës së Austrisë pa dyshim janë: Bruno Kreisky, Alois Mock, Albert Rohan, Ulrike Lunacek. Ndihmat e gjithanshme të Austrisë për shqiptarët janë të shumta dhe shpeshherë përcaktuese në rrugëtimin drejtë lirisë dhe prosperitetit kombëtar. Austria me politikën e saj jashtë blloqeve ushtarake kishte një ndikim të madh në rrjedhjen e rrethanave politike në kuptimin pozitiv të zgjidhjes së konflikteve rajonale. Andaj nuk ishte i rastësishëm zgjedhja nga ky vend i Kurt Waldheim-it Sekretar i OKB-së prej vitit 1972 deri në vitin 1981. Bisedimeve të Vjenës mes kosovarëve dhe serbëve në vitin 2007 në të cilat nuk arrihet marrëveshje, por këto bisedime ishin përcaktuese e kursit drejtë pavarësisë së Kosovës së mbikëqyrur sipas planit të Martti Ahtisaarit. Këtu, pa dyshim, rol të rëndësishëm kishte diplomati austriak Albert Rohan si nënkryetar i Planit Ahtisari.
Aktualisht në Austri jetojnë rreth 80 mijë shqiptarë, shumica mërgatë e re. Janë të integruar mirë në jetën e vendit. Kanë shoqata e biznese të shumta dhe dallohen me sukseset e tyre. Në qendrat Universitare të Austrisë studiojnë student shqiptarë nga të gjitha viset shqiptare. Vetëm në Vjenë, si qendër studentore e njohur në botë, studiojnë rreth dymijë student shqiptarë, kryesisht në studime të larta. Në Austri mësohet gjuha shqipe si gjuhë amtare krahas gjuhëve tjera, nëse prindërit janë të interesuar. Aktualisht mësojnë vetëm 1600 nxënës, prej tridhjetë mijë sa ka në shkollat austriake. Tani shqiptarët janë të kyçur edhe në organet administrative vendore dhe në jetën politike. Vjena është pjesërisht seli e Kombeve të Bashkuara ku edhe shqiptarët janë të përfaqësuar përmes shtetit amë, Shqipërisë.

Ornela Radovicka 

Qëndra albanologjike mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe pranë bibliotekës A. Bellusci Frascineto\ Cosenza\ Kalbari /

Athinë, 28 shtator 2023 

Nisem nga stacioni metro  “Viktoria” i Athinës për të arritur në zonën Naztiotissa ku kisha lënë takim  me njërin prej arvanitasve të “Lidhjes së arvanitasve, Marko Bocari” krijur rreth viteve 1970,  Zotin Jorgo Mihas. Ishte një ditë me diell. Më duhet të kaloj rrerth 11 stacione që të arrijë në pikën e takimit. Mihas është  pjese e atyre arvanitasve  të rrethuar nga deti, dhe janë si ato sirena, ku herë pas here, mjafton një anije në det të hapur dhe ato dalin, të mahnisin sapo nisin e flasin atë gjuhë të lashtë sa vetë njerëzimi, ku  as pushtuesit, as i huaji, as poltika,as miq dhe armiq qofshin ata nuk arritën ti shuanin, dhe me gjithë  pengesat që hasën arrijnë të sillnin deri në ditët e sotme dëshmin që jemi vëllezër të të njejtit gjak. 

Këta  arvanitas  janë në kozmo, janë pranë Olimpit, janë në toponimet e hershme, janë pranë  krojeve të kristalta ku dimri ndonjëherë është i egër e vera zhuritëse, ata janë me këmbët në valët e detit, atje ku perëndesha e Herës  zbut bubullimat. Ata janë janë tek ato vashat e Epirti të bekuara si gjeraqina që mbathin kostumet e tyre të artë, apo  të mahnitura shoqërojnë me vështrimet e tyre  krenare vallen e Osman Takës. 

Në këto troje, nën qiell vetëtimat flokë kuqe firmosin mbi gurët e bardhë epitafet e shekujve me fjalët shqipe. 

Diku një pulëbardhë, pak më tutje e në thëllësi të maleve një shqiponjë që luan me rrezet e diellit lindor. 

Sot edhe pse në liqenin e akullt arbëror nuk ka jetë dhe ngjyrat janë mbuluar nga një bardhësi alabastre, nuk mund të fshehesh Diellin, e nuk mund të mashtrosh kodin e gjakut.  

Treni ndalon  dhe nisemi  në drejtim të  vendndodhjes së takimit që më la Z. Mihas. Isha  e shoqëruar nga një njohëse e botës arvanitase  Zhuljeta Zavalani dhe gjuhës greke e cila do të më ndihmonte për ndonjë paqartësi që mund të kishim. 

Takimi ishte rreth orës 11. Si zakonisht paraqaitem 10 minuta përpara, por nuk mendova se edhe nga krahu tjetër do të kishin po të njëjtën prioritet orarin.

Nuk bëjë as dy hapa dhe ulur ishte arvanitasi Jorgo Miha. 

Ai, ngrihet  butë butë në këmbë, ashtu si e kemi zakon ne shqiptarët duke venë dorën pranë zemrës dhe me një buzëqeshje ku mirësia dhe gëzimi shkrihen, na përqafon krahë hapur.

 Ulemi, pyesim njëri tjetrin se si jemi me shëndet, si janë familjarët  dhe  menjëherë më thotë: “Antonio Bellusci  si  është. Ai “Pafsania e Arvanitasve” ose më mirë të them ai është “Pafsania e arbërorëve të Greqisë”,siç i quan ai arvanitasit\ arbërorët e Greqisë. Edhe unë mendoj  se “Arvanitas” nuk është termi i duhur që na përket, sepse ky term na u dha si një term përçmues. 

Ne jem Arbërorë të Greqisë. 

Të paktën familja ime është  këtu që prej pesë shekujve. Ne nuk jem as vlleh, as turq, ne jemi autokton në këto troje. Kur isha i vogël kujoj që i gjith fshati im fliste  arvanitiki, gjuhën arbërore, edhe fshatrat përqark, miqtë e mi flisnin po të njëjtën gjuhë. 

Fatkeqësisht politika, nacionalizmi i sëmurë kanë penguar dhe deri kanë mohuar këtë popull 

Qeveria Greke deklaron se arbëroret-arvanitë nuk ekzistojnë, dhe ne  zyrtarisht në Greqi nuk njihemi. Nuk njihemi me kushtetutë dhe kur nuk njihesh me ligj nuk ka edhe si të mbrojë. E para e punës është të njihemi si popullsi  me të drejtën e gjuhës dhe  në pushtet. Nuk njihemi por egzistojmë, sepse egziston historia,toponimet e vjetra,  egzistojmë në folklor,në poezitë gojore lirike dhe epike. Priftërinjë nuk mbështesin çështjen e gjuhës arbërore, ata propagandonin që gjuha shqipe arvanitikia ishte gjuha e djallit.  

Deri nga vitet 1970 fëmijët, të rinjë, flasin në mënyrë shumë të qartë gjuhën arbërore\ shqipe.

Ndërgjegjësimi  për të krijuar  “Lidhjen Arvanitase” 1970

Kur shkuam nëpër universitete, pamë se pothuajse masa më e madhe e studentëve që vinin edhe nga fshatrat  për qark  njihnin arvanitikinë dhe flisnin arvanitikinë , dhe kështu filluam të kuptonim se sa e rëndësishme ishte gjuha jonë. 

Ata  që nuk janë autokton arvanitas ne i quajmë SKLIR, që do të thotë “skla”, “sklav” dhe emërtonim me këtë term popullsin greke jo arvanitase. 

Po ndërgjegjësoheshim për origjinën tonë. 

Në vitin 1970  një grup intelektualësh  me në krye inxhinierin Jorgo Maruga krijuan degën “ Lidhja e Arvanitasve”. Maruga ishte një arvanitas i denjë. Ai kishte i lindur në Patra, hulmtues i botës arvanitase i cili  ishte i interesuar për problemet historike dhe etnografike të popullit arvanitas. 

