Artan Nati/

Ndodheshim në shtëpi në ditën e krishtlindjeve dhe djali im më bëri pyetjen e frikshme:” Nëse Shën Nikola, ose plaku i vitit të ri siç e quanim ne në kohën e komunizmit ishte i vërtetë?” “Epo, në një kohë,” fillova unë, “ishte një njeri me emrin Shën Nikolau dhe ai ishte një person i mrekullueshëm. Kur ai vdiq, njerëzit vendosën të vazhdonin magjinë e tij të të qenit i sjellshëm dhe bujar dhe kështu tradita vazhdon.Më tej vazhdova të tregoj se nuk është Babadimri ai që i vendos dhuratat nën pemë.” Papritur, nuk isha i sigurt nëse kjo histori për Shën Nikollën ishte e saktë. Askush nuk e kishte bërë bisedën e Babadimrit me mua, sepse kur unë u rrita, Babadimri nuk erdhi në shtëpinë tonë. Ne u rritëm në komunizëm dhe kur njerëzit e vdekshëm, siç u bënë komunistët në Shqipëre, marrin ose u jepen artibute hyjnore, atëhere nuk ka më dashuri, por vetëm urrejtje.

Krishtlindja është një kohë magjike e vitit kur ne mblidhemi së bashku me të dashurit tanë për të festuar traditat tona familjare. Këto tradita krijojnë një ndjenjë gëzimi dhe bujari që mbush zemrat dhe shtëpitë tona, duke na kujtuar pasurinë e vërtetë që zotërojmë në marrëdhëniet tona. Qoftë pjekja e ëmbëlsirave me gjyshen, vendosja e pemës me babin ose këndimi i këngëve me të gjithë familjen, traditat tona të dashura të Krishtlindjeve janë një shprehje e fuqishme dashurie. Nëpërmjet këtyre traditave, ne krijojmë kujtime të qëndrueshme dhe forcojmë lidhjet e familjeve tona, duke përjetuar një ndjenjë të bollëkut që zotërimet materiale nuk mund ta ofrojnë kurrë. Bujaria që përshkon sezonin e festave është gjithashtu një pjesë jetike e traditave tona. Pavarësisht nëse bëhet fjalë për dhurimin e lodrave për fëmijët në nevojë ose vullnetarizmin për të ndihmuar të varfërit, ndihma për komunitetin tonë dhe për ata me më pak fat është një aspekt themelor i Krishtlindjeve. Bujaria është një shprehje e bukur e dashurisë që mbajmë në zemrat tona dhe na afron me kuptimin e vërtetë të frymës së festës. Gjatë sezonit të festave, individë nga kultura dhe tradita të ndryshme mblidhen për të festuar. Megjithëse Krishtlindja është e lidhur kryesisht me zakonet e krishtera, është bërë një kohë kur njerëz me prejardhje të ndryshme marrin pjesë në frymën e gëzimit dhe vullnetit të mirë. Në Islam, festimi i Krishtlindjeve nuk është një praktikë fetare pasi është e lidhur me besimin e krishterë. Ne mund të debatojmë për dallimet fetare dhe origjinën e Krishtlindjeve gjatë gjithë ditës. Megjithatë, muslimanët në Shqipëri kanë kaluar vite duke respektuar ata që festojnë Krishtlindjet dhe gjejnë gëzim duke e bërë këtë. Kanë pranuar gjithashtu ftesa për festimin e Krishtlindjeve nga miqtë e krishterë dhe kënaqen duke parë shumë filma për Krishtlindje.

 Shumë njerëz mund të mos e dinë, por muslimanët besojnë se Jezusi (“Isa” në arabisht) është një profet i Zotit dhe përmendet në Kuran. Përsëri, ne të gjithë mund të debatojmë për Jezu Krishtin. Por myslimanët e respektojnë Profetin Isa dhe mrekullitë e tij. Fakti se Profeti Isa është Jezus Krishti dhe respektohet nga ne, tregon se më shumë fakte na bashkojnë. Pra, pse nuk mund të jemi të gjithë të bashkuar nga dashuria në Krishtlindje?

Islami i mëson njerëzit se ata duhet të respektohen pavarësisht dallimeve të tyre. Kurani mëson se të gjithë duhet të respektojnë dinjitetin e njëri-tjetrit, pavarësisht nga raca, besimi, përkatësia etnike, gjinia ose statusi shoqëror. Meqenëse të gjithë njerëzit janë krijuar nga Zoti i Plotfuqishëm, krijuesi i gjithçkaje, ne duhet ta trajtojmë njëri-tjetrin me nderin, respektin dhe mirësinë më të madhe.

Gjithashtu është e ditur për të krishterët dhe muslimanët se fetë tona janë fe abrahamike që kanë ardhur nga judaizmi. Fetë tona kanë shumë ngjashmëri në mësimet e tyre, duke theksuar paqen, dashurinë dhe respektin. Ashtu si Krishterimi, Islami është një fe multikulturore dhe multietnike. Për të kapërcyer hendekun midis komuniteteve të krishtera dhe myslimane, ne kemi nevojë për integrim dhe pjesëmarrje.

Pavarësisht nëse besojmë se Zoti dërgoi djalin e tij të vdiste për mëkatet e njerëzimit, se lindja e Krishtit është histori e mirëfilltë, ose se Maria ishte vërtet shtatzanë nga Fryma e Shenjtë, apo engjëjt që u shfaqen barinjve, ne të gjithëve na bashkon dashuria për jetën dhe respekti njerëzor i predikuar në besimet tona.

Për shkak se nuk kishte njohuri për datën e lindjes së Jezu Krishtit, duhej zgjedhur një ditë për të festuar lindjen e Tij. Kishat Ortodokse Lindore dhe Kishat e Ritit Lindor brenda Kishës Katolike Romake zgjodhën 6 janarin. Dita u quajt Epifania, që do të thotë “shfaqje” (d.m.th. dita e shfaqjes së Jezusit). Kisha Perëndimore, me qendër në Romë, zgjodhi 25 dhjetorin. 

