Astrit Lulushi/

Parthenoni – tempulli i lashtë i ndërtuar në Athinë, mes viteve 447 dhe 432 pes – është një nga monumentet më të famshme në botë. Mendohet se është ngritur mbi themelet e një tempulli pellazg, të cilët kishin jetuar aty para ardhjes së fiseve greke rreth viteve 800 pes.

Pak njerëz e dinë se një kopje në shkallë të plotë e Parthenonit të ndërtua në mbarë botën ndodhet në Nashville, Tennessee, për të festuar Ekspozitën e 100 vjetorit të shtetit në 1897. Nashville kishte fituar pseudonimin “Athina e Jugut” për shkak të angazhimit të saj për kulturë dhe arsim të lartë, dhe zgjodhi të nderonte emërtimin duke rikrijuar një nga monumentet më të famshme të Greqisë së lashtë.

Në atë kohë, Parthenoni në Greqi kishte rënë në gjendje të keqe dhe organizatorët në Tenesi synonin ta riprodhonin ndërtesën ashtu siç dukej në kulmin e saj. Guri i parë u vendos në 1895 dhe u punua dy vjet për të ndërtuar shtyllat e shumta dhe veçoritë e tjera të tempullit 65 metra të gjatë. Ndërsa pjesa e jashtme e tempullit përfundimtar ishte një kopje e saktë, pjesa e brendshme e ndërtesës kishte një plan urbanistik të ndryshëm nga Panteoni grek dhe u përdor për të ekspozuar shumë piktura dhe skulptura që u blenë për ekspozitën.

Fillimisht, Parthenoni në Nashville u ndërtua duke përdorur materiale të përkohshme dhe plani ishte që ai të shkatërrohej pas ngjarjes. Megjithatë, ishte ndërtesë e dashur nga vendasit, kështu që qyteti vendosi të rindërtojë pikën referuese me materiale të përhershme. Struktura u rihap në vitin 1931, megjithëse i mungonte ende një veçori origjinale e rëndësishme: statuja 13 metra e lartë e perëndeshës Athena, që i ishte kushtuar Partenoni origjinal. Nashville porositi punën për statujën në vitin 1982 dhe ajo u përurua në vitin 1990. Në vitin 2002, shtatoria u praruar dhe u pikturua, duke i shtuar prekjet e fundit kopjes.

Prof.as.dr. Hasan Bello/

Për të studiuar situatën politike, ekonomike dhe sociale në periferi, shteti osman herë pas here dërgonte inspektorë të ndryshëm. Kjo kishte si qëllim përftimin e informacioneve të pavarura nga administrata lokale, e cila për arsye subjektive mund ta pasqyronte atë sipas këndvështrimit dhe interesave të saj. Në fakt kjo nuk është një praktikë e panjohur edhe për perandoritë europiane, që për të monitoruar situatën krijonin mekanizma kontrolli. Rezultat i këtyre inspektimeve janë një sërë raportesh me interes për historianët dhe studiuesit.

Kështu, sipas një raporti që një inspektor i dërgonte Këshillit të Ministrave në vitin 1879 lidhur me gjendjen e arsimit në disa vilajete të Perandorisë Osmane, i propozonte ndër të tjera që në vilajetin e Bagdatit, Sirisë dhe Kosovës të themelohej nga një Fakultet Drejtësie dhe Arsimi. Kjo do t`i vinte në ndihmë administratës lokale, e cila kishte nevojë për nënpunës. Por, nga ana tjetër, në këto fakultete, do të arsimoheshin edhe juristë të kualifikuar, për të cilët sistemi gjyqësor osman kishte nevojë emergjente.

Një situatë e tillë vinte për shkak se në fund të shek. XIX-të në ato provinca të perandorisë ku kishte popullsi të konfensioneve të ndryshme, ishin krijuar gjykatat e përziera. Kështu, nëse trupi gjykues përbëhej nga tre veta, njëri prej tyre duhej patjetër të ishte i krishterë.

Ky propozim nuk u mor në konsideratë nga qeveria osmane. Megjithatë, ai përbën një hap të rëndësishëm në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Aq më tepër që ai është bërë dy vite para se të themelohej Fakulteti i Drejtësisë në Stamboll në vitin 1880.