Mouruga  ishte aq i zoti sa jo vetëm fliste arvanitiki, por kishte mësuar në mënyre  autodidakt të shkruante  gjuhën standarte shqipe,si dhe ta fliste në mënyrën më të përsosur. 

Në vitin 1976  themelohet revista mujore“Dialogoi”, e cila dilte një herë në muaj. Jetëgjësia e saj ishtë vetëm 8 vjet. Maruga, shumë i ri rreth të  50 ndërron jetë në 1985 gjatë në operacioni apandesit. As vetë nuk dimë se si iku. 

Lidhja Arvanitase në vazhdim 

Në vitin 1980, me disa intelektualë të tjerë  vazhduam të çonim përpara“Lidhja Arvanitase”, dhe krijuam  shoqatën te cilën e emëruam“Marko Boçiari”. Organin e saj e titullum ”Besa”

Numëri i saj i parë u publikua  në 1983 në Athinë, ndërsa i fundit numëri 34 në vitin 1995. 

Kjo shoqëri u themelua nga unë (Inxhinieri dhe prof  Jorgo Mihas), Avokati Vangjeli Ljapi,  avokati Aristidhi Kollja, K.Kristou, J.Gerou e N.Souliotis. Shoqatën tonë arbërore e mbështesnin edhe historianin arbëror Kosta Biris, mjeku shkencor Jorgo Haxhisotiriou, si dhe, Gjona Paidousi,  Jani Gjikas,Maria Mihail Dede etje.

Ishin vite optimizmi, ku filluam të ndërgjegjësoheshim. Të mbanim lidhje me Shqipërinë deri deiku dhe me vëllezërit arbëresh  nëpërmjet Prof At Antonio Belluscit me revesitën e tij “Lidhja” dhe u krijuan ura midis Arvanitasve dhe Arbërshëve. Ishim faqet e të njëjtit libër siç shkruar Prof A, Bellusci në librin e tij Kërkime në Helladë.  

Gjithmonë kërkuam  që problemet tona ti nxirrnim në pahë, po ashtu edhe prioritetet tona.

Sipas një rendi ato i rradhitëm kështu: 

• Ti kërkojmë qeverisë Greke që ne arvanitasit  të njihemi si popull me kushtetutë.

Ndërsa puna jonë konsiston në sensibilizimin e popullit arvanitase në: 

Mos të fshehim, origjinën dhe gjuhën.

Të njohim historinë tonë.

Të mbledhim material të folklorit tonë.

Të mësohet gjuha shqipe dhe të publikohen sa më shumë libra. 

Konfermojme  se shqiptarët janë mëse dy milionë njerëz. Të gjithë këta arbërorë kanë  ndërgjegjen shqiptare, edhe pse fatkeqësisht shumë kanë humbur gjuhën  e janë shpërndarë në Athinë, në Patra, në Selanik.

 T-iu heqësh arbërorve të drejtën për të mësuar gjuhën  është  krimi më i madh që i bëhet demokracisë. Në shoqaten tonë Arbërorët e Greqisë kërkojmë që të organizohen mësime të gjuhë shqipe për të mëdhenjë e për të vegjël. 

Pse të vazhdojmë të jemi të padukshëm edhe sot në 2023 kur flitet shumë për demokracinë dhe mbi të gjithë për një Greqi ku lindi demokracia, ku ne që jemi autokton e ndihemi të padukshëm? 

Çfarë kërkon Europa sot  prej atyre vendeve të cilat kërkojnë të bëhen pjese  e saj? Konkretisht, pyes çfarë i kërkon Europa prej Shqipërisë që ajo të bëhet pjesë e BE? Kushtet themelore të saj janë:

a(Kërkojnë siguresën, b)Të respektojnë të drejtat e pakicës minoritare. 

Greqia këtë kriterin e dytë  nuk e ka marrë fare parasysh dhe nuk e njeh me kushtetutë.

Përse Greqisë nuk ja kanë kërkuar këtë kusht?

Për shtetin Grek o je grek o je i huaj. 

Pakica kombëtare nuk egziston.

Kjo është për të ardhur keq, por akoma më e trishtueshme është kur mendon se  shumica e anarëve të qeverisë  në pushtet sot kanë rrënjë arvanitase.  

Midis shqiptarëve dhe ne arvanitasve kemi bërë një nga gabimet më trashanike.

Gabojmë në termat se si vetquhemi. 

Ne arvanitasit, jemi arbërore. Ju shqiptarët, quheni shqiptar, për Italianin jeni Albanesi, për shtetet e huaja po ashtu. Ne  na thërrisni arvanitas, ashtu si na quajnë grekët, por edhe vet quhemi arvanitas. Nëse  nëse ne të gjithë  do të quheshim“arbëror  Ilir”nuk do të kishim këto probleme. Nuk do të kishim as problem territoresh  siç kanë arbërorët të shpërndarë sot. Shpresh gabimet do ti kërkojmë tek vetja. Krijojmë përçarje edhe vet , gjë e cila na bënë dhe na ka bërë të jemi individualistë. 

Shoqëria Eteria Pellazgjikon Arvanitikon  

Kohët e fundit ne arvanitasit kemi ngritur një shoqatë  ku bëjë pjesë dhe unë (Jorgo Miha. Është  një organizatë,  e ngjashme me “Lidhjen arvanitese”, që mendohet të quhet  “Etrit e Pellazgjisë arbërore”. 

Askush nuk na njeh me termin Arbëror, i cili duhet të jetë i tillë, por dhe shumica në shoqatë kërkojnë ta mbajmë këtë term “Arvaniti” sepse kështu na njohin. Në këtë “Lidhje” tani për tani aderojmë rreth 50 veta, por kam shpresë që numri rritet. Këto shoqata ndihmojnë që mos të shtukemi si farë. 

Bëjmë atë që mund të bëjmë dhe kërkojmë sesnibilizim. 

Jorgo Mihas  është Autor i katër veprave

Jorgo Mihas ka lindur në 20 Korrik 1946. Studimet i ka kryer në Inxhinjeri mekanike dhe në të njëjtën kohë ka punuar edhe si profesor. 

•  “To Martino”. Ky libër flet për një katund arvanitas Martino\Muzaka , dhe është fshati ku u lind  Jorgo Mihas,  tashmë i ndarë në katër fshatra të tjerë. Autori në këtë libër nxjerrë fakte nga koha e hershme, toponime e dokumenta familjare që vërtetojnë autoktoninë e këtij fshati arvanitase.  
• Libri i dytë është “ Arvanitikia” në këtë libër gjenden toponime, familje, si dhe  fakte historike. Ky libër gjendet pothuajse në të gjitha biblotekat e shkollave të mesme.  
• Libri i tretë  titullohet :“ 1821 i arvanitasve”. Ky libër flet për rolin e arvanitasve në revolucionin Grek, ku  90 %  e heronjëve ishin me origjinë arvanitase.   

 “E vërteta dhe Gënjeshtra mbi arvanitasit”

Në kët libër ai rradhitë të gjitha katundet  arvanitase, një punë kolosale prej 40 vjetësh kërkime dhe hulumtime. Ky libër del së shpejti. 

Cilat janë mbiemrat më të dëgjuar tek arvanitasit\ arbërorë të Helladës?

Buzos,Burradhas, Brekullaqi,Besos,Buas,Blezas(bletët), Barkas, Boxho, Bathas, Maras, Muriqi, Malerdha(erdhaprej malit), Lebesi,Lugos, Lekas. Ka shumë e shumë të tjerë.

