Dielli

Federata Panshqiptare e Amerikës VATRA do të organizojë ditën e Mërkurë më 22 Dhjetor 2021, në orën 6.30 PM, një natë speciale kushtuar kineastëve të rinj shqiptarë në New York. Erald Kraja dhe Savina Alimani do të shfaqin për publikun dhe komunitetin shqiptar në New York dy filma me metrazh të shkurtër të vlerësuar maksimalisht në Universitet ku ata kanë studiuar. Eraldi dhe Savina janë dy talente shumë premtuese dhe me të ardhme të sigurtë në botën e filmit. Dy studentët shqiptarë të sapodiplomuar në Departamentin e Filmit ne Brooklyn Film College dhe Hunter College në New York, prezantojnë filmat e tyre të diplomës ku në qendër të realizimit artistik janë histori urbane që ndodhin në Metropolin Amerikan, njerëz në kërkim të identitetit dhe konfliktet që burojnë nga botë të ndara dhe mirësia që i superon dhe i zbut këto konflikte në një shoqëri globale. Ky aktivitet zhvillohet me pjesëmarrjen e veçantë të kineastit të vlerësuar ndërkombëtarisht z.Bujar Alimani.Vatra fton të gjithë komunitetin që të bëhet pjesë e një feste të shkëlqyer të filmit shqiptar në New York. Ju mirëpresim të gjithëve në Selinë Qëndrore të Vatrës në adresën:2437 Southern Blvd, Bronx, NY 10458.

                                               Përjetim

Shkruar nga: Fran GJOKA

Drejt “Bregut të erës” titullohet libri më i ri i shkrimtarit Viron Kona. Ai përmban nëntë tregime me tematikë të larmishme, që në vetvete përbëjnë një mozaik tërheqës e mbresëlënës. Janë tregime të shkruara thjesht, siç shquhet në përgjithësi krijimtaria e Viron Konës, teksa ato dallojnë për origjinalitetin dhe mjeshtërinë e rrëfimit, që të rrëmben dhe të përfshinë në përfytyrime. Mund të them se, për cilindo nga tregimet, të lind dëshira t`i rikujtosh, duke sjellë ndër mend jo vetëm mesazhet, por dhe fragmente,episode, batuta, dialogje, figura artistike e shprehje frazeologjike. Ato na ngazëllejnë dhe kemi dëshirë t`i përmendim në bisedat tona.

I zhytur në një heshtje krijuese e modestie, shkrimtari Kona  ia arrin të na bëj menjëherë për vete me krijimet e  tij, siç dhe ka ndodhur shpesh herë me librat e tij për fëmijë dhe për të rritur, ku ai është nderuar e vlerësuar, por edhe është përkthyer në gjuhë të huaja, sidomos në gjuhën suedeze. 

Libri nis me tregimin “Radioja”, që na çon në vitet 60 të shekullit të kaluar kur në Shqipëri nisën të hynin masivisht radiot, të cilat deri atëherë për shumë njerëz ishin ende të panjohura. Subjekti i tregimit zhvillohet përmes një konflikti, fillimisht të qetë e, pastaj të dukshëm mes autoriteteve vendore dhe banorëvet të thjeshtë, që duke iu gëzuar radios, valëve të saj dëshironin të dinin edhe për ata njerëz që e shpikën atë. Libri ofron situata, sa komike, aq edhe të dhimbshme, por ndërkohë përcjellë te lexuesi edhe një informacion të nevojshëm, si për kohën kur zhvillohet ngjarja, ashtu dhe për shkencëtarët botërorë: amerikanin  Nikola Tesla (1856-1943,) italianin Guglielmo Markoni (1874 – 1937), (por edhe Edisonin, Popovin, Hercin, Faradein, Ërstedin)…të cilët, me kërkimet e tyre shkencore ia arritën të shpiknin aparatin e radios. 

Një ironi e mprehtë dhe bukuri artistike përshkon faqet e tregimit, që, me të drejtë është vlerësuar dhe nga albanologu i njohur suedez Ullmar Qvick, i cili, kur ka lexuar këtë tregim në revistën “Dituria”, botim  i Qendrës Kulturore Shqiptare “Migjeni” të qytetit Borås të Suedisë, është shprehur i ngazëllyer: “Më ka paëlqyer shumë tregimi “Radioja”, i shkruar nga shkrimtari shqiptar Viron Kona dhe do ta përkthejë.” Dhe, “me të thënë e me të bërë”, albanologu suedez, njëherazi përkthyes dhe poet i njohur, e përktheu tregimin në gjuhën suedeze. (Suedisht tregimi është i botuar në revistën “Dituria” në janar 2020, por dhe në revista suedeze).    

Temën e tregimit “Thesi bosh”, shkrimtari e merr nga jeta reale dhe  ia ofron lexuesit nëpërmjet një rrëfimi të thjeshtë, duke satirizuar ata njerëz snob e servilë, që edhe tek një libër kërkojnë shkaqe që të bëjnë sa më shumë lajka dhe vlerësime të pamerituara, duke vërtetuar kështu praktikisht thënien proverbiale të mjeshtrit të romanit grotesk, Servantesit se “S`ka plaçkë më të lirë se lajkat”. Shkrimtari nënvizon artistikisht shkakun e lajkave dhe qejfbërjeve dhe shpreh artistikisht befasinë zhgënjyese të protagonistit: 