Përtej pasurive materiale, pasuria e vërtetë qëndron në thellësinë e marrëdhënieve tona dhe në mirënjohjen që ndiejmë për bekimet në jetën tonë. Krishtlindja është një kohë kur na kujtohet bollëku që mund të gjendet në aspektet jomateriale të jetës sonë. Pavarësisht nëse ne kalojmë kohë me njerëzit e dashur, ose dhurojmë dhe festojmë me komunitetet tona, apo thjesht marrim një moment për të reflektuar mbi gjithçka për të cilën duhet të jemi mirënjohës, sezoni i festave është një kujtesë e fuqishme e pasurisë së vërtetë që zotërojmë.

Nëpërmjet fuqisë transformuese të mirënjohjes, ne mund ta zhvendosim fokusin tonë nga ajo që na mungon në atë që kemi dhe të gjejmë kënaqësi dhe gëzim në momentin aktual. Duke kultivuar një frymë të bollëkut dhe mirënjohjes, ne mund të ushqejmë marrëdhëniet që na sjellin pasuri të vërtetë dhe krijojnë një ndjenjë kuptimi dhe qëllimi në jetën tonë.

Gjatë këtij sezoni festash, le të reflektojmë mbi kuptimin e vërtetë të pasurisë dhe bollëkut dhe të gjejmë gëzim në bekimet e paprekshme që na rrethojnë. Ndërsa falënderojmë për gjithçka që kemi, le të kërkojmë gjithashtu të ndajmë bekimet tona me të tjerët dhe të përhapim frymën e festës së bujarisë dhe dashurisë.

Marsel Fregjaj/

Në qilimbin e ekzistencës, i ndërthurur me fije triumfi dhe vështirësie, të paktë janë ata që rezonojnë me simfoninë eterike të urtësisë së përjetshme. Parashqevi Simaku, një emër që jehon në kohë, është tani në prag të transcendencës shpirtërore, në mos edhe përtej saj.

Nuk mund ta dimë akoma, ndoshta asnjëherë plotësisht. Por, mund të jetë një surprizë e përmasave kolosale, një mega dhuratë morale, artistike, filozofike, kulturore dhe e shumë dimensioneve të tjera, e cila po fillon të shpaloset këtë fundvit të 2024.

Parashqevia, si Aquila chrysaetos, shqiponja e artë, e cila ngrihet nga flakët e sprovave të saj, me shpirtin e pathyeshëm dhe vendosmërinë e pakrahasueshme, mishëron esencën e Feniksit, një simbol i rikrijimit të përhershëm dhe forcës së paepur.

Udhëtimi i Parashqevise nuk është thjesht një histori mbijetese, por një metamorfozë e thellë. Dhe pikërisht tani po vjen diçka e re, e jashtëzakonshme, historike për kombin shqiptar dhe për gruan shqiptare në veçanti.

Ka filluar një shpërthim drite, një ridefinim historik i konceptit të dinjitetit.

Në ngjitjen e saj, ajo evokon urtësinë e lashtë.

Hiri nga i cili ajo po del nuk është mbetje e humbjes, por relika të shenjta të transformimit.

Dimensionet e saj janë farkëtuar tashmë në kazanin e përvojës së thellë dhe vështirësive reale; për ta thënë ndryshe, janë të brumosura me forcën e vetë kozmosit.

Në këtë akt të shenjtë të rilindjes, Parashqevia përfaqëson harmoninë e përjetshme të krijimit dhe shkatërrimit, një cikël që ka formësuar vetë universin. Shkëlqimi i këtyre përmasave, nuk është më i saj, por i dritës mbi errësirën, ku ajo me aktin e saj prek shenjtërimin ndërsa çdo kush kthehet në dëshmitar.

Parashqevi Simaku është një mishërim i gjallë i së vërtetës së përjetshme: se në zemër të çdo sfide qëndron fara e madhështisë së pakrahasueshme.

Askush nuk e ka idenë më të vogël se çfarë po vjen, por ka shenja që do të jetë epokale në funksion të përparimit të shoqërisë shqiptare dhe jo vetëm.

Ndër të tjera, me një impakt social të paprecedent.

Si model i një trajte të pavdekshme.

Kur shpirti njerzor tejkalon materialen, dhe perceptohet si shenjtëri, edhe pse gjuhet me gurë madje edhe torturohet e kryqëzohet, nuk i bën atij asgjë, veçse barbaria e primitiviteti mbulon veten me turp.

A do të kemi ne paqen shpirtërore individuale për të mos u ndjer xheloz dhe kobzinj me divën tonë madhështore?

Shefkije ISLAMAJ*/

Sivjet janë mbushur 120 vjet nga botimi i “Fjalorit shqip-greqisht” të Konstandin Kristoforidhit. Asokohe Fjalori u vlerësua si vepër e madhe gjuhësore për kohën dhe këto vlerësime i kanë qëndruar kohës gjatë. Fjalori I Kristoforidhit nuk ka vetëm vlerë historike e simbolike siç mund të kenë shumë fjalorë tashmë historikë, por ka edhe vlera gjuhësore e letrare, të cilat sot mund të rimerren, të rivështrohen e të rivlerësohen. Ai qe bërë bazë e mirë për shumë nga fjalorët që u hartuan gjatë disa dhjetëvjetëshave të shekullit 20. Fjalori i vështruar edhe nga kjo largesë kohe, i vlerësuar edhe nga kritere të vlefshme, sot, konsiderohet vepër serioze gjuhësore, ashtu siç ishte serioz edhe vetë autori i tij në gjithë veprimtarinë e tij shumë të çmueshme gjuhësore e letrare, në të vërtetë në veprimtarinë e tij largpamëse kombëtare.

Puna e Kristoforidhit në “Fjalorin shqip-greqisht” që përmban 12 mijë fjalë, një pasuri e vërtetë gjuhësore krahasuar edhe me fjalorët e hartuar pas tij, deri kur u botua Fjalori i ‘80-së, ishte vërtet shumë e madhe dhe shumë e mundimshme. E thotë edhe ai vetë.