Shprehje më të hershme 

• Të madhin dhe gomarin të shohësh, mos ia lë ngarkesën 
• Ku pështyn shumë tunelt lumë 
• Barku plot nuk kërcen  dot, Barku fir nuk ecën dotë 

Shprehje frazeologjike e hershme 

Bau kau,  kuptimi i së clës është (e ka ballin si kau)

Muajt e vitit

Ne arvanitasit muajt e vitit i quajmë të tillë: Jenar, Shkurt, Mars, prill, Maji, Theristi(ther, pres)\(Qershor, Alonar(kur shihn grurin me kalë)\Korrik, Gusht, Triiti\Shtator

Shënmitër\Tetor, Vjeshta\Nëntor Shëndre\ Dimri

Konsulli shqiptar në  Greqi  indiferent ndaj arvanitasve  

Më rastisi një herë- thotë Jorgo Mihas- që  nëpërmjet miqëve të njohur  të pija kafe me konsullin e Shqipërisë në Greqi, i cili pyeti për mua kush isha. Nuk mi njihte, por nuk u trishtova sepse ndodh, por u shqetësova shumë kur  nuk dinte asgjë për lidhjen arvanitase dhe aq më keq më shqetësoi fakti që Konsulli grek  në Shqipëri më njihte, sepse ishte njohur me shkrimet e mia.   

Jorgo Mihas, Kosova dhe pavarësia e saj 

Unë ( Jorgo Mihas) se bashku me Aristidh Kolljen dhe  disa pjestarë  nga shoqata Marko Boçari mbrojtëm dhe mbështetëm çështjen e Kosovës. U bashkuam me arbëreshin Antonio Bellusci i cili na sensibilizonte për çdo takim me  Legën amerikane të Dioguardit. Zëdhënisn tonë kishim Aristidhin Kolja  i cili ishte edhe njohës i mirë i historisë  i cili shkonte në çdo kanal televiziv dhe fliste për popullin Dardan që ishin aty më herët se sa krishti vet.  Nuk po zgjatem  mbi këtë temë  por dua të theksoj që ne si lidhje arvanitase si edhe unë personalisht dhamë ndihmesën tpnë për këtë çështje dhe jam i lumtur për këtë fakt.

Tani është çështja jonë. Camëria, arvanitasit\ arbërorët e Helladës nuk yihen në gojë fare nga shteti shqiptar. Është e çuditshme se si nuk kanë asnjë rrugë me emrin” Arvanitas” Unë kurrë nuk kam dëgjuar ndonjëherë  emerr rruge as me “ Arbërorët e Helladës”. Keni parë ndonjë  staujë të Kollokotronit apo Marko Boçarit  në një lulishte apo parkë ti Tiranës apo qytete të tjera? 

Keni parë ndonjë teatër si edhe të një qyteze të vogël të marri emrin e  artistes Irene leleku\ Papas që  edeh pse me vonesë, por ka deklaruar me krenari që është  me rrënjë arbërore arvanitase. 

Si nuk ka qoftë edhe një bust të Aleksandrit të madh, që  historia botërore i njeh rrënjët ilirë të nënës së tij. Janë pikërisht këto gjëra të vogëla që përfundojmë në asimilim apo në hymbje të rrënjëve.

Ora po shënonte rreth 14 e 30. Nuk po ndjenim kohën që rrithte. Nuk mundëm të pini mas kafetë që qëndronin mbi tavolinë. Për një moment vura re ata sy të tij të lodhur por që mbartnin  një rreze e cila përputhej me optimizmnin tim,  ndoshta ajo rreze  ishte shpresa që arbërorët e Greqisë të ndihen autokton në tokën e tyre, të flasin gjuhën e tyre të deklarojnë gjuhën e tyre e të rishkruajnë historinë e tyre shumë shekullore. Ka ardhur koha që vendi ku lindi demokracia të rimarrë identitetin e saj. Kjo nuk është utopi, kjo është demokraci!  

Përshëndetemi duke lenë takim për promovimin e librit të tij të fundit. 

E falenderoj nga zemra Z .Jorgo Miha  për punën e tij të palodhur, por edhe si një  arbëror fisnik në deje. 

Në datën 6 tetor largohem nga Greqia

Përshkoj Loutraki,  Kuvara, Mesologji,Lefkada, Preveza, etje,  ndjej të njëjtat emozione kur udhetova  për herë të parë në këato troje e sinkronizuar në sintoninë e  memorjes, rrefimeve, dhe  epopesë sentimentale si dhe  të atyre udhëtime ku shpesh me rrëfen etnologut At Bellusci. Nndjeva jehonën e Mitit, pëshpërimin e legjendave, butësinë e kulturës, forcën e historisë, dhe shpirti rrëmbeu furishëm flatrat dhe me hare nisi t’i sodiste. 

E zhytur në vorbullën e atyre svastikave  kozmike,ndieja një energji që më përketë. Ndoshta sepse  gjyshi im ( babi i time ti) hodhi hapat e para në këto troje, e në këtë tokë prehen kockat e gjyshit të babit  tim, ardhur nga Kolonja të cilët e therën pa mëshirë grekrit  sikur të ishin bisha. 

Kjo zbaticë  më çon edhe  tek Camëria, ku bukuria dhe tragjedia e saj i ndan vetëm një pe i hollë.  U rrita në një gjytezë Ballsh ku kishte një mëhallë e tërë nga Camëria.

Ndërsa sodis, si flatërza më pikëzonin “Petkat e të parëve tanë”,  shkrirë nën “tinguj-e Moresë”. Ajo “More” që u pëshpërit me shekuj në sheshet e Arbëreshe, dhe  këndohet  edhe sot në festat arbëreshe sa arkadike, aq edhe stoike, ndërsa Çamëria vazhdon e lënë në harresë, për mos të thënë që duket sikur ka mbetur vetëm  si shprehje gjeografike.  

Foto në vijim Arvanitasi Jorgo Miahas dhe Ornela Radovicka 

Luan Rama/

E dashur Emily. Ti ende flije dhe ishe në ëndrrat e tua, në dëshirat dhe përrallat e tua. Ti flije ende në Kibutz-in e Be’eri në kufirin me Gaza, atje ku agu me dritën e bardhë papritur u nxi dhe ku vdekja u shfaq me kosën e Hamas-it në duar të vriste pafajësinë, paqen, ëndrrat tuaja. Vinte fshehurazi, tinëz, siç vinin dikur asasinët e Orientit, etur për gjak.

E ndjeva frymën tënde, i imagjinova një çast sytë e tu ballë vdekjes, të pashë të trembur me zemrën që të dridhej, të rikrijova sërish në sytë e mi duke ndjerë frymën tënde, frymën që nuk ndali edhe pse ti mbylle sytë, frymën që pushtoi botën dhe që vinte tek unë. Dhe frymët tona u bashkuan. Ti vije tek unë ashtu këmbëzbathur, me këmishën e natës, si bijë e një zane, atëherë kur makthi i madh pushtonte Izraelin, botën. Po, ti more frymë përsëri te unë, me mushkritë e mia, si një flutur që endet në përrenjtë e mi të gjakut. E mira Emily, e bukura, e përkora, erdhe të jetosh në strehën time. Ti e di se lulet e Be’eri një ditë do të shpërthejnë sërish dhe do të harlisen. Këtë ti do ta ndjesh me erërat që do na sjellë Mesdheu. Isha gëzuar dikur kur shumë vite më parë kisha vizituar një kibutz, po në Negev tek shkoja për në Detin e Vdekur, që lulëzonte nga dashuria e njerëzve që jetonin aty. Nëna tënde kishte vdekur dhe ti e vogël u rrite me atin tënd.

Ti Emily tani do të jesh pjesë e jetës time, ashtu siç do të jesh për njerëzit e mbijetuar të familjes tënde, siç do të jesh në jetën e miliona e miliona njerëzve që duan paqen dhe dashurinë, botën e dritareve dhe të portave të hapura. Po, ti ende ëdërroje… Tregoma Emily ëndrrën tënde të fundit që të ëndërroj dhe unë bashkë me ty, me dorën tënde në duart e mia, me atë dorë që nuk do të dridhet më. Cdo herë në ditëlindjen tënde, ti do të jesh tek unë, bashkë me dy mbesat e mia, Lola dhe Noa, do të luash dhe do të rritesh me to dhe ju do më tregoni më pas dashuritë tuaja, rininë tuaj e unë atëherë do të fle i paqtë me dashuritë tuaja.