-Kryeministri Kurti mori pjesë në ekspozitën ‘’Bebëzat e mallit’’, dedikuar fëmijëve të vrarë, të zhdukur dhe të prekur nga lufta në Kosovë\

Prishtinë, 20 Dhjetor 2023-Gazeta DIELLI nga korrespondenti në Kosovë/

Kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti, mbrëmë vizitoi ekspozitën “Bebëzat e mallit”, të fotografit Korab Krasniqi dhe kuratores Vesa Sahatçiu dedikuar fëmijëve të vrarë, të zhdukur dhe të prekur nga lufta në Kosovë.

Krahas së qenit një hapësirë e posaçme e përkujtimit, kjo ekspozitë e hapur në Ministrinë e Drejtësisë, është edhe ftesë për reflektim rreth mënyrës se si e mendojmë dhe përfaqësojmë humbjen, individuale a kolektive.

Fjala e plotë e kryeministrit Kurti:

“Në qorrsokakun e përgjakshëm

Ku e vranë foshnjën e sapolindur

Dhe babanë e saj

U desh të kalojnë 20 vjet

Për t’ia gjetur mbetjet mortore e për t’ia dhënë nënës së vet

Ajo sapo i mori eshtrat në dorë,

I afroi tek gjiri i saj.

Më paska pritur a?
Se nuk qenka rritur fare tha

E buzëqeshi

Mu para se të hapej toka

E ta përpinte.”

Këto janë vargje të poetit tonë të ndjerë Xhevdet Bajraj, për thellësinë e humbjes, mallit e mungesës.

Këtë po e gjejmë edhe sonte, këtu, në një dimension të veçantë, me kujtimet për fëmijët dhe kujtimet e fëmijëve në luftë.

E nderuara Ministre e Drejtësisë, znj. Albulena Haxhiu,

E nderuar kuratore e ekspozitës, znj. Vesa Sahatçiu,

I nderuar z. Korab Krasniqi,

Të nderuar të pranishëm, zonja dhe zotërinj,

na ka mbledhur kjo ekspozitë me titull poetik “Bebëzat e mallit”, kushtuar fëmijëve të vrarë, të zhdukur dhe të prekur nga lufta në Kosovë. Na flet për “fëmijëri të rrëmbyera”. Sikurse titulli i libër kujtimit mbi të cilin bazohet ajo.  

Krahas së qenurit një hapësirë e posaçme e përkujtimit, kjo ekspozitë është edhe ftesë për reflektim e përfshirje në diskutim rreth mënyrës se si e mendojmë dhe përfaqësojmë humbjen, individuale a kolektive.

Mirënjohje e falënderim për bashkërendimin e përpjekjeve të institucioneve dhe partnerëve tanë që kanë mundësuar realizimin e këtij projekti.

Ngjarje të këtilla, përveç se mbledhin kujtime dhe e ndajnë dhimbjen, i shërbejnë edhe kujtesës sonë kolektive, për të shkuarën, për të mos e harruar kurrë atë.

Për të nderuar dhe lartësuar kujtimin e fëmijëve të vrarë dhe të zhdukur gjatë luftës, Qeveria e Republikës së Kosovës është e angazhuar në projektin për memorialin dedikuar atyre.

Liria jonë i ka rrënjët te të rënët për liri. Vrasjet e fëmijëve në Kosovë janë krimet më të tmerrshme të Serbisë. Andaj e kemi obligim, për lirinë dhe paqen që e gëzojmë, për drejtësinë që e synojmë që kurrë mos t’i harrojmë.

I përjetshëm qoftë kujtimi për të gjithë fëmijët e vrarë gjatë luftës në Kosovë!

