Sot e Dielë, 25 Maj 2025 në një nga sallat e institutit “Opera America” në Nju Jork u zhvillua një koncert kalsik me pjesëmarrjen e artistëve shqiptarë dhe artistëve ndërkombëtarë. Merrnin pjesë pianistja e mirënjohur e TKOB Hermira Gjoni me një karrierë prej 6 dekadash në skenat e gjithë botës, tenori Vasil Marku, baritoni i talentuar dhe me perspektivë Brendon Rapushaj, sopranoja Menora Uinston, sopranoja Katherine Vicente nga Republika Domenikane, dhe violonçelisti Enrique Orengo nga Porto Rico. Në program ishin pjesë nga autorët më të njohur botërorë të cilat u interpretuan me mjeshtëri nga këngëtarët të shoqëruar nga pianistja Gjoni. Koncerti u hap me baritonin Brendon Rapushaj me “Serenatë” nga Shubert. Më pas Katherine Vicente këndoi një arie nga Moxart pasuar nga tenori Vasil Marku me interpretimin e një prej arieve me kërkesa të larta teknike të Puçinit nga opera “Fanciulla del West”. Koncerti vijoi me “E lucevan le stelle” nga opera Toska e Puçinit të cilin tenori Marku e interpretoi me sukses dhe u duartrokit nga publiku. Pasuan ariet “Casta Diva” M. Uinston, ” Non piu andrai” baritoni Rapushaj, “O sole mio” V. Marku. Një nga pjesët më të veçanta të kësaj mbrëmjeje klasike ishte romanca e kompozitorit Hektor Villa Lobos “Bachianas Brasilieras” e cila ishte kombinim i zërit të sopranos Uinston me pianon dhe violoncelin e Enrique Orengo.

Midis dy pjesëve të koncertit pianistja Hermira Gjoni intereptoi për kënaqësinë e publikut dy pjesë për piano nga Sinding “Shushurimë Pranverore” dhe “Nokturn” nga Shopen. Koncerti u mbyll me arien “Libiamo” nga opera Traviata e interpetuar nga të gjithë këngëtarët. Për të pranishmit më pas u shtrua një bufe me gastronomi shqiptare.

Hermira Gjoni vazhdon aktivitetin e saj artistik duke dhënë kontribut në përgatitjen e talenteve të reja dhe promovimin e artit dhe kulturës në përgjithësi. Ajo është vlerësuar me urdhërin “Naim Frashëri” nga Kuvendi i Shqipërisë, çmimin “Albanian Excellence”, “Proklamatën e vlerësimit nga Senati i Nju Jorkut dhe çmimin “Vlerësim Special” nga Dhoma e Përfaqësuesve të SHBA.

Nazim Saliu

NOLI TV

Albert Vataj/

Lamtumirë, mjeshtër! Po, iku edhe Pirro Milkani! U shkëput edhe ky emër nga aradhen e të gjallëve që ende frymojnë, në të tashmen që ka pak gjasë për të gjetur lidhjet me filmin shqiptarë, me artin e sakrificës dhe me shpirtjen e që i mëkoi pasionin, traditës sonë të artit kiematografik. Sepse të tjerë qasje përftimesh estetike kanë hyrë në botën tonë, të tjerë kulmime kacavirren të zënë kreshtën e atij altari, ku lutja jonë për t’u ushqyer me pasionin dhe përkushtimin e një arti kaq depërtues si kinemaja, dëgjohet si njqë jehonë e largët, ose humbet si një zë në shkretëtirë.

Iku Pirro Milkani, por të tjerë ende pluskojnë në syprinën e këtij realiteti të zhurmshëm, e kësaj të sotmeje që nxiton të gjej fillin e nevojës shpirtërore, për t’u mbajtur, për të mos rënë në boshllëkun e kotësisë që po përpin çdo ditë e më dhunshëm jetët tona.

Të tjerë, nga ata që skalitën me shkronja përkushtimit dhe sakrificash artin tonë skenik, jetojnë ende, lëvizin në përditshmërinë tonë si fantazmat e një kohe të shkuar, prej së cilës duam të ikin si prej një ëndrre të makthshme. Të tjerë janë këtu ende, jo vetëm për të na treguar se meritojnë më të lartat vlerësime dhe mirënjohje, por edhe për të na lënë besimplotë një testament, aktin sublime të dhurimit të një thesari.

Të tjerë, që do të përcjellin në lamtumirën e fundit regjisorin dhe udhëheqësin e tyre shpirtëror, janë këtu. Me duart që u dridhen dhe zërit që kapet pas fjalëve që përshpirtshëm shprehin, e ligështueshëm kumbojnë, ata vijnë, të gjallë, si në mortin e tyre. Dhe përloten te kjo lamtumirë e Pirro Milkanit, kolegut dhe mikut, për të lënë trishtim dhe për të marrë dhimbje, dhimbje e cila pak mund të preki ndjeshmëritë tona të akullta, nga turravrapi për të mbërritur askundin.