-Çfarë…, për shkak se jam drejtor, këta njerëz më kanë  mbuluar me lajka muaj e vite me radhë: edhe për librat me tregime dhe me poezi, për novelat dhe romanet që kam shkruar e botuar…! Më kanë lavdëruar kot, pa lexuar asgjë nga unë, vetëm e vetëm se ua ka dashur interesi të më bënin qejfin, vetëm për ta mbajtur mirë me mua, mbase që, në këmbim të atyre lajkave, të nxirrnin ndonjë përfitim… 

Si për ta çlodhur lexuesin nga mendimet e zymta, shkrimtari Kona sjellë në vazhdim tregimin lirik dashuror ”Lirika e ullinjve”, ku  me një gjuhë të thjeshtë, na rrëfen dashurinë e dy të rinjve në një fshat në vitet 60-70, dashuri e cila frenohen dhe pengohet për shkak të paragjykimeve, patriarkalizmit dhe nga mbeturinat e kohës, teksa lexuesi, në fund ngulit thellë mendimin që aq bukur na i ofron Shekspiri se “Çdo pengesë për dashurinë vetëm e forcon atë”.

Në vëllim tërheqin vëmendjen dy tregime satirike: “Ushtarët dhe tri macet e fshatit”  dhe “Na mjaftojnë gjelat tanë për t`u argëtuar”. Janë tregime që flasin për dy periudha kohore, atë të diktaturës dhe të demokracisë, por që shkrimtari,  nëpërmjet groteskut, godet thellë, si formalizmin, ashtu dhe skenat mashtruese, që zhvillohen në brendinë e këtyre tregimeve. Ndonëse përpiqemi të çlirohemi prej tyre, ato na mbajnë të rrethuar si me gardhe shkurresh e gjëmbaçësh, e prej të cilave shkëputemi me vështirësi. Në tregimin “Ushtarët dhe tri macet e fshatit” përshkruhen episode dhe situata komike që ndodhnin në ushtri. Me një rrëfim të bukur e gazmor, autori fshikullon rreptë falcitetin e kohës. Kurse tek tregimi tjetër ’Na mjaftojnë gjelat tanë për t`u argëtuar” autori rrëfen plot humor bashkëbisedimin e një fshatari të mençur me një zyrtari bashkiak. Fshatari, ashtu si pakuptuar, tallet dhe vë në lojë mënyrat dhe veprimet e nëpunësve të shtetit dhe të të zgjedhurve të popullit, të cilët me premtimet boshe dhe fjalët e bukura, përpiqen të vënë në gjumë popullin dhe të vetmin qëllim kanë sigurimin e  votës. Është një nga ato tregimet, ku përjetojmë artistikisht thënien proverbiale “Qeshim se s`qajmë dot!”: 

Bariu heshti një çast dhe vijoi:

-Kur zotëria jote më tregon vështirësitë e punës dhe qan me mua hallet e mëdha, që kini ju në bashki,  apo, ata në qeveri,  them  me vete: “Mjerë  këta të gjorë se ç`i ka gjetur ! U duhet të zgjidhin hallet tona dhe të gjithë dynjasë”. Veç këtyre, edhe sherret nuk iu ndahen. Sidomos atje në parlament, ato bëhen përnatë. “-Pse, o të gjorë, – them me vete, – nuk bëheni në një mendje dhe të merreni vesh me njëri-tjetrin, ashtu siç merrem vesh  unë  me bagëtitë  e mia!” Po kot u qaj hallin se ata vetëm shahen e sa s`theren. Atje gjithnjë  vetëm njëra  palë  ka  të  drejtë. Pala tjetër vetëm gabon dhe nuk ka hiç të  drejtë. Shaj njëri e shaj tjetri. Akuzo njëri e akuzo tjetri. Njëra palë  i thotë  tjetrës: “Ju jeni hajdutë !” Ata ua kthejnë me tërsëllëmë:  “Hajdutë,  jeni ju !” Këta u thonë: “Ju jeni mashtrues !” Ata ua kthejnë: “Mashtrues jeni ju!” Me një  fjalë,  sipas kësaj mendjes sime, po t`u japim të  drejtë  të  dy palëve,  na dalin të  dy palët barazim: Të gjithë “hajdutë” dhe të  gjithë  “mashtrues”.

-Në të vërtetë, ata  atje në parlament, ju i keni zgjedhur, – vërejti zyrtari i bashkisë. 

-Eh, kjo puna e të zgjedhurit, është ca e ngatërruar. Se nuk ndodh ashtu siç po thua zotrote! Ata, zgjedhin njëherë veten atje lart, pastaj vijnë këtu…”

Tregimi “Dikproli dhe Zëngjiruri”, rrëfen me ngjyrime artistike shfaqjet e dyfytyrësisë njerëzore, ku njeriu pa karakter, duke ngjasuar me një “xhaketë të kthyer”,  dhe “duke u kthyer nga fryn era”, kërkon të përfitojë padrejtësisht. Të tillë njerëz, që sot i gjenë me bollëk në shoqërinë tonë, shfaqen si heronj dhe shpëtimtarë të popullit, duke u paraqitur ndryshe nga ç`janë…Kështu, personazhi kryesor i tregimit, nga një ish kuadër në diktaturë, që zbatonte në mënyrë ekstreme dhe qesharake vijën e partisë, shdërrohet në një “demokrat” të shquar, që përdor çdo mjet dhe çdo mënyrë për të fituar simpatinë e drejtuesve partiakë, për të përfituar sa më shumë prej tyre. Ai shkërmoqet përpara lexuesit, veçanërisht  nga vargjet-bejte, që i ka “krijuar” vetë: Me diktaturën isha, /Me demokracinë jam,/Levat e pushtetit,/ Në dy duar i kam!/ Dikur “Dikprol”,/Me mushkë dhe gomar,/Sot Zëngjirur,/Në fshat jam i parë”.(Ai përdorte fjalën “Dikprol”, si shkurtim të “Dikaturës së proletariatit”)