Vatra Çicago falenderon përzemërsisht patriotin, aktivistin, veprimtarin e komunitetit shqiptar në Çicago z. Naser Hoxha për dhuratën e tij prej 500 usd dhënë degës së Vatrës Çicago. Z. Naser Hoxha është sipërmarrës i kompanisë Network Home Remodeling Inc. dhe është gjithashtu edhe nënkryetar i Xhamisë shqiptare të Çikagos. Kontributi bujar i z. Naser Hoxha për Vatrën në Çikago është një mbështetje e madhe në veprimtarinë e Vatrës në shërbim të çështjes shqiptare. Fisnikëria e z. Naser Hoxha dhe shqiptarëve që kontribojnë në Vatër e bëjnë këtë institucion kombëtar vazhdues të traditës historike dhe të lavdishme në diasporën shqiptare të Amerikës. Mirënjohje pa fund për bujarinë dhe fisnikërinë e shumë të nderuarit në komunitetin tonë z. Naser Hoxha. Kush mbështet Vatrën mbështet kombin e komunitetin shqiptar.

Shkruan: Prof. Begzad Baliu/

Në vend të hyrjes

Brenda më shumë se një shekulli që kur filluan së botuari këngët e Lahutës së Malcis, janë bërë shumë botime në gjuhën shqipe dhe në gjuhë të tjera: gjermanisht, italisht, anglisht dhe tani së fundi frëngjisht. Në të vërtetë botime të Lahutës së Malcis mund të konsiderohen në radhë të parë botimet e këngëve veç e veç, një traditë kjo e hershme dhe e pranishme dhe në letërsinë europiane; botim i dytë sigurisht është botimi i plotë, historik i saj, i vitit 1937; botim i tretë është ai i Romës, Lahuta e Malcis (e pajisun me argumenta e sqarime fjalori) (1958). Prej vitit 1958 flitet për ndalimin e saj, më parë se sa për ndonjë botim tjetër të përmasave filologjike e tekstologjike, në ato hapësira ku nuk ishte e ndaluar. Dhe sikur të mos mjaftonte kjo, një botim më i plotë në gjuhën shqipe nuk u bë deri më tash as nga individë, as nga botues, as nga institucione akademike. Duhej të vinte jo një ribotim, po një përkthim, të zgjeronte përmasat historike dhe filologjike të Lahutës së Malcis, përkthimi i saj nga Abidin Krasniqi në gjuhën frënge (Paris, 2019).

Duke pritur një mysafir të rrallë nga Parisi

Një vit më parë, kolegu i motshëm Reshat Sahitaj më ftoi për kafe me një nga miqtë e tij të rrallë, studiuesin e ri të sapoardhur nga Parisi, Abidin Krasniqin. Gjatë takimit, Reshati më shumë më foli për babanë e tij, regjisorin e lavdishëm të viteve ’70 Sefo Bejto Krasniqin, se sa për studiuesin e ri e përkthyesin e kryeveprës së letërsisë shqipe Lahuta e Malcis, ndërsa Abidini kërkoi që takimin ta vazhdojmë pas një ore në kabinetin tim.

E prita i menduar Abidin Krasniqin, një mesoburrë me shikim 25%, që do të vinte vetëm, duke kaluar rrugë, trotuare, shkallë dhe hapësirë të pasistemuar tokësore, sikur i gjen në të gjitha rrugët e Kosovës. E, Abidin Krasniqi po e bënte një punë për të cilën, sikur theksonte përkthyesi i Iliadës së Homerit, Ilia Ballauri, duhej sprovë e madhe e forcës fizike dhe madje e forcës së guximit intelektual. Abidin Krasniqi të parën ma kishte thënë që në bisedën e parë, kur më kishte folur për udhëtimet e tij të gjata interkontientale nga Franca në Amerikën e Jugut, nga Egjipti në Indi e Nepal, por pamja e shëndetit të tij nuk më thoshte këtë, dhe si për të më plotësuar atë anën tjetër të medaljes, modestia e tij e skajshme njohëse që e deklaronte mbi letërsinë, më bënte të pashpresë. Kohë më parë kisha lexuar i mahnitur përkthimin e Ferrit (me komente), të Dante Aligerit, nga Meritan Spahija (2018), i cili me pamjen e tij fizike të kujtonte burrat legjendarë të Veriut të Shqipërisë, po Abidinit sikur i mungonin të dyja. Ballauri (Syshqiponjë) i përkthimit të Iliadës së Homerit dhe Meritani (Vigan) i përkthimit të Ferrit të Dante Aligerit, sikur bashkoheshin te legjenda homerike për Këngëtarin e Verbër.