Emily e dashur, unë do të flas gjithnjë për jetën tënde, për sytë e tu, do të mbjell shumë lule për ty, margarita dhe tulipanë, tulipanë të kuq si zemrat tuaja. Dhe flladi më pas do mund ti shpërdajë farat e tyre dhe do ti çojë tutje drejt Gaza-s, tek populli tjetër fqinj si një mesazh paqeje që dhe atje të bulëzojnë lulet e dashurisë njerëzore, që gjaku juaj të mos harrohet.

Nga Albert Vataj/

Tani që mbajë “Njeriu si një tjetër”, të shtrënguar në kraharor, si një përjetim i fuqishëm emocional, mëkuar hyjshëm prej leximit, cak i një ngulmimi të hovshëm të zotërimit të gjendjes, më vjen si një pështjellim ndjesia, “po sikur” ky libër, sikur guximi i Natasha Lakos për t’i mbledhur gjithë këto shkreptima drite, të mos ishte formalizuar, sikur këto pishtarë të flakërimtë, të mos mund ta dëbonin terrin rrethkujisës.

Sa herë më trand mendimi; se ka libra që vdesin pa lindur; ka vullnete krijuese që fiken pa u ndezur; ka zemra që murohen, pa mundur t’i hukasin sythit të dëshirimit në një mot cerge; kaplohem prej një ndjenje paniku, dhe nxitoj të gjej mes të pamundurave të krijuesve, atë më tronditësen, arratisjen nga thirrja shpirtërore dhe degdisja në një botë harrimtare, të asaj copëze hyjnimi që shuhet si një kambanë e largët.

Por, deshti Zoti dhe ai akt i shenjt i leximit, që ky altar devocionesh të epërme të ngrihej para të lartit gjunjëzim të lutjes, dhe të vinte në jetë copëzat e atyre kumtimeve, të cilat të shpërndara prej një shpërthimi të kohës dhe mosinteresimit, të bashkohen, të vijnë për të sendërtuar një qenie, për të frymuar një gjallim, për të dëshmuar meritimin e një pulsi në etjen për ritëm.

Kjo pasuri kaq e madhe shprehëse që na ofrohet nga Natasha Lako përmes librit, “Njeriu si një tjetër”, si në dhuratë prej duarve të shpërblesave të larta drejtuar kah ne, cytur në gjithëtekstshkrimin e mëtuar si një mëkim, që është edhe pasuri e shpresës e një devocioni i hyjt në letërsi, në muzikë, në pikturë, në kinematografi, në koreografi, gjen krisje e na mbush me gjithëgjasshmërinë e ngjarjeve të mëdha të shpirtrave që epen e blatohet një ngulmimi të qiellt, kah feksia e territ të pafundësisë pikon dritë.

Sipas autores, por edhe prejkah epja lexuese na ngas, në këtë libër ka shkrime që e kanë nisur botimin prej vitit 1996, si dhe shënime të pabotuara që po shfaqen për herë të parë. Por, kronologjia sipas vitit të botimit të shkrimeve të ndryshme që lidhen me ngjarje artistike letrare, nuk e tejkalon dot kronologjinë e një trashëgimie që udhëton deri në ditët tona nën shkëlqimin e humanizmit evropian, që te shqiptarët mori rrugë prej Marin Barletit, Gjon Buzukut e për të arritur te të gjithë punëtorët e gjuhës shqipe dhe te të gjitha arritjet botërore, si kërkim individual artistik në shprehjen e një riqytetërimi të vazhdueshëm. Këtë e dëshmon edhe loja aktoreske që mban gjallë vepra të pavdekshme. Të bisedosh me autorë të periudhave të afërta ose të largëta, por edhe me lexuesin e sotëm, nuk do të thotë se merr përsipër punën e një lajmësi të vonuar, pasi nuk ka vepër që nuk jep gjithnjë rilexime të reja, si zbulime që vijnë prej gjendjes ku lexuesi vendos veten. Njeriu vjen si një tjetër njeri, si pasojë e lirisë së identifikimit të pafund në një udhëtim shekullor që vjen deri në ditët tona. Por, edhe të mësohesh me veten nuk është e lehtë.

“Njeriu si një tjetër” i Natasha Lakos, nuk është vetëm një përmbledhje me shkrime të publikuara dhe jo, është një ardhje lajmëse e së bukurës, në një qasje për ta pranuar të kapesh nga magjia e një poetike rrëfimtare dhe shtjelluese, e pashoqe.

Tekstet e poetes janë një dëshmim i epërm i trajtimit të mendimit si shtjellim, i cili në paralelizëm ose në kumtim të veçëm, përcjell te lexuesi një panoramim dehës dhe shterues i autorëve dhe veprave, në qendër të së cilës është poezia, ëma e ligjërimit të shpirtit. E kush më hirshëm se një poete dhe një penë që stoliset nga figurshmëria dhe metafora, mundet ta sjellë në jetë një manifestim të tillë, tek i cili ne njihemi në një dimension të ri me autorë dhe me krijime.

Nis ky eksplotim në “Bogdani dhe Herakliti..”, “Naim Frashëri dhe Uollt Uitman”, “Tri letra për “Rapsodia e këngëve arbëreshe”, “Hasan Tahsin & Hoxha Tahsin”, “Perpetuum mobile, ose dashuria për shkronjën”, “Asdreni dhe shteti mendor…”, për të vijuar me trajtesat brilante të Natasha Lakos; “Të jetosh dhe të ekzistosh, si Sevasti”, “Mjeda & Sibelius”, “De Radë dhe Xhejms Xhojs”, “S.P.I.R.I.T.U.S”, “Nga Arshi Pipa te Betim Muço, Fatos Lubonja dhe Jan Myrdal”, “Dori dhe Teodori”, “Dhe me parzmore kaltërsish!”, “Piktorë, trinitet, supermarket”. Është e gjihë kjo ai konstelacion yjesh që vijnë në këtë shpërthim të madh për të pasuruar galaktikën e zotërimeve tonë për letërsinë, poezinë, të bukurën dhe si nën efektin e një shkëlqimi të vezullimtë të fjalës së shpirtit.

Vijon ky manifestim ekselent i asaj marrëdhënie që autorja rreket të strukturojë me lexuesit, me: “Të ndaluar, të pandaluar, të larguar”, “Moikom Zeqo dhe “Golgota e fluturave”, “Poezia e Agim Matos dhe erërat e Poseidonit”, “Tirana dhe Pirandelo”, “Rreth e qark Medeas”, “Riqytetërimi”, “Nga koha e komisarëve, në kohën e komisionarëve”, “Të vërtetat e çnjerëzores dhe denatyrales”.

Për të përfunduar me të tjerë xhevahirë të këtij akti që shkaset nga krijimi për të krijuar një “Dita ime e Sofia Kopolas”, “Fletë muzikore”, “Tremb dhe trondit”, “Romani, ky produkt i parë borgjez shqiptar”, “Mirënjohje për poetët shqiptarë që i kënduan dashurisë”, “Shtojcë nga poezia e të heshturave, më të pareshtura”, “Nobelizmi dhe antinobelizmi poetik”, “Koha e dialekteve ose përjetësia nr 2”, “Shekspiriotë dhe shekspirianët”, “Çelësat e gjuhës së Migjen Kelmendit”, “Qytet dhe kryeqytet”, “Kukulla” na shoqëron në datëlindjen e Kadaresë”, “Një pikë e zbehtë blu”.