Në vijim, zhvillohen dy tregime, që e kanë burimin nga përshtypjet e Viron Konës në vende të huaja e që titullohen: “Çaji që ju pitë, çfarë lloji ishte?” dhe “Kujdes, miqtë e mi, kujdes momentet e fundit”. Të dy tregimet e marrin temën nga përshtypjet në Turqi, ndërkohë që të dy janë rrëfime emocionale, njëri fshikullon ekstremizmin partiak në Shqipëri, në kohën e  diakturës, kur, ata që ktheheshin nga jashtë shtetit kalonin në skanerin e “popullit” dhe të autoriteteve partiake, kurse, nëpërmjet tregimit të dytë, shkrimtari rrëfen me një emocion që të mban gjatë gjithë tregimit, humbjen e një valixheje nga njëri prej pjesëtarët e  ansamblit.( brenda saj kishte dokumente të rëndësishme dhe pasaporta të disa prej ansamblistëve). Kishin kryer një detyrë me shumë sukses, por që vetëm pas një pakujdesie momentale, gati sa nuk shkatërruan gjithçka kishin arritur me shfaqjet artistike që kishin dhënë në Turqi.

Tregimi i fundit i këtij vëllimi Drejt “Bregut të erës”, është më shumë një rrëfim disi i gjatë, por që të mban gjallë, zgjon kureshtje te lexuesi  dhe është tërheqës deri në fund. Aty rrëfehen peripecitë e një ushtari të ushtrisë shqiptare, i cili kishte detyrë të çonte një letër në komandën e repartit, diku në “Bregun  e erës”, në një ditë të ftohtë dimri, mes luginash, greminash e malesh, mes frikës nga kafshët e  egra etj. Ky përshkrim, krahas emocionit, herë – herë drithërues, është i pasuruar edhe me rrëfenja të thjeshta e të shkurtëra , të cilat tregohen nëpërmjet retrospektivave nga  protagonisti dhe që nxjerrin në dritë vlerat më të mira të skraparllinjve dhe të bukurive natyrore të krahinës së Skraparit. 

Viron Kona është nga ata shkrimtarë që përthithë dhe përjeton ngjarjet bashkëkohore, por ai i rikthehet herë-herë edhe ngjarjeve që ngacmojnë kujtesën e tij, ndërkohë që, ky shkrimtar ka një cilësi si rrallë kush, ai, sa herë shkon në vende të huaja, nga përshtypjet që krijon atje gjatë vizitave, sjellë përpara lexuesit episode, ngjarje, tipa njerëzorë, portrete etj., duke i shndërruar ngadalë ato në tregime, novela dhe romane. Kështu, kur ai shkoi në Turqi në vitin 1982 në krye të një ansambli të këngëve dhe valleve popullore, ai, kur u kthye, me ato përshtypje, krijoi romanin e bukur e tërheqës “Yje mbi Bosfor”. Kur shkoi në Greqi, si refugjatë ekonomik  dhe përjetoi atje të gjithë të këqiat që mund të përjetoj njeriu nga një shfrytëzim i egër e barbar, ai shkroi romanin aq të pëlqyer e të vlerësuar nga kritika “Drithërimat e yjeve”. Kur shkoi në Budapest, për një operacion të rëndë të pankreasit, ai, me përshtypjet vetjake, shkroi librin e mrekullueshëm dëgjoma “Zemrën Budapest!”, që është konsideruar një “simfoni letrare për jetën”. Ndërkaq, Viron Kona ka një “dritë jeshile” në Suedi, pas përkthimit atje të romanit për fëmijë “Eh, more Bubulino!” fitues i çmimit UNICEF. Ai ka shkuar atje i ftuar disa herë, ka zhvilluar vizita dhe biseda me fëmijë, të rinj, njerëz të thjeshtë dhe intelektualë, shkrimtarë dhe artistë, dhe, gjatë disa vjetëve i ka kushtuar Suedisë, popullit të saj të mbrekullueshëm dhe mërgimtarëve shqiptarë atje, 7 libra: ”Bukuri suedeze”, ”Për ju miqtë e mi”, “Zonja nga Boråsi”,”Ju dua më shumë se veten!”,”Kur vjen Sokoli” dhe “Poleni viking”, ky i fundit me bashkautorë Sokol Demakun. Duhet të pohojmë faktin se Viron Kona, është vlerësuar shpesh herë si një nga shkrimtarët më prodhimtarë dhe cilësorë, ai sot është autor i mbi 50 librave, vëllime me tregime dhe romane për fëmijë dhe për të rritur; anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve prej vitit 1981, anëtar nderi i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve Shqiptarë të Suedisë, anëtar i Këshillit Kombëtar të Librit, kryeredaktor i revistës “Siguria rrugore”. Shumë nga librat e tij janë rekomanduar nga Ministria e Arsimit dhe Shkencës (Sportit) për lexime jashtë klase, kurse tregime, novela dhe poezi të veçanta janë botuar në disa antologji të letërsisë shqipe. Viron Kona është fitues i 8 çmimeve në gjininë e tregimit dhe të novelës. Fitues i çmimit UNICEF, për librin më të mirë për fëmijë 2006 “Eh, more Bubulino!”, si dhe fitues i çmimit “Penda e Artë e Migjenit”(Festivali Internacional i Poezisë, Borås, Suedi, 2021).  Dy vëllimet e para të librit “Eh, more Bubulino!” janë përkthyer në një vëllim të vetëm në Suedi (Men kära Bubulino!). Disa nga tregimet janë botuar në anglisht, frëngjisht e suedisht. Kohët e fundit është përkthyer në gjuhën hungareze libri “Dëgjoma zemrën, Budapest!” Në biografinë shkrimore të Viron Konës ka qindra artikuj letrarë, studimorë, socialë, kulturorë e arsimorë të botuar në gazeta, revista e portale brenda dhe jashtë vendit. Ndërkohë që, ai, i heshtur punon e punon pareshtur, pa e ngritur kokën dhe pa synuar aspak që t`i bëj reklamë vetvetes. Ai niset nga parimi që, nëse vepra letrare meriton të vlerësohet dhe të përmendet, ajo, sot apo nesër, e gjen vendin e  vetë. ”Asgjë s`bëhet me sforco, – thotë ai, – gjithçka duhet të vijë natyrshëm, ashtu siç vijnë stinët, siç rriten lulet, siç shtegtojnë zogjtë…