Ishte koha kur unë mezi po prisja të vinin krishtlindjet dhe të filloja së lexuari përkthimin e Iliadës së Homerit nga Llambro Ruci. Do të ishte ky leximi i pestë i Iliadës së Homerit nga përkthyes të ndryshëm në gjuhën shqipe, nga Naim Frashëri deri te Ilia Ballauri e Llambro Ruci.

Lahuta e Malcis dhe orientimet e P. Daniel Gjeçajt

Abidin Krasniqi erdhi në kabinet më herët se ç’e prisja dhe në vend se të ulej filluam së biseduari duke parë vepra e materiale të tjera dokumentare, ku të radhitura e ku të grumbulluara e të mbërthyera rreth mureve. Shumë shpejt më bëri një CV gojore të tij dhe kërkoi të bisedoja me atë e jo me atë përmes biografisë së prindit të tij. Më bëri shumë përshtypje njohja e jashtëzakonshme e literaturës në fushë të trashëgimisë materiale e shpirtërore shqiptare, të cilat i prezantonte si dije sociologjike e antropologjike e më pak albanologjike dhe, edhe më pakë, historiko-letrare e gjuhësore. Kulturën shqiptare e prezantonte si dije universale, ndërsa interesimet e tij si një gjen të trashëguar të identitetit shqiptar brenda saj.

Duke parë librat në vitrinat e stërmbushura, ai më foli për shumë shkrimtarë dhe vepra të lexuara të letërsisë franceze, po në të gjitha rastet insistonte të më fliste nga pozita e lexuesit. Vetëm pasi morëm e rimorëm fjalën për letërsinë epike, përkatësisht për Lahutën e Malcis, Abidin Krasniqi filloi të më fliste për punën e tij të gjatë e të madhe për leximin, njohjen e saj të hershme, rileximin e rinjohjen e saj të fundit dhe përkthimin në gjuhën frënge.

Më bënë përshtypje sidomos njohjet e tij të metrikës së vargut dhe përpjekjet e tij që Lahutën e Fishtës ta përkthente në vargun dhjetërrokësh, por pa sukses dhe së fundi përkthimin e tetërrokëshit të Fishtës në nëntërrokëshin francez, me qëllim që të transmetonte më mirë mesazhin, në të vërtetë, sikur theksonte, me qëllim që sa më mirë të ruaj ritmin, frymën poetike të vargut, metrikën, pa u larguar nga kuptimi i tyre, po sidomos për të ruajtur numrin e vargjeve si në gjuhën shqipe ashtu edhe në frëngjisht.

Më bëri përshtypje gjithashtu literatura e gjerë e autorëve shqiptarë dhe sidomos të huaj, që kishte lexuar në të gjitha fushat (gjuhësore, letrare, historike, folklorike, etnografike), në të mirë të pasurimit të saj edhe me ata përbërës të tjerë, të cilët i mungonin botimit shqip, e në të vërtetë nuk duhej t’i mungonin botimit në gjuhën frënge.

Duke i folur për përkthimin e Iliadës nga greqishtja dhe pajisjen me shënime sqaruese për emrat e ngjarjet nga Llambro Ruci, (Tiranë, 2019) si dhe një shtesë me Studime homerike, ku janë përfshirë katër tekstet përfaqësuese homerike në përmasa botërore, Fjalorthin e emrave dhe Literaturën, në rreth 170 faqesh, si dhe punën brilante të përkthimit e pajisjes me shënime të Ferrit të Dante Aligerit nga Meritan Spahija, bisedën e kaluam te i fundmi filolog dhe botues i Lahutës së Malcis të Gergj Fishës (1958), si dhe orientimet e tij për botimin e saj marrë parasysh lexuesin shqiptar:

Në Parathënien e botimit të vitit 1958 P. Daniel Gjeçaj shkruante: “Lahuta për herë të parë del e numrueme nder vargje”(XII); (…) “Qëdo kange i âsht paravû argumenti përkatës…” (XIII); (…) “Fjalët e persrituna në të njëjtën kangë zhvillohen vetëm njëherë (…) janë lanë, përkundra, pa u sqarue gjith ato zaje e fraze, të cilat nga vetë auktori spjegohen nder rreshta…”. (…) “Zhvillohen, përkundra, shum emna toponomastikë, mbasi, mbas mendimit tem, këta e bâjnë leximin mâ të gjallë dhe shpesh e shtyjnë lexuesin të marr pjesë ndër ngjarje të pershkrueshme me aq përshtatmëni” (XIII) (P. Danjel Gjeçaj, Paraqitje, në At Gjergj Fishta, O.F. M., Lahuta e Malcis (e pajisun me argumenta e sqarime fjalori), botimi i dytë, Romë, 1958).