Ndoshta të gjithë jemi këtu në këtë ceremonial lamtumire, në këtë përshpirtje, në këtë kapitull që mbyllet, e kujtesës që përpiqet të mbetet diçka më shumë se formale. Por ata, të vërtetët, ata që mund të vijnë dhe ata që nga larg bëhen pjesë e një ikjeje, ata janë ata, të cilët për vite e vite më radhë, punuan me regjisorin që vendosi të largohet, për t’u lënë vendin të rinjve, atyre që do të guxojnë të jenë përfaqësues të denjë të një tradite të shkëlqyer. Atyre që, edhe pse jo rrallë nguruan të gjenin veten si pasardhës të një arti që u aksidentua nga ideologjia, por që thellë-thellë tregojnë me vepër dhe me vlera, me përkushtim dhe me pasion, se meritojnë të jenë të denjë të një tradite arti, që pasuroi kulturën tonë, e përfaqësoi atë me profesionalizëm në skenat gjigande të betejave kinematografike, duke treguar se jemi përçues të një shpirti që ka besuar se me shpirt dhe me zemër të përmbushi ambicien e vendosjes së filmit shqiptar në ekranin e madh të krenarisë kombëtare.

Regjisori i shquar shqiptar Pirro Milkani është ndarë nga jeta në moshën 86-vjeçare, është larguar duke lënë pas një emër, vepër, vlerë dhe kontribut të rëndësishme të kinematografisë shqiptare. Largohet me të në përjetësi ajo figurë emblematike që la gjurmë të pashlyeshme në artin dhe kulturën tonë kombëtare.

Pirro Milkanit u lind më 5 janar 1939 në Drenovë, Korçë, Milkani ishte një nga kineastët e parë të kinematografisë shqiptare, duke realizuar filma që mbetën në kujtesën dhe zemrat tona. Veprat e tij si “Ngadhnjim mbi vdekjen”, “Çifti i lumtur”, “Zonja nga qyteti” u bënë pjesë e identitetit tonë kulturor dhe janë dëshmi e talentit dhe përkushtimit të tij ndaj artit”.

“Përveç kontributit të tij si regjisor, Milkani ishte edhe një edukator i përkushtuar, duke ndihmuar në formimin e brezave të rinj të kineastëve shqiptarë. Ai ishte një njeri i urtë, i dashur dhe i respektuar nga të gjithë ata që patën fatin ta njihnin. Ndër veprat regjisoriale të Milkanit, që shënjojnë njëherash shkallaren prejnga ai u ngjit për të zënë vendin e merituar në panteonin shqiptarë janë:

2012 – Kryekenga e Kombit. Producent. Regjia Petrit Ruka.

2008 – Smutek paní Snajdrové (Trishtimi i zonjës Shnajder)

1990 – Ngjyrat e moshës

1988 – Pranvera s’erdhi vetëm

1987 – Eja!

1985 – Në prag të jetës

1984 – Militanti

1983 – Fraktura

1982 – Besa e kuqe

1981 – Në kufi të dy legjendave

1980 – Një shoqe nga fshati

1979 – Ballë për ballë

1977 – Shëmbja e idhujve

1976 – Zonja nga qyteti

1975 – Çifti i lumtur

1974 – Shtigje lufte

1974 – Një firmë e hekurt (dokumentar)

1973 – Festë e madhe (dokumentar)

1971 Kur zbardhi një ditë

1969 Përse bie kjo daulle

1969 Festivali 7-te i femijeve (dokumentar)

1968 Fitues

1967 Gadhnjim mbi vdekjen

Ky rrugëtim është tregues i aktit krijues dhe integritetit të tij si artist, është shprehje e angazhimit për t’i shërbyer kinematografisë shqiptare, me të njëjtin zell, dhe përkushtim, si një dishepull besimit. Pirro Milkani erdhi në kinemanë shqiptare duke dhënë gjithçka që kishte, për të pasuruar një traditë dhe për të përmbushur një ambicie, e pse jo për të merituar të jetë në radhën e gjatë të atyre që shkruan me germa të arta historinë e kinematografisë shqiptare. Në heshtjen që mbetet pas, ndiejmë zërin e tij që kumbon në errësirë, si një regji e fundit, si një pamje që nuk mbaron me titrat. Pirro Milkani nuk është më fizikisht mes nesh, por vepra e tij do të vazhdojë të flasë me gjuhën e përjetësisë. Filmat e tij do të shfaqen ende, ndoshta në ekranet e vogla të kujtimeve tona, ndoshta në një sallë të errët ku drita e projektorit ndriçon jo vetëm celuloidin, por edhe shpirtin.

Lamtumirë, mjeshtër!

E tashmja jonë është më e varfër sot, por falë teje, e shkuara jonë është më e pasur dhe më e ndritur. E ardhmja, nëse di të dëgjojë, ka ende ç’të mësojë prej teje. Dhe diku, në një kornizë të pavdekësisë së artit, ti je aty, me shpirtin plot dritë.