Dr. Yllka Filipi

Unë nuk mund të ndihem ndryshe nga populli të cilit i përkas.  

(Rexhep Qosja)

     Në tokën e premtuar, si sot këtu e 20 vjet më parë,  përmes mallit dhe brengës për atdheun e lënë pas, u shpalos si një alternativë e paracaktuar me vullnetin e lirë për të  ruajtur, pasuruar dhe transmetuar ndër breza historinë, artin dhe kulturën, në një kuvend të vogël krijuesish që vetëshkëmbenin shkrime, skica e pamflete me adhurimin e thellë deri në skllavëri për artin dhe letërsinë dhe ndriçuan kështu  gjurmët e të parëve Noli e Konica, Petër Prifti, Arshi Pipa, Bilal Xhaferri, e të tjerë. Aureola pështjelluese shpërndau tymnajën e largësive dhe e përthithi atdheun në zemër duke shpërndarë e mikluar kudo në tempullin e shenjtë të krijimit mbushur me forcë, energjinë që mbushte në epiqendrën potenciale të ekzistencës dhe vetëm me një ashkël të vogël druri u ndez zjarrin që digjet me vrull tashmë për dy dekada, gjë e cila shenjoi kështu rikthimin në rrjedhën e strukturës cerebrale të ekzistencës së kujtesës historike.

    Këta nismëtarë u bënë ushtarët më të guximshëm dhe të besuar të letrave duke ndjeur udhëzimet e të vetmit orakull profetik, armatosur me muzën në shpirt e atdheun në zemër, thirrën koherecën e brendshme të ideve si kuvendim me urtësinë dhe ligjet e pashmangshme të evolucionit shpirtëror drejt lirisë absolute krijuese në tentacionet për të besuar se vargu dhe pena kanë zbritur nga Lart, I morën domosdoshmërisht të mirëqena dhe rrënjosën thellë në ketë tempull idenë se zbritja në terrenin letrar edhe pse nuk do të ishte aq e kollajshme ne tokën e huaj, padiskutim kurrë nuk do të mbetej thjesht një tentacion i krisur, por do të bëhej një ëndërr e prekshme shumë shpejt. Me idealin  e lartë për të krijuar një bërthamë solide strukturore ku veprat e shkruara të gjenin strehë,   i premtuan në heshtje atdheut   shelbimin më të thellë për kurimin e plagëve. 

     Sot, kur e gjithë bota lëngon në dekadën ku hapën siparin dyert e  rënda të pandemisë, kjo minorancë, ky grup kaq i ngushtë krijuesish që ekzaltohen nga dashuria për artin dhe letërsinë, ekzekutojnë marshin e melodisë më të zgjedhur të muzikës së shpirtit, duke i depërtuar substancës krijuese deri në gjenezë e përçuar denjësisht më tej  antikapitujt e plotë  përkundër errësirës, lëngatës, luftës biologjike  dhe vdekjes që mbjell shkatërrimin e ngrehinës njerëzore si asht e frymë e patjetërsueshme, për ta transmetuar diku në përtejjetë.

      Në sajë të studimeve dhe refleksioneve shumë të kujdeshmë për vite e vite me radhë, më imazhin e tronditur të atdheut që mallon deri në dhimbje, krijuesit e përtej Atlantikut e mprehën nuhatjen për të rigjetur thelbin e munguar të aromës së tokës mëmë duke gërmuar thellë e zbërthyer dualitetin misterioz të  së vërtetës së pashmangshme e cila të çon në imperativin e dashurisë për njerëzimin mbarë dhe distancave kilometrike edhe pse brenda të njëjtit qiell. Ky vëzhgim parësor  lindi nevojën për rolin primar të përhapjes së këtij autoriteti racionalisht me kahje të dyanshme si një rikthim në harmoninë e universit.

      Muzat e dërguara nga qiejt vulosin përfundimisht një shenjësi të pashlyeshme thellë kontureve të prozës apo poezisë duke i dhënë pushtet shpirtit krijues në Tokën e Bekuar të Mbretërisë së Fjalëve. Shkrimi si proces do të konsiderohet kështu një sacrament po aq i rëndësishëm sa pagëzimi I trupit me frymën e shenjtë. 