Natyrisht as Abidin Krasniqi nuk kishte arritur të përmbushte kërkesat e lëna peng të Daniel Gjeçajt, ashtu sikur nuk i ka plotësuar as një botues a institucion i specializuar për botime akademike as për Lahutën e Malcis, as për ndonjë botim tjetër të Fishtës apo autorëve të traditës, përjashto Mesharin e Gjon Buzukut. Por, përkthyesi i ri, sociologu, në të vërtetë antropologu dhe kulturologu e përkthyesi i pazakonshëm, veprën e tij e kishte plotësuar me mbi shtatëqind referenca, të cilat e ndihmojnë jo vetëm lexuesin frankofon, po e nderojnë edhe letërsinë shqipe. Në këtë aspekt, sikur e theksonte edhe ai, kishte punuar shumë, dhe e konsideronte përmbushjen më të madhe të pritjeve të tij. Këtë, mbase për herë të parë pa modesti, e konsideronte edhe vlerësimin më të madh që ia kishin bërë personalitetet akademike franceze. Kësaj po i gëzohesha edhe unë. Faqe të tëra me shënime në fusnotë, bënin më shumë se një disertacion i zakonshëm i doktoratës, ndërsa literatura e pasur dhe shteruese, shpjegimet e hollësishme dhe korrekte, vlerësimet kritike dhe të matura i plotësonin natyrshëm objektivat, hipotezat dhe pyetjet e një projekti serioz, i cili i mungon sot dijes shqiptare.

Projekti Eposi në ndërdijen kombëtare dhe shoqëria shqiptare

Diskutimi ndaloi për një çast kur i erdhi radha të shihnim materialet e lidhura me biografi këngëtarësh dhe sidomos projektin prej 17 vëllimesh me titull Eposi në ndërdijen kombëtare, një hulumtim në teren prej rreth 3500 faqesh kompjuteri dhe dosjeve të tëra të mbushura me shkrim dore, të cilat sigurisht një ditë do të japin edhe dy a tre vëllime të tjera. I thash se fjala është për një pyetësor prej 49 pyetjesh me të cilat është bërë matja, përkatësisht përshkrimi i gjendjes së eposit te dëgjuesit dhe recituesit e këngëve epike po jo edhe rapsodët. Nëse në rastin e parë është bërë biografia e rapsodëve dhe përshkrimi i titujve të këngëve që dinë, në rastin e dytë është bërë matja e njohjes së vargjeve apo tregimit në prozë të tyre dhe ndikimi që kanë pasur ato në jetën personale, familjare dhe shoqërore, që nga lindja deri tek vdekja. Kjo matje është bërë në nivel të fshatit a qytetit, krahinës dhe më gjerë.

Nëse në rastin e parë, duke përshkruar biografinë personale të këngëtarëve dhe korpusin e këngëve të tyre, kamë bërë njëkohësisht edhe identifikimin e disa prej këngëtarëve për të cilët nuk kemi qenë të pavetëdijshëm për pasurinë epike që kanë, në rastin e dytë kemi identifikuar dhe përshkruar situata shumë të rënda, madje sa epike aq edhe tragjike, të ndikimit të tyre në jetën familjare dhe sidomos në raport me pushtetin serb.

I thashë se duke hulumtuar biografitë individuale papritmas kam kuptuar se rapsodi me fondin më të madh të eposit nuk gjendej në krahinën e Rugovës, të Drenicës apo diku në Rrafshin e Dukagjinit, ku janë edhe oazat më të pasura të eposit, po në krahinën e Llapit dhe Gallapit, atje ku në të vërtetë eposi po shteron. E, ky është Enver Maliqi nga fshati Batllavë i Besianës, i njohur në opinion si Enver Batllava. Në këtë rrjedhë, i thash se një rapsod posaçërisht i pasionuar i eposit tashmë jeton në Zvicër, ndërsa në dorë mbaja një vëllim të Ajet Shalës me këngë tashmë të radhitura me kujdes, po që donin edhe një dorë redaktimi e rishikimi në kontekstin dialektor të të folmes së Drenicës.