Përkushtimi për ta ofruar gjithëdijen në një univers që na josh të gjithëve, si në një magjepsje, e bën Natasha Lakon jo vetëm një eseiste të kalibrit ndër shqipshkrues, por edhe një përulësi përkorjeje, që ajo i ofron këtij altari ku të gjithë vijmë me lutje dhe ikim me shëlbim.

“Ndonjëherë, lexuesi e ka më lehtë të lidhë krijimtarinë me perceptimet kolektive, kur vetë themelet krijuese të saj shkëlqejnë në shfaqjen e botës personale të njeriut, në dëshirim, në përballje e fitore; perceptime që nuk prekeshin lehtë dhe thellë në periudhën e një kolektivizimi të përgjithshëm mendor, të atyre periudhave shekullore që u ngritën në piedestal gjatë totalitarizmit, i cili filloi të shembej vetëm në fillim të viteve ’90.” është ajo çfarë e përafron komunikimin e Lakos me atë gjenerim të nevojës për t’u përfshirë në aktin sublim të përfshirjes jo vetëm në lexim si një dialektologji hijerëndë akademike, por në përjetimin e mrekullimit të iluminizmit si në një ceremonial të hyjshëm drite qiellore.

Duke ndaluar tek rileximi, Lako pohon me dlirësinë e një shpirtjeje blatimi të epërm, si kjo qasej “ka sjellë më pranë ato botë që mund të quheshin të largëta, vetëm se autorët nuk kanë pasur rast ta njohin njëri-tjetrin. Leximi afron botë të ndryshme, siç afron edhe aktorët, të cilët gjejnë gjithnjë një vete tjetër në rolet që janë krijuar nga autorë, gjer edhe të lashtësive.

Nëse hyjmë në botën e pikturës, njeriu nuk shfaqet i njëjtë te portreti dhe tek autoportreti. Të gjitha këto duken si shenja të vetëlëvizjes së këtij rruzulli tokësor, ku interpretimi artistik i takon shprehjes më të lartë, por, ku riinterpretimi i vetes, gjithnjë e më tepër, shfaqet si një tjetër, deri te përdorimi i silikonit.”

Rrugëtimi në këtë botë ku zëri i poetikës i hedh shpirtit puhiza yjësish për ta stolisur, është jo tamam si një udhëtim imagjinar, edhe pse fjala e lëmuar dhe mylmimi hyjnor i dritës së dijes i shndërron këtë skena në tempujt kah madhërishëm zbresin perënditë e lashta dhe vetëtimshëm kapërthejnë qiellin shpërthime vezulluese.

Në një përafri të çfarë e ngas arsyen e secilit prej interesimeve tona, Natasha Lako të merr përdore për të të treguar kah kalohet brenda këtij labirinti kur shprehet në parathënie se “Nga këto shkrime të vendosura një njëra pas tjetrës, edhe unë ndiej se sa të çmuara janë udhëtimet e njeriut në botën e madhe të letërsisë dhe artit, ku gjithkush gjen një vete tjetër, duke u shëruar gjithnjë e më shumë nga uni agresiv që shfaqet në sistemet e komunikimeve të shpejta. Sa më të rëndësishme bëhen fatet kolektive për historinë e një vendi, aq më shumë ato ndërlidhen me fatet personale nga njëri skaj në skajin tjetër të botës.” Kësisoj ne kapin fillin inkandeshent që thur atë cohën e hollë të prehjes dhe përmendjes, që autorja rreket të shpërfaqë në këtë ngulmim për t’i folur të gjithëve dhe për t’u pranuar prej të gjithëve.

Më shumë se si një estete, Lako vjen në faqet e kësaj përmbledhjeje, si një përzemërsi e ngrohur në diejt e gufimit të harbimeve të gjallnisë, vjen si dashamirësi që buron nga zemra e saj prej nëne dhe mendja e dritur. Nisur si një zëshmëri e aktit të hyjshëm të leximit, Natasha Lako, goxon të pretendojë dhe të përafrojë çdo gjasshmëri, të ligjërojë përmes saj, si kah një vullnet që nuk vjen të heq pingule mbi paralele, por të bëjë shkrimin si dhe leximin një prekje hyjnore. Ne meritojmë të jemi të shpërblyer kaq bujarisht nga “Njeriu si një tjetër” dhe të shprehim përulësisht mirënjohjen për këtë mundësi.

Natash Lako na lutet të lexojmë, për të pasuruar botën tonë, por edhe për ta bërë më të begatuar dritash çdo kontakt me artin, me sublimen e shpirtit që del prej thellë forcës së krijimit për të na ushqyer me mrekullim.

Luboja:“ Pasuria ime më e madhe është arkiva, ajo është një botë e mbushur me shumë xhirime, narracione, tekste, foto, video, poezi, fjalime…”

“E kisha veçuar edhe takimin letrarë me shkrimtarin Fatos Arapi i cili erdhi nga Shqipëria për herë të parë, dhe ishte në moshë diku 60 vjeç, mbasi iu recituan vargjet nga libri i tij nga Azem Gashi dhe Adem Kicaj, i ndjeri e mori fjalën dhe pastaj ai më falënderoi, që po e inçizoj dhe tha, është hera e parë këtu tani, që jam para një kameramani, pavarësisht, që jam autor i shumë librave që 40 vite, dhe nuk po them, që librat e mia nuk lexohen, por fjalën e kam tek kamera, kurrë asnjë televizion deri më tani apo dikush privat nuk më ka inçizuar! Kjo më emocionoi shumë dhe më dha kurajo që të vazhdoj kontributin tim më tutje!”, na tha ndër të tjera, z.Luboja.