     Akti tepër kompleks i krijimit, në rrugëtimin e gjatë, përpara se të vuloset në libër prej nga nënkuptohet një jetë tërësisht e re jashtë përveptime dhe aureolës pritëse të shkrimtarit, strehohet në tempullin shpirtëror prej nga lënda grumbullohet dhe rrjedh në forma e trajta nga më të larmishmet, tejet ekzaltuese dhe të cuditshme për shkrimtarin. Këta fëmijë misteriozë rriten e lindin thellë shpirtit krijues, strehohen në dimensione të pacaktuara kohore, disa flenë tejet gjatë dhe të tjerë mezi presin të shohin dritën shpejt në figura të shumëllojshme e të larmishme kumtesh a shenjash që rrokshëm transmetojnë nëpërmjet energjisë diellore të autorit, jetën në të gjitha abstraksionet e natyrshme të saj.

     Njësoj si shpirti që pasi pagëzohet nën kalvarin e tri-sakramenteve  edhe autori po njësoj ndjehet i cliruar e i etur për zbulimin që ofron toka e lirë e horizontiti të pritjes ndër dekodifikimin ndërshenjor të mesazheve që ai transmeton. Më pas i krezmuar si nga qielli autori mbështillet me një aureolë drite të padukshme tek përcjell verbin, pra shërimin më fjalë, me anë të këtyre shenjave.

     Thërrmijëzimi i shumëngjyrshëm shpirtëror depërton më tej tek gjithkush që arrin të ndriçohet nga drita  e shpërndarë prej verbit, nga hiri shenjterues i fjalëve që rrjedhin   në vorbullën e trazuar të ekzistencës. Lypsen këto nevoja për të konturuar amzën e veprës- foshnjë të porsadalë nga famullitari i netëve të shenjta si nga një meshë Pashkësh ku shenjtërohet   dhe ringjallet vepra.

    Kështu u mblodhën këta luftëtarë dhe bashkëpunëtorë të paepur të trashëgimisë kulturore letrare për të përcjellë uratën ndër breza me vajin e shenjtë që mbarështon sakramentin në tempullin e fjalës artistike ndër breza. Ky grup krijuesish që rritet e zgjerohet me prurje e talente të reja jep gamën e gjerë të veprave për shelbimin e madhërishmm tejkohor përkundër akrepave të fillimshekullit të trazuar që kërkon shërimin e plagëve nëpërmjet forcës dhe besueshmërisë në këto flakada drite.

     Kjo kishë simbolike jo vetëm që shelbon përtëritjen shpirtërore të procesit krijues, por zgjeron kraharorin me frymëmarrjen me të pastër të pajtimit me vetveten. Si mëkatarë i jemi borxhlinj vetvetes   duke e rënduar me frymë të tepërta, ndërsa si krijues  jemi falenderuaes se ky pajtim me vetveten është donacioni më i lartë në marrëdhënien letrare krijues-receptues me një ideal të përbashjët për t’u mbajtur, veprën, pendestaren më të pastër e të sinqertë në mbretërinë e letrave e cila i rrëfehet perëndisë së krijimit dhe i lutet për faljen e trefishtë duke i dhuruar dashuri, bekim  dhe ekzistencë  horizontit të pritjes, pra njeriut të vdekshëm. Kur autori përfundon së shkruari një vepër atëherë një pjesë e tij vdes dhe mbyllet përfundimisht nëpër faqët ku mbretërojnë shkronjat në tempullin e krijimit. Menjëherë pas këtij inspiracioni simbolik, vjen rilindja drejt kthimit të përkohshëm tek ribërja me kah të mirën.

     Një atdhe të vogël e kemi këtu, tek kjo kishë simbolike ku rrëfehemi e lutemi për  paqe dhe dashuri njerëzore. Edhe më të madh e kemi në zemër. Këto kinda fibroze vargjesh tërheqin vagonët e rëndë të mallit jo kah zbrazëtia në mërgim, por kah rezonanca me vetveten dhe  universin në  tredimensionimet e kohës e përtej. E murrmja e qiellit në një tokë të premtuar shpëndahet  në gjithësi, sapo bëhen bashkë qindra e mijëra krijues nga të gjitha shtetet. Si urë lidhëse mes shpirtit dhe misionit në lartësimin më të mundshëm njerëzor qartësohet  kështu hiri  shelbues i shkrimit për të shpërndarë dritë nga ky qoshk- momentum kundrejt errësirës globale, si një qiri i ndezur e mijëra të  tjerë të dalë pikërisht nga dyert e kësaj kishe simbolike ku rrëfehen shkrimtarët.

      Në këto kohëra të trazuara  të njerëzimit thirren e vijnë në ndihmë edhe poetët dhe ky angazhim formulëzohet e bëhet himn  poliglotik që ngre peshë çdo zemër të brengosur, çdo ngërç në perceptimin universal të atdheute më gjerë, si strukura më e brishtë e cila kërkon vazhdimisht çimentim të truallit të të parëve përtej parametrave gjeometrikë, ringritjen e mureve pas tërmeteve dhe furtunave pa drejtim e pakohë, si edhe arkitekturimin e një kupole poligonale mbrojtëse në formën e  kornizës stropile si edhe këndit të prerjes së shpateve, konkut, a driperit të  kornizave së çatisë që srehon krijuesit në çdo lokacion lidhjeje signi-fiktive që mbron përpjekjet për këtë strukturë të civilizuar gjeometrikisht në kulmin pyramidal dhe këndet e shpateve, ndaj do të na e kishte ënda të ishtë një kupolë e përjetshme, si rezonancë me vetvetën dhë shelbim ndaj atdheut. 