Do të bisedojmë më tha për vëllimet me këngë epike, por paraprakisht dua të them se më vjen keq që nuk i kam pasur në dorë kërkimet mbi eposin në ndërdijen kombëtare, natyrisht para se ta botoja përkthimin e Lahutës së Malcis së Gjergj Fishtës. Për më tej, më vjen keq që për këtë fond të fshehur në këndin e një kabineti, pa shprese se do të botohet së afërmi, sikur shpreheni Ju, nuk kam ditur tri vjet më parë, sepse do të kisha pasur mundësi që në këtë kabinet të punoja tri vjet me radhë, aq kohë sa shoh se më duhet. Me këtë korpus të mbledhur në popull, do ta pasuroja më shumë, do ta bëja më të përdorshme dhe më efektive veprën e Gjergj Fishtës Lahuta e Malcis. Në të vërtetë do ta pasuroja shumë me veçoritë sociologjike të jetës së popullit shqiptar dhe jo vetëm me ato historike, sikur e kam bërë.

Ndërkohë që biseda jonë po i afrohej fundit, unë hapa mundësinë e diskutimit për perspektivën e bashkëpunimit tonë. Pasi i tregove për mënyrën e bashkëpunimit me albanologun e madh Robert Elsie, i propozova disa projekte, por ai e saktësoi shpejt propozimin tim, duke mënjanuar menjëherë të pamundurat. E të pamundura, sikur theksonte ai ishin: përkthimi i poezisë artistike, prozës dhe dramës. Kishim mundësi të bëjmë dy punë: përkthimin e teksteve me karakter historik dhe ajo në të cilën ishte orientuar tash për tash dhe kishte në dorë mjetet e punës, – eposin.

Pres të kem përkrahjen tuaj, më tha, për realizimin e një projekti prej tri vëllimesh me këngë epike, duke përfshirë këtu edhe përzgjedhjen e disa këngëve nga fondi im i pabotuar. Natyrisht e pranova me kënaqësi, duke ia kujtuar se isha gati t’i ndihmoja në mbledhjen e një korpusi paraprak të eposit, nga kënga e parë, e shënuar nga Gustav Majeri në fund të shekullit XIX, e deri të vëllimi i fundit, i botuar në gjuhën angleze nga Robert Elsie, po duke shtuar këtu edhe ndonjë këngë nga fondi im i viteve të fundit.

Me studiuesin e ri, në të vërtetë përkthyesin dhe studiuesin Abidin Krasniqi, biseduam gjatë për projektin, për të cilin ai, sikur shprehej, nga aspekti teorik e metodologjik ende nuk kishte vendosur për disa aspekte themelore: a do t’i përkthej dhe prezantoj para lexuesit frëngjishtfolës këngët më të arritura nga këndvështrimi i formës, i estetikës, apo ato që përfaqësojnë më së miri larminë e eposit tonë kombëtar? A do t’i favorizojë në pikëpamje gjeografike, domethënë, të përfshijë këngë nga të gjitha trevat shqipfolëse, apo do të bëjë një prerje vertikale historike?

Kjo e fundit, sikur besonte, se do t’i dalë më e arrirë sepse në këtë mënyrë do të arrinte të përkthente majat e saj, duke përzgjedhur vlerat e përkryera që janë ruajtur brez pas brezi, natyrisht edhe janë botuar.

Kishte përkthyer tashmë dy këngë dhe ishte duke përkthyer këngën Muja dhe Behuri nga Visaret e Kombit. Mendonte se ky projekt duhej të kishte dyzet këngë. Për momentin, ishte duke i zgjedhur ato, duke u përpjekur të marrë parasysh edhe cilësitë e tyre letrare. Kureshtja e lexuesit të huaj, thoshte, duhet të mbahet, përndryshe puna ime si përkthyes nuk ka vlerë, por duhet ruajtur edhe origjinaliteti i tyre për nga ngjarjet dhe motivet.