Xhelal Zejneli/

Historia dhe gjuha e shqiptarëve, një terra incognita për Evropën shkencore të periudhës së Rilindjes evropiane, u bë relativisht vonë objekt i një interesimi të gjallë dhe hetimi shkencor, për arsye se Shqipëria ende nuk ishte një shtet i pavarur ose autonom, e rrjedhimisht, historia dhe kultura e saj u pa vetëm në kuadrin e një entiteti më të gjerë politik, të Perandorisë Osmane.
Lidhur me prejardhjen e gjuhës shqipe, në literaturën shkencore relevante kanë mbizotëruar pesë hipoteza:

1. Teza ilire: më 1774: historiani suedez, Hans Tunman (Hans Erick Thunmann, 1746-1778); 1811: ushtaraku, diplomati, studiuesi anglez Uiljam Martin Lik (William Martin Leake, 1777-1860); 1854: diplomati gjerman, Johan Georg fon Han (Johann Georges von Hahn, 1811-1869); 1861: gjuhëtari slloven Franc Miklosiç (Franz Miklosich, 1813-1891); 1882: gjuhëtari gjerman, indoevropianist, albanolog me emër Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900); 1894: gjuhëtari danez Holger Pedersen, 1867-1953); 1973: gjuhëtari polak, indoevropianist, albanolog Vaclav Çimohovski (Waclaw Cimochowski, Kursk, Rusi, 1912- Gdynia, Poloni, 1982); gjuhëtari gjerman, ilirolog Hans Krahe (Hans Krahe, 1898-1965) etj.
Të gjithë dijetarët e gjuhësisë shqiptare, në krye me Eqrem Çabejin (1908-1980) mbrojnë tezën e prejardhjes ilire të gjuhës shqipe, prejardhjen ilire të shqiptarëve dhe autoktoninë e shqiptarëve në të gjitha hapësirat në Gadishullin Ballkanik.

2. Teza trake: më 1891: filologu gjerman Karl Pauli (Carl Pauli, 1839-1901); 1893: filologu e orientalisti çek-austriak Vilhelm Tomashek (Wilhelm Tomaschek, 1841-1901); 1898: filologu gjerman, indoevropianisti Herman Hirt (Hermann Hirt, 1865-1936); 1921: gjuhëtari ruso-gjerman Maks Fasmer (Max Julius Friedrich Vasmer, 1886-1962); 1927: gjuhëtari gjerman Gustav Vajgand (Gustaw Weigand, 1860-1930); 1938: gjuhëtari austriak-çek Julius Pokorni (Julius Pokorny, 1887-1970); 1954: gjuhëtari kroat, ballkanolog e albanolog Henrik Bariq, (1888-1957); 1957: 1994: historiani gjerman Gotfrid Shram (Gottfried Schramm, 1929-2017).

3. Teza iliro-trake: më 1911: Norbert Jokl (Norbert Jokl) 1925: Paul Kreçmer (Paul Kretschmer); 1940: linguisti italian Vitore Pisani (Vittore Pisani, 1889-1990); 1950: filologu e ballkanologu serb Milan Budimir (1891-1975); 1988: gjuhëtari gjerman, indoevropianist, keltolog, sllavist, u mor edhe me shqipen, mik i shqiptarëve Rolf Këderiç (Rolf Kdderitzsch, 1941-2020).

4. Teza dako-mizike: më 1960: gjuhëtari bullgar Vladimir Georgiev (1908-1986).

5. Teza për zhvillimin e pavarur (autonom): më 1964:

indogjermanisti gjerman Valter Porcig (Walter Porzig, 1895-1961), “Das Albanische und die Vergleichende Indogermanisch Sprachwissenschaft”; 1966: linguisti amerikan Erik Pret Hemp (Eric Pratt Hamp, 1920-2019); 1987: gjuhëtarja ruse, albanologe Agnia Vasiljevna Desnickaja (1912-1992). Sipas studiuesve shqiptarë, Desnickaja i përmbahej mendimit për prejardhjen ilire të shqipes.

* * *
Historian bizantin, i vetmi athinas të cilin e njeh historia e letërsisë bizantine, Laonik HALKOKONDILI (Laonici Chalkokondylas, 1423-1490) është autor i veprës “Tregime historike në dhjetë libra”. Mendohet se ka lindur në Athinë në një familje fisnike, ndër më të dëgjuarat në shekullin XV. Në veprën e tij ka përshkruar ngjarjet e viteve 1298-1487, duke u mbështetur në ato që kishte parë e dëgjuar vetë si dhe në burime të tjera të shkruara. Halkokondili ndoqi modelin e Herodotit dhe të Tukididit. Vepra e Halkokndilit ka rëndësi edhe si burim për historinë e Shqipërisë, përmban të dhëna për ilirët, për prejardhjen e shqiptarëve, për pushtimet e para të osmanëve në Shiqipëri, për zotërimet e Gjon Kastriotit dhe të Gjergj Arianitit, për luftën e Gjin Zenebishit (? – 1417/18) kundër osmanëve, për kryengritjen e shqiptarëve në Gjirokastër në vitin 1433, për luftën e Sfetigradit, për rrethimin e dytë të Krujës dhe disfatën e sulltan Muratit II (1403/1404 – 1451), për marrëveshjet e Gjergj Kastriotit (1405-1468) dhe të Gjergj Arianitit (?1383 – rreth vitit 1462/63) me udhëheqësin ushtarak hungarez, me prejardhje rumune Janosh Huniadin (1407-1456), për ekspeditat e Gjergj Kastriotit në Itali, për luftërat dhe kryengritjet e shqiptarëve të Peloponezit në vitet 1432, 1454 etj.