     Kushtet klimatike të terrenit letrar ku ndodhemi, projeksioni i mauerlave eksperimentale hidroizoluese, pra kornizave të drunjta solide që shpërndajnë ngarkesën e përcimit të mesazhit, si një urdhër kontrollues prej Muzave nga lart në misonin më human, dashurinë për njeriun, shërimin me fjalën artistike, me shenjëzime të heshtura dhe fuqiplote të verbit letrar. Ky tel violinik që po dridhet nuk vajton më ikjen, por ka gjetur forcën t’i këndojë shërimit, guximit latent për të shëruar, me besimin e patundur se shkalla e kompleksitetit të dhimbjes globale sot mund të zvogëlohet nga ambasadorët e heshtur të fjalës së shkruar që depërtojnë në çdo nyjë të pjesëve të kësaj strukture gjigande, si një brigadë ndërtuesish e armatosur me përgjegjësinë e plazmimit e ringjalljes së çdo qelize gjeometrikisht të brishtë.

  Kjo kishëz e ngrohtë na fton në meshën e shenjtë të të dielave të mëdha për t’u rrëfyer, për të shëruar shpirtin tonë fillimisht dhe më pas e gjithë energjia e çliruar nga ky process do të ngrihet lart e më lart për të shëruar universin.

   Komplekse si arkitekturë, kjo ngrehë e shëenjtë nuk është thjesht një model elementar i praktikuar, por rruzull drite i padukshëm i shpërpërndarë vertikalisht drejt misionit fisnik e human që bën më të lehtë për t’u arrirë e mbi të gjitha për t’u ndjerë si një shtrëngim I porsashuar përqafimi që tërheq ardhmëri dhe inteligjencë. Ka kriza ideologjish-thotë Ernesto Sabato,- por asnjëherë nuk ka për të patur kriza idealesh.

     Në përputhje me specifikat teknologjike ky mision sot është sistemi më solid në ditëlindjen e tij të 20-ë dhe për shkak të dimensioneve dhe gjerësisë së madhe për planifikimin e hapësirës së brendshme mesazhdërguese, i nevojiten këto pika shtesë. Një çati e dyfishtë shprese që jo vetëm do të mbrojë aureolën e shënjtërisë së rrëfimit e kurimit brenda kësaj Kishëze simbolike, por  bazuar mbi perimetrin e jashtëzakonshëm të kornizave shpirtërore dhe distancave gjeografikisht të thyeshme sot,  të tejkalojë dimensionet lineare të horizontit të pritjes. 

     Është jashtëzakonisht e dëshirueshme që lexuesi në spektrin e ngarkesave katarsike, në çdo pikë instalimi  të kumtit artistik, qoftë edhe në një kornizë të vetmë të zhdrejtë, të ndjejë se zejtarët e zellshëm folklorikë që latojnë sot fjalën, nuk do ta braktisin kurrë truallin e të parëve edhe pse në një tokë tejet  mikpritëse ku bordet e pjerrëta montuar në mënyrën më arbitrare në atdheun mëmë, magjishëm zhduken brigjeve të Atlantikut çdo buzëmbrënjë kur Muzat zbresin.

     Duarshtrëngimi është i vetmi avantazh ku skemat e varura të  krijuesit të lirë nuk krijojnë ndarje midis  hapësirave rrënjësore dhe kulmit të dyfishtë mbushur me oksigjen, për ndërtimin  e ontologjisë strukturore përkundër  çdo force tensioni që shuhet spontanisht në sajë të ndërhyjrjes së vektorëve fuqiplotë të qasjes drejt verbit letrar që shtyn krijuesin kah imazheve të dritës së përcjellw nga kujtesa historike, për t’u shënuar si një tërheqje tejet e veçantë dhe origjinale në pluralitetin e ideve përcjellëse, siç na thërrasin zërat mitikë të të parëve, heronjtë e heshtur të penës.

      Aksi i komponetëve të kombinuar të sistemit të fjalës në pezullin e pandërprerë të peshës që lufton kundër forcës së rëndesës  në këtë tempull, nga ku projeksioni I gamës së veprave të shkruara në këtë bashkësi  është natyrshëm i lirë të bjerë në boshtin qëndror të stabilitetit kryeneç të prozës dhe poezisë postmoderne, ku poetët rënkojnë me gjysmë zemre në qiell e gjysmën tjetër në tokë. Ky drithërim simbolik i alteregos sjell pranë sfidën e kohës universale që ripërsëritet dhe gëlon në fillikatinë tronditëse të globit sot, duke përforcuar rëndësinë historike, mikluar vetëdijen kombëtare si autenticitet i pandërprerë përpjekjesh, deri në fikën finale, përtej ndjeshmërisë së mençurisë së legjendave dhe dhimbjes së disidencës në  izolacionet vdekjeprurëse e degdisjet në ekzil, me lumturinë e vetme se po tentojmë të hyjmë si bamirës në atdheun e shpirtit, në tokën mëmë duke marrë guximin të ëndërrojmë përsëri, në çdo moshë, në çdo përvjetor. Shkrimtari njësoj si personazhi konician ndien në zemër një shtrëngim si të një njeriu që mbyll një pjesë të librit të jetës së tij dhe hap një pjesë të re ku s’di se ç’ka për të shkruar dora e fshehtë e Fatit.*

    Ky bekim, kjo sprovë monumentale, i rrit dimensionet e pritjes e na mbledh në këtë strehë duke kujtuar tek gjithsecili detyrën kryesore funksionale të çdo krijuesi për të ecur mbi gjurmët e të parëve Nolit e Konicës, Arshi Pipës e Petër Priftit, Bilal Xhaferrit, etj, për të përtërirë fuqinë ngushëlluese e forcëdhënëse të fjalës nw  ambiguitetin jashtëzakonisht kompleks që gama e saj mbart, larg ankthit dhe vdekjes genocidike a mikrobiologjike, si substancialiteti i një urdhërese biblike nga lart drejt transhendencës dhe shugurimit artistik në këtë manifestim dinjitoz identifikimi vlerash me të vetmen ëndërr: arritjen e lexuesit-pra shwrimin.