Pastaj i vjen radha hulumtimit në fondin tim Eposi në ndërdijen kombëtare për tua dhënë ‘sfondin jetësor’ bëmave të heronjve, hapësirave historike dhe etnike, veshjes kombëtare, veseve e virtyteve kombëtare, shenjave e simboleve kombëtare, ubifikuese e identifikuese të mikrotoponimeve e ojkonimeve legjendare të hapësirës kombëtare, bestytnive etj.

Një fillim i ri

Thonë se popujt lëvizin drejt perspektivës kur në vendin e tyre bëhen ndryshime ekonomike dhe sociale. Në të vërtetë popujt lëvizin përpara kur në jetën e tyre bëhen lëvizje kulturore dhe ato ndryshime vërehen kur letërsia klasike vendoset në fronin e dijes së institucioneve të tyre. Në shoqërinë shqiptare ka shumë dëshpërime dhe mungesë besimi në perspektivën e saj. Mbase fillimin e një Ere të Re e paralajmëron përkthimi i ri i veprave të klasikëve, si ato të Homerit, Dantes, Shekspirit etj. Kultura shqiptare, pas botimit të “Mesharit” të Gjon Buzukut nga Profesor Eqrem Çabejt, nuk ka trashëguar ndonjë botim të kryeveprave të saj, e botime të këtilla filologjike, anastatike, tekstologjike, me shënime ortografike, gjuhësore, semantike, toponimike, semantike, historike, etnografike, gjeografike, ubifikuese, kulturore, etnologjike etj., duhet të bëhen e shpresoj do të botohet vepra e Marin Barletit Historia e Skënderbeut, veprat e Jeronim de Radës, veprat e Naim Frashërit, veprat e Sami Frashërit, veprat e Fan Nolit, romanet politike të Ismail Kadaresë, Dimri i vetmisë së madhe dhe Koncert në fund të dimrit, si dhe ditarët e Rexhep Qosjes, Dëshmitar në kohë historike, ribotimi i të cilëve sigurisht do të konsiderohet i plotë, vetëm kur të botohet me faksimile të dorëshkrimit me dorë (stilolaps) i përcjellë edhe me shënime e të dhëna historike dhe biografi emrash e shënime vendesh e shpjegime situatash historike, të përfshirë aty. Ribotimi i tij do të bëhet shumëfish i kërkuar edhe për faktin se ai sigurisht të ribotohet në vëllime të tjera të vjela nga ditari, si: vëllime me tregime, vëllime me ese, vëllime me leksik të zgjedhur, vëllime me tema gjuhe, vëllime me portrete personalitetesh, vëllime me frazeologji të përzgjedhur, vëllime me tema të caktuara sociologjike, vëllime sprovash kulturore, vëllime përsiatjesh filozofike, vëllime polemikash, vëllime trajtesash politike etj.

Shembulli i botimit në gjuhën frënge i veprës së Gjergj Fishtës, Lahuta e Malcis (Paris, 2019), është një model brilant i ribotimit edhe në gjuhën shqipe.

Homerologët po rikthehen

Homerologët po rikthehen si përkthyes, si botues, si filolog, si tekstolog, si dantolog, si fishtolog. Pse të mos kthehen. Studiuesit thonë se edhe anglezët e largët e të ftohtë te Homeri janë kthyer duke e përkthyer atë më shumë se tetëdhjetë herë, gjermanët mbi dyzet herë. Studiuesit thonë se edhe anglezët aristokratë e refuzues ndaj Lindjes e Perëndimit, Veriut e Jugut, në ujërat e nxehta të Mesdheut janë kthyer jo më pak se tetëdhjetë herë për Homerin. Për Fishtën dhe Lahutën e Malcis, vetëm një herë. Po shqiptarët sa herë deri më sot janë rikthyer? Pak, tepër pak! Më parë se sa adhuruesit e Lahutës, për shkrimtarin e lavdishëm kanë bërë kundërshtarët e tij, jo vetëm duke e nxjerrë nga literatura veprën e lavdishme të tij, po duke nxjerrë nga varri edhe trupin e tij.

Adhuruesit e tij janë mjaftuar me ankesa dhe deklarata e artikuj gazetash!