Pas shumë intervistave në karrierën time si gazetarë profesionist, redaktorë, editorë, moderator, organizator i shumë ngjarjeve kulturore, sociale e sportive në gjithë mërgatën tonë, pastaj dhe botues i disa librave edhe pas marrjes së titullit akademik, doktor i shkencave politike, po e shoh veten se ka ardhur koha që të largohem nga gazetaria dhe të drejtohem vetëm nga shkenca. Por, është e pamundur, të ndahem nga gazetaria, duke parë shumë veprimtarë në diasporë, që kanë kontribuar shumë, kanë sakrfikuar një jetë të tërë për të mirën e kombit, por që kanë ndejtur gjithmonë anonim për media, por kanë bërë shumë punë të madhe e me shumë vlerë, të mos jenë të shënuar diku. Nuk mjaftojnë vetëm falënderimet e disa mirënjohje për disa veprimtarë, por duhet edhe të mbetet e shkruar për brezin e ri, që të jetë një frymëzim dhe shembull, se kurrë nuk janë dorëzuar zemërbardhët për të mirën e kombit. Ku mos me shkrujt, ku mos me e ndajt një kohë nga kjo kohë e shenjt që e kemi dhe që po kalon shumë shpejt, ku shpesh i themi vetes, që edhe 30 orë të ishte dita, pak do të ishte për një personalitet si protagonisti i kësaj interviste. Sa e sa punën e ka bërë nëpër manifestime, protesta e ngjarje të tjera të mërgatës sonë. Mjafton vetëm kamera të mbahet në krah e të rrish në këmbë nga shtatë e më shumë orë, pastaj të përgaditësh gjithë teknikën, ku edhe në fund të bësh edhe montazhën e regjistrimit. Sa e sa orë duhen? Sa e sa energji shkon? Pastaj t`ia përcillësh organizatorit dhe të tjerëve që e kërkojnë edhe ate pa asnjë euro. Kjo është shpirtëmadhëri. Kjo është shenjtëri. Nuk duhet të fshihemi vetëm pas disa individëve që kanë lekë apo të disa politikanëve që dalin nëpër media thuajse çdo ditë. Por, duhet ti kujtojmë edhe ata, që kanë bërë shumë dhe nuk kanë pranuar të dalin në pah se kanë bërë diçka dhe në fakt, kanë bërë shumë. Sa e sa na duhet arkivi? Sa vlerë ka arkivi? Nuk mundemi ta pagujamë historinë. Aty është një jetë e një kombi. Aty është një punë e madhe e mërgatës sonë. Shumë e shenjt. Për studiues të rinjë, do të ishte e mirëseardhur, kur kemi veprimtarë që kanë ruajtur dokumente. Kur kanë ruajtur foto, proçesverbale dhe në rastin tonë, inçizime me kamerë, ku shihen qartë fjalët dhe aktiviteti. Lirisht mundet të thuhet, një jetë ia ka kushtuar kamerës. Një jetë të tërë edhe ate me buzëqeshje, pa i thënë vetes u lodha edhe ate duke e angazhuar edhe familjen e tij, duke i munguar shumë familjes, duke e mos parë edhe rriten sa duhet të fëmijëve, sepse gjithnjë nëpër takime e takime. Por, familja i është mirënjohës, sepse pasuria e tyre është nderi dhe respekti, që bashkëshorti, babai i tyre, nderohet nga të gjithë ata që janë veprimtarë dhe që kanë vlerë. U mata të mos shkruaj gjatë të them me disa fjalë në vend të një hyrje të kësaj interviste për personalitetin në fjalë, por e pamundur, sepse lexues i dashur, disa herë kam dashur ta kem në intervistë, me shumë modesti nuk ka pranuar, ka thënë nuk është koha ime, por koha e të tjerëve dhe në realitet është koha e z.Daut Luboja. Shumë modest, i qetë, fjalë pak dhe me pozitivitet edhe kur ftohet nëpër takime të ndryshme edhe pse ato nuk u janë paguar honorare, në vend se organizatori t`ju thotë faleminderit për punë që keni bërë, është i pari, z.Daut që ju thotë, ju faleminderit që më keni ftuar. Ata që punojnë me kamerë në teren e dijnë mirë, se sa është e vështirë puna me kamerë. Por, Dauti e njeh mirë gjuhën e kamerës, ju kam thënë edhe kur jam takuar disa here me te, je ti që e njeh mirë alfabetin e kamerës. Kur futet në botën e kamerës në një evenimet, ai nuk di të ndalet. Punë dhe vetëm punë. Kontrollon bateritë, kontrollon mikrofonat dhe në njërën anë shikon syrin e kamerës dhe në anën tjetër, mundohet të mar edhe foto nga ngjarja. Kjo është më shumë se madhështore. Të shkruaj e të rishkruaj, me faqe e faqe për këtë zemër mirë, për këtë personalitet bujarë, është pak, prandaj, po ia lëjmë kohës, se edhe në të ardhmen, do të kemi mundësi të bëjmë një portret libër për këtë veprimtarë, sepse vërtet ka një arkiv shumë të pasur dhe ajo është pasuri e pashlyeshme, që do ti duhej brez pas brezi. Po ju lë që ta lexojmë këtë intervistë, por siç ju njoftova edhe më lart, ndoshta do t`ju dukej e gjatë në sy të parë, por sapo ta lexoni, do i thoni vetes, mirë që e lexuam, sepse morëm fjalë shpirti.

Na thuaj të lutem, me disa fjalë një biografi tënden. Kur keni datën e lindjes, në cilin vend të Kosovës dhe pastaj edhe jetën deri sa jeni larguar nga atdheu?

Jam lindur më 28.06.1969 në Gjakovë. Shkollën fillore dhe atë të mesmen e kam kryer në vendlindje në drejtimin elektroteknikës. Kursin e fotografisë dhe të kompjuterit e kam përfunduar në Zagreb në vitin 1986. Ndërsa, në vitin 1989, jam punësuar në fabrikën e elektromotorit në Gjakovë deri me 1991, pastaj për shkak të situatës jo të mirë politike, ekonomike dhe sociale nga regjimi serb mu desh si edhe shumë të tjerë ta lëshoj Kosovën qysh në moshën 21 vjeç dhe të emigroj në Zvicër, ku tani edhe e posedoj nënshtetësinë e dytë, duke ju falënderuar shtetit helvetik zviceranë! Këtu në Zvicër kam bërë ca kurse të tjera dhe mjaft të vlefshme, si dhe kam marr diploma dhe certifikata të ndryshme përfshirë ato të: Të pc-së, video kurse, të logjistikës, të integrimit, peacemaker e kurse të tjera, si dhe kam udhëhequr kursin në Bülach si Instruktor për kompjuter në gjuhën shqipe të rekomanduar nga Kt.i Cyrihut për Integrim, kam kontribuar në klube dhe shoqata humanitare, integrimin e diasporës, si dhe një mori të kontributeve të tjera.

Na thoni ju lutem, nga e gjithë kjo energji e jote pozitive. Kurrë nuk je dorëzu edhe pse nëpër shumë takime ju kemi pa, herë me kamerë e herë me fotoaparat. Me një fjalë, kurrë nuk kemi dëgjuar të thuash, u lodha?

Keni të drejt ku thoni ,,Nga gjithë kjo energji pozitive?“ Në fakt, dua të them se kam pasur fatin që t’i xhiroj njerëzit pozitiv nga ata marr energji pozitive, sepse kamerën dhe aparatin për të shkrepur e kam jo vetëm profesion, por edhe pasion dhe kjo bënë që të duke xhiruar njerëz pozitiv, njerëz që kanë qenë pjesë e historisë moderne te kombi shqiptarë dhe këtë e kam bërë qysh nga vitet 90-ta e deri më tani. E kjo më frymëzon, me jep energji, më rinon dhe më bënë stoik ndaj vështirësive të cilat eventualisht mund të dalin. Megjithëse, nuk e përjashtoj nganjëherë edhe lodhjen, sepse mosha e bën të veten!

E kuptova, shpirtbardhësia jote e mund lodhjen. Si e fillove të punosh edhe me kamerë?

Në vitin 1991 e bleva një kamerë të vogël për të inçizuar fëmiun e parë dhe për të ju dërguar prindërve në Kosovë xhirimin e fëmiut tim, sepse prindërit e mi mezi pritnin ta shohin djalin. Dhe pastaj gjithçka filloi si një hobi dhe kështu me ketë kamerë nga viti 1991 fillova të xhiroj shumë aktivitete shqiptare të cilët në atë kohë e ngritën zërin kundër regjimit të Millosheviqit!

E dini, sa orë përafërsisht keni punuar me kamerë?

Jo, sa orë saktësisht nuk e di, por e di që shumë kam punuar dhe vazhdoj ende me pasion të punoj këtë profesion. Artisti mendoj se lind, por gjithsesi se ambienti social i jep edhe nuancat e tij dhe ndikon në zhvillimin e profesionit.

Keni një arkiv të pasur të ngjarjeve të ndryshme të kombit tonë që kemi vepruar para luftës, gjatë luftës dhe pas saj, për të mirën e Kosovës?

Po, unë mendoj që kam arkivë të pasur të kombit tonë që nga viti 91.

Në arkiv kam të regjistruara demonstratat masive në Bern, hapjen e klubit,,Vatra“të Bülach-ut dhe aktivitetet më pas të këtij klubi, manifestime të ndryshme kushtuar 28 Nëntorit të viteve 93, klube të ndryshme, veprimtarë dhe figura të ndryshëm politike, si Hysen Tërpeza dhe shumë e shumë të tjerë, orë letrare të shkrimtarëve dhe poetëve të ndryshëm të organizuar nga klubi letrar ,,Faik Konica“, ku organizator ishte miku im poet Naim Kelmendi i cili tani jeton dhe vepron në Kosovë.