Hartimi i fjalorëve shpjegues konsiderohet puna më e vështirë intelektuale në gjuhësinë e zbatuar. Kristoforidhi ka kryer punën e mbledhësit të fjalësit e të hartuesit të fjalëve, ka kryer punën e dialektologut, të leksikologut dhe të leksikografit. Vite me radhë gjurmim e hetim pas fjalës shqipe nëpër gjeografinë shqiptare, vetëm me një laps e një fletore, kush e di çfarë, të shkruara e të rishkruara sigurisht pa numërim, ai bëri punë sizifi, bëri punën e një institucioni kombëtar. Kristoforidhi e dëshmon këtë me bredhjen e tij pas lumit të fjalëve shqipe për t’i mbledhur në një libër që quhet fjalor, të cilin nuk arriti ta shihte të botuar. Me këtë fjalor a i çeli rrugë fjalorit të shqipes të vitit 1954, dhe u bë mbështetës i vlefshëm edhe për shumë fjalorë të tjerë dygjuhësorë e terminologjikë, që u hartuan e u botuan përgjatë shekullit të shkuar.

Për veprën dhe veprimtarinë e Kristoforidhit, sidomos për fjalorin e tij, kanë dhënë mendime të vlefshme të mëdhenjtë e gjuhësisë shqiptare prof. Aleksandër Xhuvani e profesor Eqrem Çabej, madje prof. Xhuvani ka bërë punë të madhe jo vetëm sudiuese, por edhe përpunuese, që ta kemi në dorë këtë fjalor, pastaj edhe gjuhëtarët tanë të zellshëm e punëmbarë si Androkli Kostallari, Xhevat Lloshi, Jani Thomai, studiuesit e letërsisë Dhimitër Shuteriqi e Rexhep Qosja, por edhe studiues të tjerë, por ky fjalor provokon e nxit edhe më tej studiuesit e fushave albanologjike për ta lexuar, studiuar e analizuar.

Fjalori i Konstandin Kristoforidhit është thënë se është fjalori i parë shpjegues i shqipes, në të vërtetë nisës i fjalorit shpjegues të shqipes, me gjithë arritjet modeste në këtë krah. Mendoj se në këtë fjalor mund të gjejmë edhe fillet e një fjalori të mbarë shqipes.

Çdo fjalor shpjegues i gjuhës paraqet pasuri të madhe kombëtare, sidomos kur ai është i pari, kur ka cilësorin rrugëhapës dhe kur bëhet mbështetës për hartimin e fjalorëve të tillë. Fjalori i Konstandin Kristoforidhit, edhe pse fjalor dygjuhësh, është fjalori i parë shpjegues i gjuhës shqipe, jo vetëm pse e ka quajtur të tillë autori i tij, jo vetëm pse qëllimi i autorit ishte të hartonte një fjalor të tillë të përgjithshëm të gjuhës për shqiptarët, por pse ai me shumëçka nga përmbajtja dhe me shumçka nga struktura e tij, të përcaktuar qartë nga teoria e praktika leksikografike, mund të quhet i tillë.

Shtrohet pyetja pse mund të themi se në Fjalorin e Kristoforidhit gjejmë fillet e një fjalori të mbarë shqipes? Me çka më konkretisht ai u paraprin fjalorëve të mëvonshëm gjuhësorë të shqipes?

Qëllimi i Kristoforidhit ishte të hartonte një fjalor për të gjithë shqiptarët, prandaj ky fjalor mund konsiderohet fjalor mbarëshqiptar e i mbarë shqipes; qëllimi i hartimit të këtij fjalori ishte që me të të bashkonte gjuhësisht shqiparët e të dëshmonte se afria e tyre gjuhësore është shumë më e madhe se ç’mund të mendohet, prandaj ky fjalor mund të konsiderohet fjalor programor.

Fjalori kishte për qëllim, po kështu, të dëshmonte se shqiptarët kanë pasuri të madhe gjuhësore dhe kjo pasuri fshihet në gjuhën e popullit, në gjuhën e kulturës e në veprat e pararendësve të tij, prandaj fjalori mund të quhet fjalor gjuhësor e fjalor historik. Qëllimi i Kristoforidhit ishte të dëshmonte edhe sistemësinë e shqipes dhe t’i jepte asaj përmasën letrare të kohës, prandaj fjalori mund të quhet edhe fjalor normativ.

Si tillë ky fjalor mund të dëshmojë se nuk paraqet vetëm fillet e një fjalori të përgjithshëm të gjuhës, një fjalori gjuhësor që i mungonte deri atëherë shqipes, por edhe fillet e një fjalori të gjuhës së përbashkët letrare, çfarë e dëshironte ai. Përpjekja për një gjuhë letrare të përbashkët materializohet më së miri me alfabet të përbashkët, me gramatikë të përbashkët, me letërsi të përbashkët, me përkthime të përbashkëta e me fjalor të përbashkët. Dhe Kristoforidhi ka hartuar alfabet të përbashkët, ka hartuar gramatikë të përbashkët, ka shkruar “Gjahun e malësorëve” në të dy dialektet tona, ashtu siç ka përkthyer edhe tekstet fetare në të dy dialektet dhe ka hartuar fjalor të përbashkët. Ai e ka ditur fare mirë çka i nevojitet një kombi për të ecur përpara, në të vërtetë ai e ka pasur fare të qartë, para gati 150 vjetëve, se gjuha bashkon më shumë se gjithçka në rrafshin kombëtar.

Për të gjitha këto që u thanë më lart, mund të thuhet se Konstandin Kristoforidhi ishte atdhetar i madh. Por, Konstandin Kristoforidhi nuk ishte vetëm atdhetar i madh, ai ishte edhe gjuhëtar i madh. Nga studiuesit është quajtur gjuhëtar i përgatitur mirë, ndër gjuhëtarët shqiptarë më të mëdhenj të shek.19. Lamberci, adhurues i madh i Kristoforidhit, do ta quajë “gjuhëtar i merituar”, “shtylla kryesore e jetës intelektuale shqiptare”. Se ishte i tillë dëshmon mirë fjalori i tij zëmadh. Fjalori i tij në të vërtet mund të quhet vepër e mirëfilltë shkencore leksikografike. Të tillë nuk e bën vetëm qëllimi i hartimit, nuk e bën vetëm fondi leksikor që përfshihet aty, pra jo vetëm vëllimi, jo vetëm përmbajtja, jo vetëm cilësia, por e bën edhe përpunimi leksikografik i kësaj pasurie gjuhësore. Dhe, pikërisht me këtë përpunim a i çeli rrugë fjalorit shpjegues të shqipes.