Në paraqitjen e ngjarjeve, në krahasim me autorë të tjerë, Halkokondili mban një qëndrim më objektiv. Megjithëkëtë, në disa raste në veprën e tij përzihen ngjarjet, lartësohen pa vend pushtimet osmane etj.
Shënim: Herodoti (rreth 484 ose 490 – 424/25 para K.) është historian i Greqisë së lashtë, i quajtur baba i historisë. Gjatë udhëtimeve të tij nëpër Gadishullin Ballkanik vizitoi edhe Ilirinë, Trakinë dhe Maqedoninë. Është autor i veprës “Historia” me 9 libra. Vepra përmban të dhëna edhe për pellazgët. Është i pari autor që zë në gojë emrin e ilirëve.

Tukididi (460 – vdiq pas vitit 400 para K.) historian grek. Ngjarjet historike i shpjegon me mjaft realizëm, ndaj është quajtur historiani i parë i vërtetë. Në veprën e tij ka të dhëna për luftën civile të Epidamnit të vitit 436 para K. si dhe për pjesëmarrjen e Taulantëve në këtë luftë.

* * *
Për shkak të mungesës së të dhënave për Shqipërinë dhe shqiptarët gjatë një periudhe të mesjetës (shekulli VI deri XI), prejardhja e shqiptarëve, në studimet gjermane, u bë objekt i një debati të gjatë shkencor. Studimi i gjuhës shqipe për të arritur në përfundime mbi prejardhjen e saj e të shqiptarëve filloi qysh me filozofin dhe matematikanin gjerman Lajbnic.

Studimi i parë gjerman, e njëkohësisht evropian, rreth prejardhjes së gjuhës shqipe e të shqiptarëve i takon filozofit më të madh të kohës së tij Vilhelm Gotfrid LAJBNIC (Gottfried Wilhelm Lajbniz, 1646-1716). Këtë përpjekje ia kishte kërkuar miku i tij M. V. La Krozë (La Crose) i cili ishte krye-bibliotekist i Bibliotekës Mbretërore të Berlinit, ku tanimë ishte themeluar Akademia e Shkencave e Prusisë. Për prejardhjen e gjuhës shqipe Lajbnici bën fjalë në tri apo në pesë letrat që njihen si “Letra shqiptare” të cilat ia dërgonte krye-bibliotekistit, e që janë shkruar nga 24.06.1704 deri më 15.03.1715. Në to shtroi problemin e prejardhjes së shqipes, e përkimeve, takimeve dhe marrëdhënieve të saj me gjuhët e tjera (indoevropiane). Theksoi nevojën e dallimit të fjalëve me burim vendas nga huazimet. Vuri në dukje përkime dhe analogji të fjalëve shqipe me fjalë të gjuhëve gjermane, latine etj. Theksoi se shqipja është gjuhë e veçantë, e dallueshme nga sllavishtja, hungarishtja, greqishtja, turqishtja.

Në letrën e dytë të datës 10 dhjetor 1709 Lajbnici e quan shqipen “gjuhë e ilirëve të lashtë”. Enciklopedisti i gjuhëve – Lajbnici – thotë se kishte shtënë në dorë një libër dhe një fjalor të gjuhës shqipe, të cilët dihet se janë “Doktrina e kërshtenë” (1618) e Pjetër Budit (1566-1622) dhe “Fjalori latinisht-shqip” (Dictionarium latino-epiroticum) (Romë 1635) i Frang Bardhit (1606-1643). Filozofi i madh, në etimologjizimet e fjalëve shqip operon me një koncept që do të formulohej shkencërisht rreth një shekull më vonë. Shekulli XVIII është shekull i iluminizmit.

Ndër të parët që do të merret me shqiptarët është Hans Erih TUNMAN (Hans Erich Thunmann, 1746-1778). Ai del si eksploratori i parë i Evropës shkencore në historinë e shqiptarëve. Kishte vënë në dorë “Fjalorin latinisht-shqip” të F. Bardhit dhe përkthimin shqip të Katekizmit të Belarminit nga Pjetër Budi. Hans Tunman është historian suedez, një nga albanologët e parë, profesor në Universitetin e Hales (Halle) në Gjermani. Njohja me studentë e tregtarë nga vendet e Evropës Lindore dhe Juglindore, midis tyre edhe me shqiptarë, ia nxiti interesin për ta studiuar gjuhën dhe historinë e atyre vendeve.

