Shqiponja Veshaj/

Kur ligjërojmë për këngën shumëzërëshe duket sikur këndojmë, se fuqinë çudibërëse e ka te limfa te ADN-ja.Këtu do mundim të hedhim dritë për gjenezën e saj. Kjo IKONË dhe vlereë e madhe shpirtërore është pa datëlindje, me dëshmitarë malet, lugina, ag’perëndimet, hëna yjet, stinët me zogj pyjet e shtazët, me lumenj e dete.Hershëm njeriu, binjak me natyrën pagane,u lind dhe u rrit me bukurinë, egërsinë dhe madhështinë e tij, duke u përshtatur ” nazeve” të stinëve Vështirësitë e bënë njeriun e vetmuar të qante e të këndonte me veten, për të trembur edhe frikërat nëpër beteja. Jehona e luginave fatkeqësitë njerëzore, ndikuan te shpirti i tij që qante fatin e largimit nga kjo botë apo këndonte lindjes; imitonte zogjtë në cicërima, apo vajin e drenushës për fëmijët e saj, të vrarë nga vetëtima apo gjakosur nga bisha.Familjariteti dhe bashkësia njerëzor bëri që krahës monotonisë, të këndohej diafoni, triafoni e më von polifoni. Dukuritë gëzim’pikëllim bënë që të shpiken edhe mjete rrethanore materiale; si transmentues shpirtëror, të tilla që përcillnin gjëmat e mëdha si ortek dëbore, përmbytje, katastrofa natyrore. Pra lindi bilbili me lofatë apo kallëz gruri, lindi cyla zambare, fyelli e longarja, dyjarja prej druri e guri..etj .Pra në gjithë evolucionin po ngjizej gjithë bota shpirtërore me atë materiale, me qëllim ngazëllim apo ngushëllimi.Vajet ishin të parat, se vet jeta ishte më shumë dramë. Vaji i me cylë dyjare, me tri avaze; fyelli me më shumë. Kështu lindi kënga, në vetmi e sipër, si një detyrim’ dëshmi për gëzimhidhërimet.

Në evoluimin njerëzor vaji kthehet në këngë e valle dhe u rritën sëbashku me njeriun specifik të kësaj zone. Pra specifike e kësaj rracë njerëzore,vjen që nga mëkimi me qumështin e nënës, qysh atëherë u mëkua me ninullat, që i këndohej foshnjërisë kur zihej mulla. Një filozof i madh gjerman ka theksuar, që kënga e kësaj treve mësohet në barkun e nënës, kur fëmija është i palindur ende, nëpërmjet zërit të mëmës tij. Në gjithë evolucionin njerëzor, ndodhi dhe edukimi këngës shumë’zërëshe e cila u kthye në një natyrë të dytë bashkëjetese e domosdoshme dhe mori një funksion të madh shpirtëror, gati shërimtar. Rasti unik kur sharrohej këmba me sharrë në luftë pa narkozë i plagosuri mori këngën gjatë gjithë operimit për të larguar dhimbjen Dasmat e kërkimet ishin vetëm këngë, me dy tri trapeza; burrat veç e gratë veç. Vallja ishte kurorëzim gëzimi dhe njerzit të ngazëllyer bënin lloj lloj larmish të shoqëruar me këngë. Organizimi shoqëror, veçanërisht në socializëm e ktheu këngën e vallen në një institucion ku në çdo pesë vite zhvillohej festival mbarë kombëtar, ku shpalosej një mozaik i madh vlerash dhe në gjithë llojet e saj. Kënga në thelb ruan nota vajtuese,që tregon fuqinë dhe gurrën e pashtershme nga lindi dhe vitalitetin e saj në evolucion.. Pati me pas edhe teori se; kënga do zvenitet deri në shuarje sepse migrimi dhe emigrimi mund braktisnin këtë vlerë shpirtërore.Por…qe vet kënga që e dha përgjigjen këtyre dritëshkurtëve.Ajo jo vetëm që nuk u zbeh, por përkundrazi u shumëfishuar në formë e përmbajtje, u shtuan zërat e rinj dhe përmasat e saj kaluan dhe kufijtë e atdheut.Kënga zien aty ku është vet bartësit i saj, sepse:

ajo është pjesë gjenetike e kësaj race njerëzore, është phesë e limfës dhe e gjakut, ndaj ajo është e perjetshme. Për tu bërë më mondane, më aristokrate, kënga u shoqërua dhe me vellon e saj, me kostumet ngjyra marramëndëse tradicionale,njëra më e bukur se tjetra, me veçori dalluese sipas zonave folklorike, dukuri kjo e një pasurie kaq të madhe shpirtërore, unikale në gjithë botën…Ajo ka lindur kur s’kish kalendar bota, ka lindur së bashku me gjenezën e njeriut të rrallë të kësaj treve.