Leksikografia shqiptare kishte traditë fare modeste deri në kohën e hartimit të fjalorit të tij, ndonëse, fjalori i Bardhit tashmë kishte afro dyqind e pesëdhjetë vjet moshë. Për Kristoforidhin nuk do të mjaftonte trashëgimia e përvoja e leksikografisë shqiptare pararendëse. Duke qenë njohës i mirë i shqipes e i dialekteve të saj, duke qenë i pajisur me dije gjuhësore të kohës, duke qenë njohës i disa gjuhëve të huaja, duke qenë ndihmës edhe në hartimin e fjalorit të Hanit, ai kishte krijuar bazën për t’i hyrë një pune të madhe leksikografike, së cilës do t’i dalë në krye në saje të shfrytëzimit të përvojave të mira të të tjerëve, të përvojave të leksikografive të huaja, prandaj sot mund të flitet për vlefshmërinë shkencore e leksikografike të Fjalori i tij.

Por, të shohim më konkretisht çka i sjell të vlefshme leksikografisë gjuhësore sot ky fjalor?

Së pari, ai i sjell pasuri të madhe leksikore e frazeologjike, i sjell lëndë gjuhësore në rrafshin kronologjik-historik dhe gjeografik të shqipes. Pasuria e fondit leksikor varet nga pasuria e e lëndës së mbledhur dhe nga mundësitë praktike për plotësimin e tij. Të dyja këto kushte i ka plotësuar ky fjalor: autori i tij ka gjurmuar për shumë kohë nëpër krahina të Shqipërisë, dhe e dyta, duke qenë se nuk kishte pasur mundësi ta botonte, ai vazhdoi punën njëzet vjet rresht duke e plotësuar e duke e ripunuar fjalorin.

Siç dihet fjalori i mbarë shqipes duhet të përfshijë të gjitha shtresat e fjalësit të shqipes. Duke ndjekur këtë parim, Kristoforidhi, do të përfshijë fjalë të mbledhura drejtpërdrejt nga terreni, fjalët të nxjerra nga literatura e kohës dhe nga burimet e shkruara të njohura deri atëherë, fjalë shumë të njohura e fjalë të panjohura, fjalëterma profesionale e fjalë të ligjërimit bisedor, fjalë të reja e fjalë të vjetra, fjalë të krijuara, fjalë asnjanëse e fjalë të ngjyrosura silistikisht, frazeologji e shprehje të ndryshme, zhargone e të tjera, me një fjalë lëndë gjuhësore për një fjalor të mbarë shqipes. Në fjalor hetojmë përpjekjen për “një shtresim të brendshëm leksikor” (Jani Thomai, “Leksikologjia e gjuhës shqipe”, Tiranë, 1999, f.277). Kristoforidhi, në fjalor, shënon edhe tregues për shtresa të caktuara fjalësh; fjalët shoqërohen me tregues vendi a krahine ose me burime nga cilët shkrimtarë janë vjelë fjalët; fjalori sjell shumë etimologji fjalësh (sipas Xhuvanit, vetë Çabej ka identifikuar, në fjalorin e Kristoforidhit, mbi një mijë etimologji, nga ato mbi tetëdhjetë shkencërisht të pakundërshtueshme (shih parathënien e A.Xhuvanit në Fjalorin e K. Kristoforidhit).

Me fondin e fjalëve, me përmbajtjen tematike të fjalësit, me shtresat leksikore, me shtresimin e leksikut, me treguesit gjeografikë e me ata burimorë, me treguesit etimologjikë, ky fjalor mund ta ketë përcaktuesin fjalor i mbarë shqipes. Fjalorët dygjuhësorë, çfarë është edhe fjalori i Kristoforidhit, sepse në fjalor e kemi edhe greqishten, nuk i përmbajnë shumicën e këtyre treguesve. Dhënia e të gjithë atyre treguesve që i gjejmë në fjalorin në vështrim është karakteristikë e fjalorëve gjuhësorë modernë, e fjalorëve të mëdhenj shpjegues dhe i atyre të mbarë gjuhës, sepse ata janë pjesë përbërëse e informacioneve të përgjithshme për zërat leksikorë në fjalorë të këtij tipi. Kjo dëshmon se qëllimi parësor i tij ishte hartimi i një fjalori gjuhësor për mbarë shqiptarët e jo e një fjalori praktik dygjuhësor.

Së dyti, kësaj lënde gjuhësore, Konstandin Kristoforidhi u përpoq t’i bëjë përshkrim shkencor. Edhe me këtë përpjekje ai çeli rrugë për një fjalor shpjegues të shqipes. Sigurisht me mundësi mjaft të kufizuara, të kuptueshme për veprat prijëse në fusha të paçelura.

Elementet e një fjalori shpjegues të mirëfilltë nuk janë të pakta dhe ne do të bëjmë përpjekje t’i japim disa nga ato:

Në fjalorët shpjegues përkufizimet janë puna më e vështirë, sepse ato duhet të jenë shumë të sakta e shumë të qarta me sa më pak fjalë të gjuhës së njëjtë e të mos përsëritet fjala që përkufizohet. Kjo është pjesa më kreative e më vështirë e punës, është ushtrim i tmerrshëm i trurit, që kërkon gjuhëtar të përgatitur e me dije shumë të gjera, enciklopedike. Kristoforidhi i kishte të gjitha këto për kohën kur jetoi, prandaj ia ka dalë mbanë në këtë përmasë të rëndësishme të fjalorit, jo vetëm për fjalët e ligjërimit të rëndomtë, por edhe për njësitë gjuhësore të dijeve të ndryshme shkencore. Në praktikën leksikografike, ata që kanë punuar në fjalor, e dinë se më vështirë është të përkufizohen fjalët e përdorimit të përditshëm sesa fjalët e panjohura. Shumë përkufizime të tij janë bërë gjedhe për fjalorin e shpjegues të vitit 1954, prandaj edhe për fjalorët e mëvonshëm gjuhësorë dhe për ata që do të hartohen.