Në veprën “Untersuhungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker” (Kërkime për historinë e popujve të Evropës Lindore, Lajpcig 1774), H. Tunman bëri përpjekjen e parë shkencore për të shpjeguar prejardhjen e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre. Vepra ka të bëjë me historinë dhe me prejardhjen e shqiptarëve dhe të rumunëve. Në bazë të argumenteve historike të nxjerra nga burimet greko-latine e bizantine, H. Tunman arriti në përfundimin se shqiptarët mesjetarë janë vazhduesit autoktonë të popullsisë antike të ilirëve, e cila nuk u romanizua si ajo dako-trake paraardhëse e rumunëve, as nuk u zëvendësua në viset e veta nga një popullsi e mëvonshme e dyndur këtu. Duke u mbështetur në burimet bizantine, ai jep historinë e shqiptarëve mesjetarë, si një formacion etnokulturor unitar dhe si faktor politik më vete. Si provë të gjuhës së këtij populli, për të cilin shprehte simpati për shkak të gjendjes së tij të robëruar, H. Tunman përfshiu në këtë vepër fjalorin e mendimtarit dhe filozofit iluminist Theodor Kavaliotit (Voskopojë, 1718 – Voskopojë, 1797) që ia kishte dorëzuar nxënësi i tij Konstandin Xhehani*, një voskopojar i ditur, me të cilin u takua në Hale. Vepra e H. Tunmanit përbën një ndihmesë për të vënë mbi baza shkencore problemin e formimit të popullit shqiptar dhe të gjuhës së tij.

Shënim: Konstandin Xhehani (emri i plotë Konstadin Haxhi Jorgji Xhehani (1740-1822) ishte filozof, mësues, matematikan, poet voskopojar i shekullit XVIII. Lindi në vitin 1740 në qendrën e famshme mesjetare të Shqipërisë, Voskopojë. Ishte nxënës i pedagogut të shquar të asaj kohe Theodor Kavalioti në Akademinë e Re në Voskopojë. Studioi në disa universitete evropiane: në Modra të Sllovakisë, Halle të Prusisë (Gjermani), në Kembrixh, në Leiden të Holandës. Ishte njohës i mirë u kulturës greko-romake dhe asaj evropiane.

* * *
Filozofi, shkrimtari dhe teoricieni i historisë i shekullit XVIII Johan Gotfrid HERDER (Johann Gottfried Herder, 1744-1803) në veprën e tij “Ide për historinë e njerëzimit”, 1784-1791), bën fjalë edhe për popujt e sotëm të Evropës e të botës. Herderi në këtë vepër thotë për shqiptarët: “Ata nuk janë aspak të huaj, por një popull i lashtë i familjes evropiane”. Kjo ide e Herderit pohon autoktoninë e popullit shqiptar. Për të shqiptarët janë popull me histori të lashtë dhe rrjedhin prej ilirëve. Është autori i tretë gjerman ( njëkohësisht edhe evropian) që shprehet në favor të prejardhjes ilire të shqiptarëve.
Në kohën kur është botuar vepra e Herderit, për Evropën shkencore ishte bërë e njohur edhe pikëpamja që mohonte autoktoninë e shqiptarëve (rrjedhimisht edhe prejardhjen ilire të tyre) nëpërmjet autorëve bizantinë Laonik Halkokondilit (rreth 1425-1490) dhe historianëve kishtarë Mishel Le-Quien (Michel Le Quien, 1661-1733) dhe Xhuzepe Simone Asemani (Guiseppe Simone Assemani, 1687-1768) që i bënin shqiptarët të ardhur gjatë mesjetës, i pari nga Alba e Italisë, kurse dy të tjerët – nga Albania e Kaukazit. Në vijën e tyre ishte edhe teza e doktoratës e studiuesit Nikokles në të cilën, nga pozita antishkencore, ai përpiqet të argumentojë ardhjen e shqiptarëve nga Albania e Kaukazit në periudhën e mesjetës, që ishte paraqitur së pari nga historianët kishtarë një shekull para tij.
Koncepti i familjes gjuhësore indoevropiane në formën e tij embrionale u parashtrua së pari nga orientalisti dhe juristi anglez Uilljëm XHONS (William Jons, 1746-1794) rreth 80 vjet pas letrës së Lajbnicit.

Në vitin 1807, gjeografi dhe gazetari danez-francez Konrad MALTE-BRUN (Conrad Malte-Brun, emri i lindjes: Malthe Conrad Bruun. Thisted, Danimark, 1775 – Paris, 1826) botoi në frëngjisht studimin “Essai sur l’origine, les moeurs et l’état actuel de la nation albanaise” (Ese për prejardhjen, zakonet dhe gjendjen e tanishme të kombit shqiptar).
Në vitet 40 të shekullit XIX gjuha shqipe u bë objekt studimi për figura të tilla të shquara botërore të gjuhësisë krahasimtare siç ishin Franc BOPI, profesor në Universitetin e Berlinit dhe August Shlajheri.