Përmes Klubit ,,Faik Konica,, kam xhiruar shumë shkrimtar dhe poet sepse isha kameramani i vetëm i këtij klubi letrar prej vitit 1993-1997. Azem Shkreli (ka qenë kryetar i shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës, drejtor i Teatrit në Prishtinë dhe themelues e drejtor i Kosova Filmit) tanimë i ndjerë, Fatos Arapi shkrimtarë nga Shqipëria, po ashtu tani i ndjerë, Naim Kelmendi poet dhe veprimtarë, Flutura Açka nga Shqipëria, shkrimtarë, e shumë artist, kontribues të çështjes kombëtare, etj.,

Andaj, edhe unë mendoj që kam goxha një arkivë të pasur të kombit tonë e cila mund të jetë një sfond i studimit të historiografisë për gjeneratat e ardhshme, në mënyrë që të ruhet një ‘Memorie Kolektive’.

Kamerën e kemi kuptuar se nuk e ke për të fituar pasuri, por ti nderuar ata që e meritojnë. I ke thënë vetes, se mjaft, është mjaft?

Kamerën e kam hobi dhe pasion, që kërkon durim dhe saktësi dhe jam shumë i privilegjuar ti xhirojë njerëzit që kanë merita, vlera dhe njerëzit që në një ose tjetrën mënyrë kanë dhënë kontribut për fuqizimin dhe ngritjen e kombit dhe të shtetit, sidomos të Kosovës. Por, në anën tjetër, edhe nëse i thua vetës mjaft nuk mundesh të pauzosh, sepse dëshira, motivi psikologjik është shumë më e madhe për të dhënë kontributin tim.

Keni respekt nga shumë veprimtarë. Ditë më parë ju takova edhe në një takim të madh me plot art, tek shkolla e aktrimit IFTP e drejtuar nga aktori, regjisori e skenografisti, Adem Kicaj. Keni bashkëpunuar dhe bashkëpunoni edhe në projekte me z.Kicaj. Na thoni disa prej tyre ju lutem?

Po, vërtet kam respekt të veçantë për mikun tim, aktorin regjisorin dhe pedagogun Adem Kicaj. Kisha nderin të jem prezent në 20 vjetorin e themelimit të IFTP Produksionin dhe në premierën e filmit ,,OFSHAMA“, ku mora edhe një mirënjohje nga Adem Kicaj. Kam punuar me Ademin edhe në televizionin shqiptar Arti TV këtu në Zvicër, si dhe tani besoj që do të bashkëpunojmë edhe në Televizionin Ari TV, që do të hapet së shpejti këtu në Zvicër.

Adem Kicaj më njeh më së miri sepse njihemi tre dekada dhe pjesërisht e kam përcjellë kontributin e tij këtu në Zvicër. Me Ademin të punosh është nder dhe privilegj sepse është një aktor dhe regjisor shumë dimensional. Është njëri prej themeluesve të skenës teatrore këtu në Zvicër dhe ai tërë jetën ia kushtoj Artit kurrë pa u ndalur, është aktor dhe regjisor i disa filmave Zviceran, kuptohet edhe filmave Shqip si dhe drejtor shkollën akademike IFTP, këtu në Cyrih.

Z. Luboja, ju njihni shumë mirë alfabetin e kamerës, ashtu ju njohim. Cili inçizim apo regjistrim për ju ka qenë ndër më të mirët është fjala për nga rëndësia apo pesha?

Nuk them që e njohë shumë mirë alfabetin e kamerës, jam modest, megjithëse mendoj, se ka edhe më të mirë se unë, por gjithsesi ju falënderoj për respektin dhe për vlerësimin e juaj! Sa i përket pyetjes tjetër, mendoj se ndonjëherë është vështirë ti veçoj inçizimet se cili ka qenë ndër më të mirët, të gjitha kanë qenë të mira, por do të thoja peshë kanë disa xhirime sepse tani ata njerëz nuk gjinden më në mesin tonë. Përshembull, ishte privilegj ta xhiroja Azem Shkrelin, por i ndjeri ishte tepër i mërzitur për popullin në Kosovë, që ju bëheshin padrejtësitë nga regjimi serb, ishte shumë i tensionuar sepse kërkonte lirinë e popullit dhe më kujtohet në xhirimin e fundit që e pata xhiruar këtu në Zvicër, pas disa dite duke shkuar në shtëpi në Kosovë pati sulm në zemër dhe për fat të keq ndërroi jetë në vitin 1997. Kjo kurrë nuk më hiqet nga mendja, u mërzita shumë, sepse isha shoqëruar shumë me të, ishte njeri shumë i butë dhe Inteligjent, ku pastaj u organizua edhe tubimi komemorativ kushtuar të ndjerit Azem Shkreli, po në të njëjtën sallë dhe me të njëjtit shokë që ishim para ca ditëve në atë takim letrarë, pra kjo ishte një emocion i veçantë kujtimesh! E kisha veçuar edhe takimin letrarë me shkrimtarin Fatos Arapi i cili erdh nga Shqipëria për herë të parë, dhe ishte në moshë diku 60 vjeç, mbasi iu recituan vargjet nga libri i tij nga Azem Gashi dhe Adem Kicaj, i ndjeri e mori fjalën dhe pastaj ai më falënderoi që po e inçizoi dhe tha është hera e parë këtu tani që jam para një kameramani, pavarësisht që jam autor i shumë librave që 40 vite, dhe nuk po them që librat e mia nuk lexohen por fjalën e kam tek kamera, kurrë asnjë televizion deri më tani apo dikush privat nuk më ka inçizuar! Kjo më emocionoi shumë dhe më japi kurajo që të vazhdoj kontributin tim më tutje!

E di se keni investuar shumë në teknikë. Pasuria jote e madhe është arkivi. Mburresh me punën që e ke bërë?

Po kam investuar shumë dhe investoj ende në teknikë, po ashtu mburrem me punë që e kam bërë deri më tani dhe e vërtet mendoj se pasuria ime më e madhe është arkiva. Ajo është një botë e mbushur me shumë xhirime, narracione, tekste, foto, video, poezi, fjalime, e të tjera, të cilat ju japin emocione të veçanta, ju kthejnë në nostaligji, ju japin forcë për të ecur tutje, dhe mbi të gjitha janë dokumentacion i dorës së parë për të përshkruar jetën, vlerat që kemi pasur, bashkëpunimin, dashurinë dhe solidaritetin ndaj njëri – tjetrit, fuqizimin e nacionales, dhënien e kontributit, si dhe shumë gjëra për të cilat mendoj se nuk mund të përmbledhen me pak rreshta.

Keni edhe mirënjohje të shumta që ju kanë ndarë nga bashkatdhetarët tanë. Bashkëpunoni edhe me ndonjë kameraman tjetër, qoftë në diasporë apo në atdhe?

Po kam disa mirënjohje që i kam marrë dhe sa i përket bashkëpunimit me kameraman nuk mund të veçoj ndonjë me emër këtu në Zvicër, por ndodh nganjëherë në televizione private që duhet të punoj me çdonjërin që e gjej aty. Viteve të fundit kam pas disa bashkëpunime vetëm me RTK-në, për ti transmetuar xhirime të firmave private kurse me media të tjera jo. Sot çdo kameraman qoftë në diasporë apo Kosovë, e ka ekipin e vet të kompletuar dhe kështu nuk ka nevojë për bashkëpunime me të tjerë, megjithëse unë jam i gatshëm dhe i hapur për të gjithë!

Padyshim, se edhe teknikat në kamerë kanë ecur në përparim. A ishte më e lehtë para dhjetë vjetëve të punohet apo sot, kur dihet se teknologjia ka ecur shumë?

Sigurisht është më lehtë të punohet sot në mënyrë të digjitalizuar se sa para dhjetë apo njëzet viteve në mënyrë analoge. Rast konkret: Para ca viteve xhirimet kanë qenë në shirit të videokasetave dhe kur u duke të bëhet kopje, humbte kualiteti, kurse sot në kartela të ndryshme në mënyrë digjitale kualiteti mbetet i njëjtë, pastaj koha për ta përpunuar xhirimin ishte shumë e madhe, humbja shumë kohë dhe nganjëherë për një gabim të vogël, më duhej ta kthej xhirimin nga fillimi të cilin e kisha punuar 20 orë gjatë, kurse sot pa kurrfarë problemi punohet dhe ruhet në hardisk në kompjuter me kualitet të lartë, andaj sot është më lehtë të punohet. Teknologjitë e reja kanë avancuar punën, kanë krijuar lehtësira, kanë shkurtuar kohën dhe kanë bërë që brenda pak minutave të ketë multimedia të cilat dikur kanë qenë të pa imagjinuara.