Fjalët në këtë fjalor janë identifikuar nga pikëpamja semantike drejt dhe janë identifikuar në disa realizime semantike, me disa kuptime, që është plotësisht e kuptueshme për identifikimin e sistemin nocionor në një fjalor me karakter shpjegues, sepse fjalët, të veçuara si elemente të sistemit leksikor, kanë strukturë të zhvilluar semantike, bie fjala: “degdis fol.vepr….1.vete degë mbi degë, 2. i jap dorë mbë dorë deri në vend…”.

Sikur edhe në një fjalor shpjegues të gjuhës, edhe në këtë fjalor, përkufizimet leksikografike shpesh përmbajnë edhe identifikimin e përdorimit kontekstual të fjalës, e cili përcaktohet në rastet kur kjo konsiderohet e domosdoshme, bie fjala: “kollandisem (Gjir.)…= lëkundem: më kollandiset dhëmbi = më lëkundet dhëmbi = më tundet dhëmbi”), si dhe shënime të tjera plotësuese, të cilat jepen të radhitura, për shembull: “gardhec–i… em. … grazhdare e rrumbullakët e mbulueme me kashtë, edhe korromec –i, gashdare-ja, grazhdare-ja” etj. Edhe sinonimet ose grupet sinonimike në funksion të përkufizimit leksikografik ose të shpjegimit, përbëjnë zakonisht struktura semantike të përafërta ose plotësisht identike, sidomos në rastet kur paraqiten sinonimet dialektore, dhe ato nuk janë pak, për shembull: ”kuth-dhi em. … = 1. kudhërë, 2. qyp = …: kuth gjalpi, kuth kosi …”. Në fjalor jepen shumë variante sinonimike e shumë variante dialektore. Edhe këto janë në funksion të pjesës shpjeguese dhe janë tipike për fjalorët e mbarë gjuhës. Në funksion të shpjegimit dalin edhe shembujt e shumtë tekstorë, shprehjet frazeologjike dhe frazeologjizmat e thjeshtë.

Pranë varianteve ose leksemave sinonimike jepet referimi për njësinë me përdorim më të gjerë, p.sh.: ”egërsirë,-a…shif bishë…”. Antonimet dhe fjalët e huaja jepen për të plotësuar shpjegimet si në çdo fjalor shpjegues, p.sh.: “ egërsoj dhe egrësoj fol. vepr. … k. zbus”, ”elbarozë,-a (Shk.) … (turq. idërshah)”. Numri i turqizmave është shumë i vogël në këtë fjalor dhe njihet edhe përpjekja e tij e sforcuar për të krijuar fjalë me brumë të shqipes. Shumë fjalë të tij të reja, fjalëformime me burim e me mjete të shqipes sot janë njësi leksikore aktive të fjalorit të shqipes së sotme, prandaj edhe e fjalorit të mbarë shqipes që duhet të hartohet.

Njësitë leksikore përfaqësuese në fjalor, në të shumtën e rasteve, janë format me përdorim më të shtrirë ndër shqipfolësit dhe më të përgjithësuarat edhe nga pikëpamja drejtshkrimore. Hetohet përpjekja e ndërgjegjshme për një ortografi të mirëfilltë.

Në fjalorin e Kristoforidhit vërehet një përpjekje e vogël për një konvencion drejtshkrimor edhe në përdorimin e theksit. Vështirësitë që i kanë dalë në vënien e theksit, sikurisht kanë qenë të mëdha, po ai arrin të na japë pamjen prozodike të disa fjalëve. Në fjalorët e mbarë shqipes edhe ana prozodike duhet të përfshihet.

Treguesit gramatikorë, të dhënat për etimologjinë dhe burimin, shenjuesit për vlerat e përdorimit dhe vlerat stilistike të fjalës, informacionet për pozicionin sintaksor të fjalës, nëse ajo ka ndonjë përdorim të veçantë në topikën e fjalisë, identifikimi semantik i dhënë në formën e përkufizimit leksikografik (struktura semantike e dhënë në formë të përkufizimeve leksikografike përfshin pjesën përshkruese dhe sinonimet ose grupin sinonimik) dhe në fund treguesit me funksion verifikues (nga letërsia e shkrimtarëve të vjetër, bie fjala të Budit, të Bogdanit, pastaj emrat e qyteteve dhe vendbanimeve ku janë regjistruar ato fjalë bashkë me përdorimin e tyre në kontekst), këtij fjalori ia përcaktojnë cilësorin e një fjalorit nismëtar mbarëkombëtar, prandaj mund të thuhet se në Fjalorin e Konstandin Kristoforidhit gjejmë fillet e një fjalori të mbarë shqipes, sado, të gjitha këto veçori kanë pamje modeste vështruar nga leksikografia e sotme. E kuptueshme. Leksikografia është ndër shkencat gjuhësore që ka ecur me shpejtësinë më të madhe.

Nga kjo që u tha më lart mund të konsiderohet se Konstandin Kristoforidhi është jo vetëm nisësi ideator, krijuesi shpirtëror, por edhe hartuesi i konceptit për fjalorin e parë të gjuhës shqipe, hartuesi i parë i një fjalori shpjegues të shqipes, në të cilin gjejmë fillet edhe të një fjalori të mbarë shqipes që duhet të hartohet shpejt në leksikografinë shqiptare. Kristoforidhi po të ishte gjallë, po të ishte bashkohës yni tashmë do ta kishte nisur një pune të tillë.

Janë të shumta arsyet pse nuk hartohet e nuk botohet sot një fjalor shumë më i madh i gjuhës letrare shqipe dhe një fjalor i mbarë shqipes. Ndër to janë trajtimi jo i duhur i gjuhësisë në politikën kulturore e shkencore të shoqërisë shqiptare, mungesa e fondeve për krijimin e kuadrit dhe për realizimin e punëve në këtë fushë. Nesër shqiptarët mund të jenë më të pasur e më të fuqishëm, por të tillë nuk mund të jenë pa këta fjalorë, nëse ata i mungojnë kulturës shqiptare. Pa ta do të jemi të varfër, ashtu siç do të ishim të varfër edhe pa fjalorin e Kristoforidhit sot. Atë e kanë pas botuar, sado me shumë vonesë, për fat të mirë e për fat të keq grekët. Ata i ndërruan edhe titullin.