Më 1850, gjuhëtari gjerman August SHLAJHER (August Schleicher, 1821-1868), i njohur si themelues i teorisë së pemës gjenealogjike në gjuhësinë e krahasuar indoevropiane dhe rikonstruktuesi i gjuhës protoindoevropiane, vërtetoi karakterin indoevropian të shqipes, duke i dhënë asaj një vend të afërt me greqishten.
Më 1855 Bopi e hodhi poshtë pikëpamjen e Shlajherit rreth lidhjeve të ngushta të shqipes me greqishten. Ky ishte një përfundim i rëndësishëm edhe për lëvizjen patriotike shqiptare gjatë Rilindjes sonë Kombëtare, sepse sillte një argument shkencor kundër propagandës së megali idesë rreth një lidhjeje të lashtë prejardhjeje të përbashkët e kulturore të shqiptarëve me grekët.
Gjuhëtari dhe albanologu gjerman Franc BOP (Franz Bopp, Mainz, 1791 – Berlin, 1867) është themeluesi kryesor i gjuhësisë krahasuese historike indoevropiane. Profesor në Universitetin e Berlinit. Në rrafshin e gjuhësisë krahasuese indoevropiane studioi edhe gjuhën shqipe.

Që në vitin 1843, në një kumtim në Akademinë e Berlinit, analizoi numërorët dhe përemrat e gjuhës shqipe dhe tregoi karakterin indoevropian të tyre, duke konfirmuar përfundimin e gjuhëtarit dhe albanologut bavarez Jozef Riter fon KSILANDER ( Xylander), libri i të cilit “Die Sprache der Albanesen oder Schkipëtaren” (Gjuha e shqiptarëve, 1835) doli nga shtypi më 1835. Në vitin 1854, Bopi botoi studimin “Uber das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen” (Mbi gjuhën shqipe në lidhjet e afrisë së saj”, ku u bëri një analizë historike pak a shumë tërësore strukturës gramatikore dhe disa elementeve të leksikut të gjuhës shqipe. Franc Bopi zbuloi një varg elementesh të përbashkëta të shqipes me gjuhët e tjera indoevropiane dhe vërtetoi në mënyrë përfundimtare se ajo bën pjesë në familjen gjuhësore indoevropiane, ku zë një vend të veçantë si gjuhë më vete. Vepra e Franc Bopit qe një gur themeli në studimin e historisë së gjuhës shqipe. Është autor i veprës “A Comparative Grammar of the Sanskrit, Zend, Greek, Latin, Lithuanian, Gothic, German, and Sclavonic languages”, (1833-1852) në 3 vëllime (Gramatika krahasuese e sanskritishtes, zendishtes, greqishtes, latinishtes, lituanishtes, gotishtes, gjermanishtes dhe e sllavishtes së vjetër).
Shënim: Zend është gjuhë e vjetër iraniane me të cilën është shkruar “Zend-Avesta”, libri i shenjtë i religjionit të Zaratustrës. Predikuesi dhe filozofi iranian Zaratustra jetoi midis shekujve VII dhe VI para K. dhe është themelues i religjionit të vjetër persian, mazdaizmit.

Rafaela Prifti/

Dy njerëz, të cilët jetojnë në botë të ndryshme, të dhënë pas kërkimit të dashurisë papritur takojnë njëri tjetrin dhe së bashku përjetojnë mundësitë reale dhe imagjinare të braktisjes së vetmisë së tyre me përfundime të ndryshme. E thënë thjesht do ishte “Djali takohet me Vajzën, Vajza e Braktis Djalin, Vajza përfundon me Djalin (tjetër) vecse nuk është aspak e thjeshtë. “Net të Bardha” është produksion skenik me katër akte nga regjisori Bujar Alimani që po shfaqet në Producers Club në Manhattan, Nju Jork në dy fundjava të mesit të majit. Është adaptim skenik i tregimit me të njëjtin titull të shkrimtarit klasik rus të shekullit 19 Fjodor Dostojevski. Duke ndjekur dy të panjohurit në ulje-zbritje emocionale prej skutave të mjera të vetmisë drejt majave të ndritura të lumturisë bëhesh pjesë e zbulimeve të imta psikologjike dhe përsiatjeve filozofike, të cilat pena e Dostojevskit dinte t’i rendiste me aq mjeshtëri. Në skenë fuqinë e fjalës së shkruar e shpreh interpretimi i nuancuar dhe kompleks nga narratori dhe protagonisti ëndërrimtar (Herion Mustafaraj) dhe nga Ana (portretizuar me nivel nga Yllka Lota) protagonistja, e cila pas një pritje njëvjecare për atë që i ka rrëmbyer zemrën, është në prag të marrjes së një vendimi të rëndësishëm të natyrës romantike.