Kush punon për atdhe –shprehet Ovidi- kryen një vepër të nderuar e të shenjtë.

Tw jemi falenderues ZOT që na mblodhe!

Dr.Yllka FILIPI

New York, 12 dhjetor 2021

______________________________

* Faik Konica, Dr.Gjilpëra, Dija, Prishtinë, 2014, fq.23.

Rafaela Prifti/

Dr. Levin is a US scholar whose work and research center on migration with multi-layered considerations ranging from politics to semantics highlighting the role of anthropologists in understanding what is at stake for our society. As a Language Expert, Dr. Levin is proud of her involvement with the long running Albanian language program and the ASU’s Melikian Center relationship with the University of Prishtina.

You received your PHD from New York University and then taught as Adjunct Assistant Professor in the Anthropology Department at Queens College, CUNY in 2017. After New York, you joined the Melikian Center at Arizona State University as a postdoctoral fellow. In the words of T. S. Eliot “Home is where one starts from.” Where did you start from?

I started out from Belarus, which was still part of the Soviet Union when I was born and when my family began our journey to the US in 1988. As an immigrant kid in Brooklyn, I wanted to get as far away from that home as possible and just be an American. I resented having to speak Russian with my grandparents and I did not have any Russian-speaking friends at school. But home exerts a pull, even if that pull does not take the form that one would expect. As a college student in Saint Louis, I became interested in anthropology and as an anthropology major, I did an anthropology internship at the International Institute of St. Louis, a refugee resettlement agency. There, my supervisors looked to put my Russian skills, which were probably at their lowest point, to good use with a group of people that were being resettled in the US for the very first time. These people were Ahiska Turks/Meskhetians, specifically those who had been living in Russia’s Krasnodar region since the late 1980s. They had been denied many basic rights, including the rights to officially marry, own property, graduate from state institutions, etc. I learned that all of these are rights were denied them via a denial of their right to citizenship. That was a very compelling problem for me and probably why I turned to this project when I decided to pursue a PhD in Anthropology.

What about the current situation in Belarus?

These days, I try to follow events in Belarus as closely as possible and would like to go back, possibly for a longer stay, when Belarusians have been successful in their efforts to oust Lukashenko. The former president has clung to power by falsifying the results of the August 2020 election and threatening, imprisoning, exiling, and torturing members of the opposition, journalists, and ordinary people.

Do you believe that you chose anthropology or it chose you? What attracted you first to the anthropological studies?

My interest in anthropology began with an interest in non-human primates. I loved my biological anthropology classes and fully believe that the discipline chose me. In fact, I started out as a psychology major and it was my very first anthropology class that drew me in. I think that it was actually my internship at the International Institute that caused me to change to cultural anthropology.
In your presentation on the Bursa city museum of migration in Turkey (BIHM), you raise a number of important issues starting with “a politically neutral” vision of migrants and migration constructed by migration museums,” which scholars have noted presents a “striking mismatch between [museums’] valorization of immigration …and the political discourse and proposed legislation around limiting opportunities for immigrants.” So, is the Bursa museum an isolated case or is it representative of a distinct and nowadays familiar pattern?

I think the BIHM is an interesting representative of a familiar pattern. State-funded migration museums all over the world tend to celebrate the state-approved version of migration, while at the same time excluding or casting aspersions on human movement that falls outside of whatever those legal and ideological boundaries happen to be. Their pedagogical mission is to send visitors home with an understanding of (some) migrants’ struggles and an appreciation of (some) migrants’ contributions. The museums are, on the face of it, pro-immigrant. And yet, they give people a very powerful script for rejecting certain migrant communities, pushing for more restrictive immigration laws, etc., while insisting that they are actually pro-immigrant.BIHM’s attempt to pull Syrian refugees into the circle of acceptable migrants is an interesting one and certainly shaped by the AKP’s vulnerability on this issue. They are trying to convince a dubious public, including many of their own supporters, that these people can be productive members of Turkish society. The BIHM is one of their tools for doing so. It’s hard to say at this point whether those efforts have been successful!

It appears Bursa’s migration history from 8,500 years ago up to the present provides a glimpse of Turkey’s ruling party, the AKP’s immigration policy and politics, “priorities and predicaments’ as you put it. What is at stake in ‘historical’ narrations thinly veiled as apolitical by such institutions?

A lot is at stake! Certainly, first and foremost, actual people’s lives are at stake. Again, BIHM is just one instrument for cementing the AKP’s hegemonic notion of migration. I would not even claim that it is a particularly important one. I returned to this museum in the summer of 2019, after my article was published, and it was almost as empty as it was during my first visit. The exhibits had not really changed and the few attempts at updates were not very impressive. Nevertheless, I think it’s a good example of how states attempt to create narratives of the past and the present that are favorable to their political projects. Migrant and minority communities are frequently scapegoats in these efforts. Already vulnerable, they are made even more so when negative representations are so authoritative and prolific.