Disa pseudo studiues dëshirojnë të hedhin baltë se gjoja kënga shumë’zërëshe rrjedh nga sirenat Greke dhe kori kishtar gjë që e hedh poshtë shkenca e historiografisë.

Kënga shumëzërëshe (polifonia) u regjistrua në UNESCO si trashgimi botërore për të cilën bota investon për ta ruajtur, zhvilluar si një ikonë të argjendë siç është xhubleta, vallja e Tropojës e të tjera që posedon vëndi ynë ILIRIAN.

Bota është magjepsur me këtë mrekulli dhe grupet dhe ansamblet tona kanë marrë dhe çmimet më të larta si; “Diplomë e Artë” në konkurime ndërshtetërore. Vallja e burrave të Vranishtit, vallja e grave të Nivanit, Dropull, Myzeqesë, të Kosovës, të Korçës pra e gjithë Shqipërisë kanë ngitur peshë skenat e botës.

Harmonia e brezave, të moshuarit, të rinjtë dhe pionierë tregojnë jetësimin e kësaj vlere hyjnore, e përmasave globale. Kënga shumëzërëshe është kthyer në një institucion ku mbi të cilën u ngrit edhe Ansambli i Këngëve dhe Valleve kombëtare. Kjo magji ka shërbyer edhe si muzikë në dhjetra filma brenda e jashtë vëndit.

Nëse dikur vaj’dertet dhe këngët e vjetra ishin anonim, sot ato drejtohen me profesionalizëm nga poetë popullor të apasionuar dhe magjistarë të penës. Ata janë udhëheqësit e vërtetë të kësaj armate artistësh.Dhjetra muzikologë kanë studiuar, kanë marrë grada akademike në lëvrimin e kësaj pasurie.

Pra, i gjithë ky kolorit në sinkron ka bërë që kënga shumëzërëshe vallja, balladat legjendat meloditë me instrumenta folklorike, të mbajnë gjallë botën artistike të kësaj rrace njerëzore, duke e konsideruar si ushqimin të madh shpirtëror.

Labëri – Djep i Lavdisë

Shqiponja Veshaj

Poemëz

Vij, magjepsur të përulem Labëri,

Vij si rreze ag të të puth tek balli,

Vij si hënë e praruar…. o Perëndi,

Vij, vij aty e prapë s’ shuhet malli!

Nga rrënjë Epiri vjen o Buronjë,

Aty ku Solomoni” profecinë bie,

Labërinë fisnike e quajti zonjë,

Dhe ujin kristal , bekim Perëndie!

Nëpër shekuj , besa famën ngriti,

Kodi nderit… me argjend u shkrua,

Kēnga Labe…e mbjellur te shpirti,

Me zërin e zemrës gurgulloi krua!

Poetët lindën e rilindën me pyjet,

Shqiponja do ozon e adhuron liri,

Pa hënë qiellore… ç’do ishin yjet,

Ç’do qe historia t’mos kishte lavdi!

Kur këputen yjet , në ç’parajsē flenë,

T’përgjërohem e shtrenjta Labëri,

Mos vallë… ringjallen mbi bedenë,

Me diell te balli e larë në stuhi!?

Ku vajtën gjurmët , gjysëm opinga,

Ku bën dritë ende, flakadani tyre,

Ku feks i madhi Gjolek me trima,

Që falën gjakun për themelet Ilire?

O vargmalet tona, çika stërralli,

Ku vlon ai gjak i derdhur me okë,

Sali Vranishti me supet te mali,

Bogonica i bën isharet me kokë!

Si yje venë e vinë, bij te shullëri,

Selam Hasani e Cane Smokthina,

Zigur Lelo Çipini, me duf kryedrëri,

Zançe Çelo nur, që ndezi vetëtima!