Nëse gjuha është pasqyra e historisë kulturore të një populli, atëherë fjalori është pasqyrë e asaj gjuhe. Është e qartë, prandaj pse fjalorët shpjegues konsiderohen shumë të rëndësishëm, pse konsiderohen projektet më të rëndësishme kulturore, pse puna e Kristoforidhit çmohet në historinë e gjuhës shqipes. Sot kur lapsin, gomën e makinën mekanike i ka zëvendësuar teknika e lartë kompjuterike, në të vërtetë e ka “zëvendësuar” njeriun, puna e madhe dhe e vështirë e Kristoforidhit edhe mund të mos kuptohet aq lehtë.

Mund ta përfundojmë, prandaj, këtë vështrim rikujtues kështu: Fjalori i gjuhës shqipe ose Fjalori shqip-greqisht i Konstandin Kristoforidhit sot duket i vjetruar sigurisht. Me të duhet të merret leksikologjia e leksikografia historike, sepse në të ruhet pasuria e popullit shqiptar dhe e një kohe shqiptare, nga ai shihet historia dhe zhvillimi i gjuhës, kultura dhe qytetërimi kombëtar. Megjithatë, do t’i mbetnim borxh po ta përfundonim me kaq. Këtij mendimi përmbyllës duhet t’ia shtojmë edhe këto pak fjalë: fjalori i Kristoforidhit nuk është vjetruar: atë e kemi në fjalorin e shqipes së sotme. Ai do të udhëtojë me shqipen nëpër kohë përmes fjalorëve që do të hartohen edhe sot e tutje, sepse ai nuk vjetrohet, ai është hise e tyre.

Fjalorët shpjegues na duhen siç na duhen pasuritë kombëtare. Kristoforidhi e ka ditur mirë këtë, prandaj, ai i gjurmonte fjalët kudo e kurdo, sepse e dinte mirëfilli se ato janë baza e kodeve gjuhësore. Ai i mblidhte fjalët e gjalla e i gjurmonte fjalët e fshehura në arkat e kohëve të shkuara dhe jo vetëm kaq, ai krijonte fjalë të reja e ringjallte fjalë të vjetra e të harruara, për të kuptuar më mirë kodet gjuhësore të shqipes, në të vërtetë për t’i ruajtur, për t’i zhvilluar e për t’i pasuruar ato.

*Në 120 vjetorin e botimit të “Fjalorit shqip-greqisht” (Athinë 1904) të gjuhëtarit, leksikografit, shkrimtarit, përkthyesit dhe atdhetarit Konstandin Kristoforidhi. Shkrim i botuar më 2004 në librin “Gjuha, ligjërimi dhe fjala”.

Kosta Nake/

Do të mjaftonin “Lahuta e Malsisë”, “Mrizi i Zanave” dhe ndihmesa te revista “Hylli i Dritës” për t’i drejtuar të gjithë projektorët te monumenti letrar madhështor i At Gjergj Fishtës, por korpusi i Veprës së tij është dhe do të mbetet thesar i zbulimeve befasuese. Një prej dëshmive të tjera të shumta është poemi dramatik “Gomari i Babatasit” që ka kaluar shekullin nga viti kur doli në dritë, por ende të mahnit me aktualitetin që ruajnë disa nga problematikat e pasqyruara si dhe për vazhdimin me një pjesë të dytë “Visku i Babatasit” që i drejton shigjetat e satirës ndaj figurave më të larta të Shtetit Shqiptar. Është një vepër që ndihmon për t’u dhënë përgjigje disa prej zhvillimeve politike që vazhdojnë të shfaqen si haxhiqamilizëm edhe pas një shekulli duke ndryshuar vetëm termat “oksident” me “euroatlantik”, “akraballëk” me “nepotizëm”, “mehmurë” me sahanlëpirës e mercenarë, për rrjedhojë, e detyrojnë ajkën e shoqërisë dhe intelektualëve të braktisin Shqipërinë në përmasa eksodike.

Shqipëria e pavarur e një shekulli më parë ishte një ndërtesë e konceptuar pa kujdes që në themele, me një amatorizëm që filloi me përzgjedhjen e gabuar të njerëzve për ngritjen e institucioneve, sepse “batallat bahen pashë e ministër” (f.41) dhe përfundoi me përkujdesjen për t’u dhënë mehmurëve “rroga n’ar flori.” (f.39) Paaftësia mund të fshihet dhe të mbështetet vetëm duke e ndarë pushtetin “Nëpër krushq e kushrini,/ Nëpër miq e kumbari,/ Për me ngrehë një parti,/ Parti barku e karrigash,/ Klika t’fshehta, çerdhe shtrigash…” (f.50) Në antitezë me këta hiçër të përkëdhelur të pushtetit janë “…burrat e dheut,/ Që për jetë e nder t’Atdheut/ Kanë ra n’luftë si shqipe t’lehta,/ Kanë shkri gja e shtëpia t’veta,/ Janë tue vdekë rrugëve unit./ Me iu dhimbë gurit e drunit.” (f.75)

Mungesa e specialistëve në vitet e para të Shtetit Shqiptar, ishte një gjë e pritshme dhe e justifikueshme, por po aq e papranueshme ishte papërgjegjshmëria për të mos sjellë profesionistë nga jashtë. Edhe në këto tri dekada tranzicioni prej fillimit të viteve ‘90 janë përsëritur deklaratat propogandistike për të tërhequr në institucione djemtë e vajzat e Shqipërisë të përgatitur në universitetet më prestigjioze të botës, por ka mbetur thjesht propogandë, se askush nga ata që është ulur në karriget e larta të pushtetit, nuk e njeh aktin e dorëheqjes, që duhet institucionalizuar dhe që Fishta e solli bukur me shembullin e Babatasit të ngarkuar për Muzeun Kombëtar pa qenë arkeolog apo historian.