Keni regjistruar edhe nëpër dasma shqiptare, kokteje e ngjarje të shumta festive. Ju ka ndodhur, që të ftoheni edhe për raste të kronikave të zeza, kur dihet se është e dhimbshme?

Po kam regjistruar mbi 400 solemnitete të ndryshme festive. Më ka ndodhur të më thërrasin edhe për raste të kronikave të zeza por nuk kam pranuar të shkoj të xhiroj dhe nuk besoj që do të shkoj ndonjëherë sepse është një çështje sentimentale të cilën nuk mundem të përballoj.

Ora e di, se ju kalon shumë shpejt kur regjistroni, por Ju edhe bëni montazhën. I thua vetes, sikur të ishte dita 30 orë?

Sigurisht, që edhe ju gazetarët e dini se montazha të merr kohë shumë e sidomos nëse aty për aty të lindin ide të reja dhe pastaj mundohesh ti realizosh me efekte vizuale të përshtatshme atëherë pajtohem me ju, i them vetes sikur kam punuar 30 orë në ditë, por kjo varet edhe nga pasioni, unë e dua punën e videomontazhës andaj edhe nuk mërzitëm shumë.

Të gjithë e dijnë, se Daut Luboja e do profesionin me shpirt dhe ajo është parë. Ia ke trashëgua fëmijëve tuaj apo ata duke e parë babain e tyre, se mbi 90 përqind e punës së tij ishte pa të mira materiale, nuk duan të merren?

Unë i kam katër djem dhe secili prej tyre e di këtë profesion, sepse e kanë ushtruar disa herë duke më përcjellë mua për të më ndihmuar në xhirime dhe ne kemi punuar familjarisht. Të kuptohemi: xhirimet kushtuar kulturës dhe çdo aktiviteti të kombit tonë nuk kam pranuar që të më paguajnë, kurse fejesat, martesat apo ahengjet familjare po. Pra, gjithsesi, se ka qenë edhe një kontribut i imi modest. Siç e ceka edhe më lartë, i kam xhiruar mbi 400 ahengje familjare. Secili në familje i ka pas punët e ndara, njëri i ka punuar fotografit, kopertinën, dikush fillimin intro të enivimentit dhe unë montazhën. Por, tani mbasi janë rritur nuk kanë dëshirë të merren me ketë profesion dhe unë nuk dua t`ju imponoj dhe mendoj, se secili duhet zgjedhur profesionin mbi bazën e asaj që ju flen në shpirt.

Si e sheh brezin e ri që po rritet në diasporë?

Mendoj, se brezi i ri është mjaftë entuziast, kanë arritur dukshëm më shumë se ne atëbotë kur ishim në vitet 90-ta, kanë mundësi më të mira, flasin gjuhën mirë, janë të integruar dhe kanë ndikuar që shumë stereotipa të cilat ishin dikur të mos jenë në shoqërinë helvetike. Sot brezin e ri e sheh kudo në pjesëmarrje të vendimeve shtetërore por gjithsesi si rol me rëndësi e shoh familjen e cila çdo herë duhet t’i edukoj dhe rikujtoj, se gjirin e vërtetë e kanë Kosovën, në mënyrë që mos të vie deri tek asimilimi.

Sipas jush, çfarë organizimi i duhet tash e tutje diasporës, sepse ka kaluar koha, kur mërgata jonë, ka punuar shumë për fitimin e luftës dhe pavarësisë së Kosovës?

Kujtoj, se tani janë pjekur kushtet shumë, kanë mundësi të mira, Shqipëria dhe Kosova kanë hapur ambasadat e tyre, pastaj djemtë dhe vajzat shqiptare përmes kulturës, sportit, aktiviteteve tjera kanë treguar se kush me të vërtet janë shqiptarët. Megjithëse, mendoj se shqiptarët këtu në diasporë duhet të fuqizohen edhe më shumë, të vazhdojnë të japin kontributin e tyre dhe të ndihmojnë shtetin amë.

Jeni i kënaqur me të arriturat e mërgatës sonë në Zvicër?

Po dhe kjo vërehet shumë qartë, qoftë përmes zhvillimit të biznesit, politikës, sportit, kulturës, aktiviteteve sociale, etj. Mërgata ka treguar se është indikatorë i rëndësishëm i zhvillimit të këtij shteti, por edhe shteteve si Shqipëria dhe Kosova. Madje, raportet nga Banka Qendrore në Kosovë nënvizojnë se një pjesë goxha e madhe e të hyrave kryesisht vie nga remitencat e diasporës, gjë që tregon për rolin dhe rëndësinë që ka mërgata sot.

Nëse do të fillosh edhe njëherë nga fillimi punën me kamerë, cila do të ishte puna jote e parë?

Nuk e di nuk kam ndonjë koment. Më duhet shumë të kujtohem në këtë pyetje. Është kthim prapa me kujtes. Dua të shoh vetëm përpara edhe pse jam tej mase i kënaqur me ato që kam bërë deri më sot dhe që jam pritur shumë mirë në Zvicër.

Keni ndonjë program që gjithë arkivin që e keni ta regjistroni dhe të ja dhuroni institucioneve tona apo ndonjë studiuesi që merret me temën e diasporës?

Kam ca xhirime shumë të rëndësishme, disa i përmenda edhe më parë por enden nuk jam i gatshëm që ti ju dhuroj ndonjë institucioni, ndoshta ndonjë studiuesi që merret me temën e diasporës ja kisha dhuruar, por ende nuk kam vendosur! Është një copë shpirti që e kam shkri për ate punë, është e vështirë. Besoj, se do të vije koha dhe do ti dorëzoj në duar të sigurta, që të përfitoj gjenerata e re dhe jo ndoj individi. Sepse vetë nuk kam punuar për të fituar të mira materiale, por të mbetet një pasuri e madhe arkivore dhe e di se është vlëresuar e do të vlerësohet.

Z.Luboja, padyshim, se kemi edhe shumë për të bashkëbiseduar, por ia lejmë kohës, në ndonjë intervistë tjetër, sepse ne besojmë shumë, se nuk do të ndalesh edhe në të ardhmen, sepse shpirti juaj është si diell dhe rrezaton mirësi gjithandej. Të falënderoj shumë, shëndet dhe u takofshim herave të tjera.

Ju falënderoj për kohën dhe angazhimin, respekt dhe jeni çdo herë i mirë se ardhur! Pata nderin që të flas apo të bashkëbisedoj me Ju, duke të respektuar shumë, por vërtet e pata të vështirë të flas për veten time, por ju e gjykoni më mirë, sepse jeni të profesionit edhe ate me vite e vite. Respekte dhe përshëndes gjithë lexuesit tuaj kudo që ndodhen dhe të punojmë të gjithë sa mundemi për të mirën tonë të përgjithshme. Nuk duhet harruar kontributi i mërgatës sonë, se vërtet ka dhënë shumë për të mirën e çështjes kombëtare dhe është kjo diasporë, që gëzon autoritet edhe në shtetet pritëse. Besoj shumë, se edhe Shqipëria, por edhe Kosova, do të jenë edhe më afër me diasporën dhe ti jepet hapësirë veprimi për aty ku duhet në atdheun tonë, sepse gjeneratat e reja po arrijnë suksese të mëdha në evropë dhe duhet shpërnda ate njohuri edhe në vendin e të parëve. / Intervistoi: Dashnim HEBIBI, Cyrih