Për gjatë një ore në skenë dy protagonistët ndeshen me konfliktet e tyre të brendshme përmes një dialogu të ngjeshur dhe me plot ngjyrime gjuhësore, falë mjeshtërisë së regjizorit dhe ekipit të tij për ta përshtatur tregimin në dramë. Madje Bujarit i kujtohet ta ketë lexuar fillimisht të përkthyer në fillim të viteve ‘90 në Shqipëri. Në këtë adaptim, Alimani ka zgjedhur që, përvec rrëfimtarit pa emër (në stilin e Dostojevskit) të lërë si qytetin, ashtu edhe kohën e ngjarjes të papërcaktuar, sepse ngjarja mund të jetë sot në Nju Jork ndërsa ata të dy mund të jenë nje cift i ulur në një stol diku në park. Vërtet qyteti dhe sfondi i netëve të bardha janë personazhe aktive në dramë gjë që ka sjellë zgjidhje shumë të gjetura skenike në ndricim, zërim dhe efekte (Tan Kazazi, Ilir Dhamo) dhe vecanërisht në skenografi (Albulena Beqiri). Korniza sa gjithë skena, e punuar me dru dhe butafori krijon konceptin e ndarjes së dy botëve, atë reale dhe imagjinare dhe “idenë se gjithcka po ndodh brenda një kornize,” thotë Albulena Beqiri, e cila është edhe kostumografe e produksionit. Ndarëset portative me panele kanvasi, ku janë vizatuar qyteti, plazhi, gjyshja e Anës, djali (qiraxhiu) me të cilin është dashuruar Ana, janë ideale për maksimalizim të mundësive që ka një skenë e vogël. Mbyllja e dramës me zbulimin e portretit të gjallë të Anës (ku qëndron Yllka në sfondin e zi) teksa lexon (me zërin e incizuar) letrën që i ka shkruar ëndërrimtarit të saj, i kthyer tashmë në botën e tij të vetmisë, është sa praktike, aq edhe elegante. “Këto të gjitha krijojnë një përvojë imersive për publikun që është e rrallë në skenë,” thotë manaxheri i produksionit Damian Pervizi, përpara se të hyjmë në sallë për të parë natën e katërt të shfaqjes.

Metafora e Netëve të Bardha si moment kalimtar kur errësira bën dritë mund të interpretohet nga publiku në varësi të bagazhit, kulturës apo edhe dëshirës së tyre. Por për një grup artistësh, midis tyre edhe Asistent Kostumografe Dea Spiro Mustafaraj, që bisedonin pas shfaqjes së parafundit, ditën e shtunë, Netë të Bardha mund të jenë preludi i mirëseardhur i klasikes në teatrin tonë. Ndërsa producenti dhe bashkëpronari i kompleksit teatror Fredi Tolja këmbëngulte “në vlerësimin e munguar të sakrificave të artistëve, të cilët, të nisur vetëm nga pasioni i tyre fisnik, krijojnë art për publikun, violinisti dhe muzikanti profesionist shqiptar Arenc Leka tha: “Atëherë le të mendojmë për një projekt rreth kësaj teme.”

A do të ketë të tjera netë të bardha për teatrin dhe a i mirëpret ato publiku?

Arian Galdini/

At Zef Valentini, një ndër emrat më të ndritur të albanologjisë dhe historiografisë shqiptare, ka lënë një trashëgimi të jashtë zakonshme intelektuale që vazhdon të ndriçojë mendimin shqip tar. Si një studiues i thelluar i historisë, kulturës dhe identitetit kombëtar shqiptar, Valentini ka kontribuar në mënyrë të pashoqe për shqiptarizmin dhe, në kuadrin modern, për bazat doktrinore të Neoshqiptarizmit. Përmes veprës së tij voluminoze dhe hulumtimeve të palodhura, ai i dha një strukturë të qëndrueshme rrëfimit të identitetit shqiptar dhe theksoi rëndësinë e njohjes dhe ruajtjes së trashëgimisë kombëtare. Një nga kontributet kryesore të At Zef Valentinit ishte përpjekja e tij për të rikthyer në vëmendjen kombëtare dhe ndërkombëtare rolin e shqiptarëve në historinë evropiane dhe në qytetërimin perëndimor. Në veprat e tij, ai i kushtoi vëmendje të veçantë qytetërimit arbëror dhe periudhës mesjetare, duke nxjerrë në pah lidhjet e ngushta të shqiptarëve me Perëndimin dhe rolin e tyre si një urë mes Lindjes dhe Perëndimit.
Në studimet e tij madhore si “Illyricum Sacrum” dhe veprat mbi principatat shqiptare të mesjetës, Valentini dokumenton me saktësi historike dhe rigorozitet shkencor ekzistencën e një identiteti të qëndrueshëm dhe të veçantë shqiptar, i cili ka sfiduar përplasjet e historisë dhe rreziqet e asimilimit.