Është e dhimbshme dhe revoltuese kur shikon se orientimi oksidental i hedhur në fushën e betejave politike para një shekulli, nuk është ka mundur të kthehet ende në realitet, jo sepse shqiptarëve u mungojnë cilësitë për të qenë anëtarë të denjë të familjes euroatlantike, por sepse baballarëve të kombit nuk u ka interesuar të futen në skanerin që ua nxjerr në shesh të palarat. Shqipërinë e lulëzuar dhe oksidentale mund ta bëjnë vetëm njerëzit idealistë dhe këtë ia deklaron ministrit drejtori B: “Për me u orvatë për Atdhe,/ Duhet me pas ma para i’ide/ E me di çka asht Atdheu,/Çka asht Shqipnia e Skënderbeu.” (f.56)

Më pak se dhjetë vjet pas Franz Kafkës Fishta vjen me metamorfozën shqiptare në një gjini tjetër letrare dhe e deklaron me këtë term pjesën e tretë të poemit. Gomari që ble lirë për të ushtruar detyrën, rezulton se është gazetari S.S. i gazetës “Vllaznija”. Në analizën për shtypin shqiptar në publicistikën e Fishtës, nënvizova se në atë periudhë kishte pluralizëm, por konkurrenca kishte përfshirë edhe mediat e shkruara, ndryshe nga tranzicioni i sotëm që i ka kthyer stafet e tyre në mehmurë të paguar për punë të porositura, ndonjëherë si gjobavënës e sharlatanë. Tranzicioni shqiptar ka shënuar një transformim të madh në rrugën e krijimit të fjalës së lirë, rrjedhimisht edhe të shtypit të lirë, por vjen një kohë kur media, si pushtet i katërt, bëhet i rrezikshëm dhe i padëshirueshëm, prandaj drejtori A që përfaqëson suportin qeveritar, deklaron “këta janë që na pështjellojnë t’tana punët e qeverisë e ato planet e partisë.” (f.85) Sërish është Babatasi që del në rolin e zëdhënësit të autorit: “…ajo liria e shtypit/ S’asht një shpatë në dorë t’magjypit;/ Por asht ‘i mjet, pa t’cilin shteti/ S’përparon as këtu, as ngjeti.” (f.89) Mandej Babatasi formulon edhe atë që duhet të ishte betimi i gazetarit në analogji me betimin e Hipokratit për mjekun: “Duhet shkruesi t’jetë ma parë/ Njeri i ndershëm, atdhetar/ T’jetë fisnik, zemërbujar,/ Jo intrigant e ngatërrestar,/ Edhe të mos jet’ afije./Mandej duhet që t’ketë dije…/T’jetë shqiptar në shkrim e n’gojë. /Fjala n’penë mos t’i ngurrojë, /Mbarë e mbarë punët t’i kallëzojë.” (f.92-93)

Në këtë vepër dramatike u hodhën së pari idetë për arsimin shqiptar si një kombinim i arsimit publik me atë privat dhe do të rimerreshin pak vjet më vonë edhe te përmbledhja poetike “Anzat e Parnasit”. Fishta i kundërvihet centralizimit shtetëror të edukimit që synonte t’i mbyllte shkollat private, sipas deklarimit të ministrit (f.17) dhe tendencave të kohës për të shpallur katolikët si antikombëtarë. (f.20)

Toni satirik i veprës ndryshon tonalitet duke bërë apel për ecje përpara dhe autori e ka gati zëdhënësin e vet, Babatasin: “Që t’gjithë ne, po, gjith’ si jemi,/Gegë e Toskë, fushë e malcina,/ Qytetarë edhe fshatarë,/ Nëpër rreze të lirisë/ T’vemi n’rrugë të qytetnisë…” (f.52)

Pjesa e dytë e poemit dramatik “Visku (kërriç) i Babatasit”, edhe pse nuk e pa dritën e botimit, tregon ngritjen e stekës së satirës në pikën më të lartë –Asamblenë Kushtetuese. Niveli i përfaqësimit në atë asamble zbulohet nga llagapet që u vë asambleistëve, tipike për ligjërimin bisedor: Terrtabucleci, Kryekërtolla, Veshllapota, Kalangerçi, Taravoli, Hundëleshi, Kryekungulli, Kryematarja, Surratqerepi, Fytyrfudulli, Kryetuli, Gojopanga, Hundëspeci, Hundkastraveci. Por Fishta përmend edhe me emrat e vërtetë, si: Themistokli Gërmenji, Mati Logoreci, Ambroz Marlaskaj, Stavro Vinjau. Ky nivel përfaqësimi i kthen në groteske seancat e diskutimit, ku njëri i bie gozhdës e tjetri patkoit. Deputetët dhe ministrat e tranzicionit janë treguar pasardhës “të denjë” të baballarëve të mësipërm dhe përballja e tyre me sistemin e drejtësisë tregon edhe një herë manipulimet dhe aktet agresive për t’u ngjitur atje: “Eh!…çka me ba…/Kështu po e kishte kjo dynja:/ Dy nën dorë e tri nën thue,/ Unë për vete e ti për mue.” (f.191)

Babatasi te “Visku i Babtasit” është i tërhequr duke qenë kryesisht syri vëzhgues i Vëllait të Madh dhe kulminacionin e pjesës së dytë ia delegon monologut të Daut Efendisë – një vetëdemaskim i klasës politike që mund të mos thotë e të mos bëjë asgjë “mjaft që t’m’ecë mue rroga ari.” (f.188)

Pas shpërthimit të Dritëro Agollit në Kongresin e Partisë Socialiste, nga brenda tempullit të parlamentit vetëm Ben Blushi verbalisht dhe Agron Gjekmarkaj me disa esse në median e shkruar kanë guxuar të bëjnë satirë për kolegët e tyre.

(Poemat dramatike “Gomari i Babatasit” dhe “Viski i Babatasit” të At Gjergj Fishtës, Vepra 8, Botimet Fishta, 2012)

---

Nga NDREK GJINI

MA, University of Galway, Ireland

---

Origjina e popullit shqiptar ka qenë një enigmë për shekuj me radhë për gjuhëtarët dhe historianët. Shqiptarët shfaqen për herë të parë në dokumentet historike në shekullin e 11-të, ndërsa gjuha shqipe është një nga degët më enigmatike të familjes indo-evropiane.