Your analysis of Turkey’s political climate in the context of the migration history museum paints a fairly accurate description of the controversies in our own backyard. We are and proudly call this land a country of immigrants while at the same time the legislators keep pushing for more restrictive immigration laws.

In the US, many of the most vocal proponents of restrictive border policies proclaim that they are pro-immigrant—but only those immigrants who come the right way. While this statement relies on a lack of understanding of US history and contemporary immigration policy and practice, it carries a certain kind of authority. Like many scholars of migration, I believe that this rhetoric makes life more dangerous for all immigrants and members of ethnic minorities.

Is it fair to say that the case study of Bursa Migration History Museum draws attention to the issue of legitimizing the differentiating of immigrants? Evidently, all immigrants are not created equal: the Ahiska Turks are ethnically Turkish migrants, the Balkans and the Caucasus migration is favored and perceived as “increasing the national strength”, the Syrian refugees are accepted to embrace their Turkish identity, whereas the Armenians are made a cautionary tale.

Exactly! This is, in some ways, a function of all museums. Art museums attest to the fact that not all art was created equal. What is included and what is excluded, and how certain things are included (what is written about them on information labels, where they are placed in the space of the museum, whether they are shown in isolation or as part of school, etc.) are reflections of aesthetic judgments. These judgments are shaped by culture and they change over time, but at any particular point in time, they are presented as authoritative. Members of the general public enter art museums relying on the curators to show them what real art looks like. Most people don’t have the time or inclination to look into it further, so they take the museum’s word for it. When it comes to museums that are more socially oriented or, perhaps, politically controversial, some people may come in with their own opinions and question or critique some of what the museum is saying to them. These museums can also change people’s minds. But I think that these museums are at their most powerful when they are reinforcing existing opinions—including their opinions on who is a “real” refugee or the right sort of immigrant. So, at BIHM, members of the Turkish public come in already thinking (having heard it from a wide range of sources, including history books, political debate, family, etc.) that the Armenian minority, both in the early 20th century and in contemporary Turkey, has been ungrateful and unwilling to fit in. When the museum reinforces this notion, it becomes even more powerful, perhaps especially because the museum is generally pro-migrant.

At several historical periods you touched on in your presentation more specifically the Greek Turkish population exchange, Albanians have been impacted on a large scale. Although I understand the geography and connection with the Ottoman Empire puts them “in the favorite status” many families were separated as thousands were displaced on account of religion being considered equal to ethnicity or nationality. Have you come across such stories or accounts in your line of work?

I have not, but that only reflects my relatively limited reading on this population exchange. I would certainly be interested in learning more about it.

Given the disinformation dynamic that is prevalent online and exacerbated by certain interest groups, what are the resources available to migration advocates or advocacy groups? How valuable is the work of social anthropologists in this regard?

Anthropologists, including some of my colleagues at ASU, already work with migration advocacy groups. I think they would agree that we actually have a lot to learn from the advocates. Anthropologists tend to be better at analyzing the problem than offering practical solutions, but a good understanding of the problem of disinformation would certainly be helpful to everyone.I understand that your “Albanian connection’ stems or starts at the ASU’s Melikian Center. Can you talk about it?

That’s correct. My “Albanian connection” really began with Linda Meniku. In 2019, I observed a few of her Albanian classes and attended Albanian culture night. Later on, I would also meet members of the Albanian and Kosovar Albanian communities here in the Valley who are also board members of the Melikian Center. They are wonderful people and extremely supportive of our Albanian program and the Melikian Center’s longstanding relationship with the University of Prishtina. The Melikian Center also started a reading group during the pandemic. We read the literature of the Critical Languages Institute’s languages in translation. Last spring, we got to read and discuss Ismail Kadare’s The File on H, which I thoroughly enjoyed. Over the past three years I have also gotten the chance to meet some of the students who studied under Linda, including ASU undergraduate students, graduate students from universities across the country, and professionals from across the world. They have been some of the most interesting and ambitious students at CLI. All of this has made me want to learn more and to visit Albania one day soon.The Critical Languages Institute (CLI) at ASU’s Melikian Center is a national training institute for languages, that offers summer intensive courses and study-abroad programs around the world for students, graduates, researchers and so on.

What is it like to work in this program and with colleagues from Albania and Kosovo like Professor Linda Meniku as the founder of the program?

CLI began over just over 30 years ago, in 1990, teaching just one language—Macedonian. Today, we offer 14 languages, mainly from East Europe and the former Soviet Union. Albanian is one of our longest running languages and Linda Meniku has taught it from the beginning. She is a wonderful colleague. She is warm and supportive of her fellow faculty members. She is highly adaptive, which certainly came in handy when we switched to online instruction during the pandemic. She infuses her personality, including her sense of humor, into her teaching. Her students, and their Albanian skills, attest to just how much she is able to accomplish with complete beginners in just 7 weeks.

For the readers, I’d like to repeat one of your quotes on what language learning is about. It is about being “respectful to understand someone’s culture and language. It’s a positive thing that helps to build relationshipsAfter rwo years of online classes due to the pandemic, CLI is offering summer classes in person for students and professionals interested in learning Albanian, right?

We are excited for students to return to the ASU campus and our study-abroad locations, including Tirana, for the summer 2022 program. We are, of course, working with ASU’s Global Education Office and university leadership to ensure that we take all of the necessary precautions in this still very complicated time.
I thank you for the interview and wish to discuss more of your work in the near future.