Ai shkruan:
“Shqiptarët, në historinë e tyre të lashtë dhe moderne, kanë ruajtur një identitet të përhershëm që qëndron si dëshmi e rezistencës dhe e fuqisë së shpirtit kombëtar.” Një nga pikat kulmore të mendimit të Valentinit ishte denoncimi i kolonializmit kulturor dhe përpjekjeve për asimilimin e shqiptarëve. Në analizat e tij, ai argumenton se identiteti shqiptar nuk mund të kuptohet vetëm përmes termave gjeografikë apo ekonomikë, por si një konstrukt shpirtëror dhe kulturor që përfaqëson një ndjenjë të thellë të përkatësisë. Në shkrimet e tij publicistike dhe akademike, Valentini thek sonte: “Shqiptarizmi nuk është thjesht një ide, por një përkushtim për të ruajtur dhe zhvilluar atë që na ka dhënë historia si një trashëgimi shpirtërore.”

Kjo ide përputhet në mënyrë të përkryer me doktrinën e Neoshqiptarizmit, e cila promovon nevojën për të ruajtur dhe lartësuar identitetin shqiptar përmes një ringjalljeje morale, kulturore dhe kombëtare. At Zef Valentini është një nga themeluesit e mendimit modern albanologjik. Ai i qaset historisë shqiptare jo vetëm si studiues, por edhe si një intelektual që kërkon të ndikojë në mënyrë pozitive në të tashmen dhe të ardhmen e kombit shqiptar. Vepra e tij është një dëshmi e përkushtimit të tij ndaj kombit shqiptar dhe një thirrje për shqiptarët që të njohin dhe të vlerësojnë trashëgiminë e tyre.
Një aspekt thelbësor i studimeve të tij ishte trajtimi i ndikimit të traditave fetare dhe kulturore në zhvillimin e identitetit shqiptar. Ai argumentonte se harmonia ndërfetare dhe bashkëjetesa e shqiptarëve është një nga elementët më të fuqishëm të identitetit të tyre kombëtar dhe një model për botën.

Doktrina e Neoshqiptarizmit, e cila promovon një ripërtëritje kombëtare të bazuar në vlerat tradicionale dhe në sfidat e moder nitetit, gjen në veprën e Valentinit një burim të pasur frymëzimi. Konceptet e tij për rëndësinë e ruajtjes së trashëgimisë kombë tare, përpjekja për modernizim dhe nevoja për të përballuar sfidat e globalizimit janë në përputhje të plotë me Neo shqiptarizmin.

1. Ruajtja e trashëgimisë kombëtare

Valentini theksonte rëndësinë e ruajtjes së traditave dhe kulturës shqiptare si një mënyrë për të mbrojtur identitetin kombëtar përballë ndikimeve të jashtme. Neoshqiptarizmi merr këtë parim dhe e kthen atë në një platformë për veprim kombëtar.

2. Ndërtimi i një kombi të përbashkuar

Për Valentinin, uniteti kombëtar ishte një domosdoshmëri për mbijetesën dhe përparimin e shqiptarëve. Ai besonte se një komb nuk mund të zhvillohet nëse ndarjet ideologjike, fetare apo politike nuk kapërcehen. Neoshqiptarizmi ndërton mbi këtë ide duke promovuar bashkimin e të gjitha energjive kombëtare në një mision të përbashkët.

3. Harmonia ndërfetare dhe kombëtarizimi si prindërim

Mendimi i Valentinit nënvizon rëndësinë e harmonisë ndërfetare si një element që duhet të forcohet dhe të promovohet në çdo iniciativë kombëtare. Ai besonte se kjo harmoni është një trashë gimi e çmuar që shqiptarët duhet ta ruajnë dhe ta zhvillojnë. Neoshqiptarizmi, me fokusin e tij tek prindërimi dhe kombë tarizimi, reflekton këtë vizion të Valentinit për një shoqëri që ndërtohet mbi dashurinë, mirëkuptimin dhe bashkëpunimin.
Vepra e At Zef Valentinit mbetet një testament i përjetshëm për rëndësinë e ruajtjes së identitetit kombëtar dhe të angazhimit për ripërtëritjen morale dhe kulturore të shqiptarëve.

Në një kohë kur sfidat globale dhe rajonale kërcënojnë të asimilojnë identitetet kombëtare, mendimi i Valentinit është një thirrje për veprim të përgjegjshëm dhe të menduar mirë.
Në përfundim, Neoshqiptarizmi, si një doktrinë e cila përpiqet të harmonizojë vlerat kombëtare me sfidat moderne, gjen në veprën e Valentinit jo vetëm një burim frymëzimi, por edhe një udhërrëfyes për të ndërtuar një të ardhme më të ndritur për shqiptarët.

Siç thoshte Valentini: “Një komb që njeh vlerat e veta, njeh edhe forcën e tij për të ndërtuar një të ardhme të denjë.”
At Zef Valentini, përmes mendimit dhe veprës së tij, mbetet një nga arkitektët më të rëndësishëm të rrugës drejt Neoshqiptariz mit dhe një shembull për çdo brez që synon ta ndërtojë kombin mbi themelet e forta të kulturës, historisë dhe vizionit.