Një studim i ri gjenetik i kryer nga një ekip ndërkombëtar shkencëtarësh ka hedhur dritë të re mbi këtë çështje komplekse.

Studimi analizoi më shumë se 6000 (ADN) – gene të lashtë nga Ballkani dhe rajonet përreth, duke përdorur teknika të avancuara bioinformatike.

Rezultatet tregojnë se shqiptarët e sotëm rrjedhin kryesisht nga popullsitë e Ballkanit Perëndimor të periudhës romake, me një përzierje shtesë nga grupe të lidhura me sllavët.

Gjetjet kryesore të studimit janë:

Vazhdimësi gjenetike:

Popullsia mesjetare e Shqipërisë tregon një vazhdimësi të madhe gjenetike me popullsitë e Epokës së Bronzit dhe të Hekurit për më shumë se 2500-3000 vjet. Kjo provon se rajoni i Shqipërisë së sotme shërbeu si një strehë e AND – genit ballkanik perëndimor gjatë periudhës së trazuar të shpërbërjes së Perandorisë Romake dhe shpërnguljes së popujve.

Ndikimi i kufizuar i ndryshimeve demografike:

Ndryshe nga rajonet fqinje si Kroacia dhe Serbia, popullsia mesjetare e Shqipërisë u ndikua minimalisht nga ndryshimet demografike gjatë periudhës romake. Analizat tregojnë se shqiptarët mesjetarë ruajtën rreth 85% të prejardhjes së tyre nga popullsitë e Epokës së Bronzit dhe të Hekurit të Ballkanit Perëndimor.

Përzierja me grupe sllave:

Studimi zbuloi një përzierje të kufizuar me grupe të lidhura me sllavët. AND dhe modelet gjenetike sugjerojnë se popullsia mesjetare shqiptare mund të ketë pasur rreth 15% prejardhje të lidhur me sllavët. Kjo përqindje është shumë më e ulët krahasuar me popullsitë fqinje ballkanike, ku prejardhja sllave arrin 50-65%.

Vazhdimësi e prejardhjes atërore:

Në mënyrë të veçantë, prejardhja atërore e shqiptarëve tregon vazhdimësi nga popullsitë e Epokës së Bronzit të Ballkanit, përfshirë ato të njohura si ilirë. Kjo gjetje mbështet hipotezat që lidhin shqiptarët me popullsitë e lashta ilire.

Ndikimi i kufizuar i migrimit lindor:

Ndërsa shumica e popullsive ballkanike tregojnë një zhvendosje të konsiderueshme gjenetike drejt Mesdheut Lindor gjatë periudhës romake, shqiptarët ruajtën një profil gjenetik më të ngjashëm me atë të Epokës së Hekurit.

Heterogjenitet në periudhën pas-mesjetare:

Kampionët (mostrat) që u morën  nga Shqipëria qendrore dhe verilindore e periudhës pas-mesjetare tregojnë një heterogjenitet të lehtë, me disa individë që shfaqin më shumë përzierje me grupe të lidhura me sllavët.

Këto gjetje ofrojnë një kuptim të paprecedentë të proceseve historike dhe demografike që çuan në formimin e shqiptarëve të sotëm.

Ato ndihmojnë gjithashtu në lokalizimin e zonës ku u zhvillua gjuha shqipe.

Studimi sugjeron se gjuha shqipe ka të ngjarë të jetë zhvilluar në një zonë që përfshin Shqipërinë e sotme dhe pjesë të Malit të Zi, Maqedonisë së Veriut dhe Greqisë veriore.

Kjo zonë përputhet me shtrirjen e popullsive që tregojnë vazhdimësi gjenetike nga Epoka e Bronzit deri në Mesjetë.

Megjithatë, autorët e studimit theksojnë se lidhja midis gjenetikës dhe gjuhës nuk është gjithmonë e drejtpërdrejtë.

Ndërsa gjetjet gjenetike ofrojnë një kontekst të rëndësishëm, ato nuk mund të përcaktojnë përfundimisht origjinën e saktë të gjuhës shqipe.

Hipotezat gjuhësore që lidhin shqipen me ilirishten ose me gjuhë të tjera ballkanike të lashta mbeten ende të debatueshme.

Studimi hedh dritë edhe mbi ndikimet e ndryshme kulturore dhe demografike që kanë formësuar popullin shqiptar përgjatë mijëvjeçarëve.

Ky studim tregon se shqiptarët janë rezultat i një historie komplekse që përfshin vazhdimësi të gjatë, por edhe ndërveprime me popullsi të ndryshme.

Gjetjet e këtij studimi kanë implikime të rëndësishme në historitë e shkruara me militantizëm e nacionalizën të shteteve të Ballkanit dhe origjinës së popujve të tij.

Ato provojnë shkencërisht rëndësinë e Shqipërisë si një zonë unike që ka ruajtur një vazhdimësi të jashtëzakonshme gjenetike përgjatë mijëra vitesh, pavarësisht ndryshimeve të mëdha demografike dhe kulturore në rajonet përreth.

Ky studim shkencor i ADN-së së lashtë ofron prova të forta për origjinën e shqiptarëve nga popullsitë e lashta të Ballkanit Perëndimor.

Studimi konfirmon vazhdimësinë gjenetike të kësaj popullsie për mijëra vjet dhe ndihmon në sqarimin e debateve të gjata rreth prejardhjes së tyre.

Ndërsa shumë pyetje mbeten ende pa përgjigje, këto gjetje shkencore na afrojnë më shumë se kurrë me zgjidhjen e enigmës së origjinës së popullit shqiptar.

---

Burimi:

Ancient DNA reveals the origins of the Albanians

• Leonidas-Romanos Davranoglou*1
• Aris Aristodemou*2
• David Wesolowski*3
• Alexandros Heraclides*4

1 – Oxford University Museum of Natural History, University of Oxford, UK; Leonidasromanos.davranoglou@oum.ox.ac.uk

2 – Independent researcher; aenaristo@gmail.com

3 – Independent researcher; eurogenesblog@gmail.com

4 – School of Sciences, European University Cyprus, Nicosia, Cyprus; a.heraclides@euc.ac.cy

---

Source:

https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2023.06.05.543790v1.full.pdf