Memo Mete Brati e Toto Bolena,

Si shqipet vrojtonin, qiellin Mesap,

Halim Xhelos flori i kulloi penda,

Ahmet Lepenica shkroi me shpat!

Ç’duf ndiej kur numëroj yjet me radhë,

Prap flakëron, qielli i prushëruar,

Të përgjërohem ty o Lumi Bardhë,

Që plagët i lave me ujin e bekuar!

T’gjunjëzohem shenjtëri e flamurit,

Që shqipes i dhe dy krahët e lira,

Eshtrat’fildish e lulekuqet e grurit,

I mori vetZoti për vendet e mira!

Festivali 77-të Folklorik në Agrigento, Itali

Luan Rama/

Ekspozita de fundit e Helidon Halitit hapur në FAB, nën titullin « Prestanome », më ngjan më shumë me ekspozitën e një koleksionisti fluturash nga më të bukurat, kapur fluturimthi nën dritën diellore dhe vendosur në telajo. Flutura shumëngjyrëshe ku herë mbizotëron ngjyra rozë, e verdhë, okër, kafe apo e zezë etj e që të gjitha bashkë, si në një lloj afresku kanë diçka ngazëlluese, ajrore. Më duken si “flutura” të kapura fluturimthi, pasi ato janë shfaqur në telajo brenda një çasti të shkurtër, ku piktori ka nxituar ti kapë me shkëlqimin e tyre ballë dritës, gjatë një interviste një ore në emisionin “Midis dy botëve”. Dhe përballë 62 “fluturave”, unë për një çast pyeta veten: Si mund të jetë intervistues një piktor? Piktorët flasin përmes linjave, formave dhe bojës, përmes mistikës së shpirtit, pasi është shpirti ai që pikturon, jo dora? Matisi mbante në kohët e vona të tij një shkop të gjatë me të cilin pikturonte… Dora e një piktori është thjesht një instrument, ajo nuk pikturon pa shpirtin që ta shtyjë dhe ta çojë atje ku do ai, ashtu siç do ai. Shpirti!… Pikërisht gjatë atij dialogu me ata, ai ka zbuluar personazhin ballë tij, ka zbuluar botën e tij, thelbin e qenies, të ekzistencës, pasionin që gjallon dhe pulson tek ai e që shfaqet gjatë një çasti të shkurtër të rrëfimit. Është pikërisht çasti kur Haliti kap “fluturat” e tij.

Ky koleksion më kujtoi kohën kur gjatë një udhëtimi në Madagaskarin e largët ku mbizotëronin ende shpirtrat edhe pas vdekjes, isha mahnitur ballë fluturave. Bleva një kuti të mbuluar me xham ku shfaqeshin një seri fluturash të ngujuara me gjithë shkëlqimin e tyre si në një përrallë tepër ekzotike. Ajo kuti, qëndroi disa kohë në apartament deri sa një ditë, në Paris, gjatë ndërrimit të apartamentit, pikasëm që kutia u thye dhe fluturat ishin zhdukur, si me frymën e shenjtë. Herë pas here do ti shikoja më pas në ëndërr ato flutura që shkonin nëpër fllad e në një ekstazë natyrore ku për çudi nuk ndjeja dhimbje por një gëzim të veçantë.

Tërë kjo histori fluturash m’u zgjua përballë atyre portretevetë atij koleksioni plot dritë, “flutura” të veçanta që spikasnin në karakteret e tyre individuale. Nuk është lehtë të pikturosh flutura të tilla, por ka artistë që kanë shpirtin e koleksionistit. Helidon Haliti ka koleksione kodrinash të lulëzuara në akuarel, pemishte në ditë pranverore, peizazhe fshtrash në njëqind variacione ngjyrash, gjithnjë fluide herë-herë onirike, me dritë pranverore, ekuinoksesh, në okrën e vjeshtës apo grinë dimërore. Në koleksionet e tij janë dhe demat, alter-egot e tij, ku shpesh mbajnë mbi kurriz femra delikate dhe hokatare, pinjolle të legjendës “Europa”, parabola të bukura për të ndezur e ngacmuar krenarinë e demavue k gjithçka na shfaqet në terrene surealiste, fantazmagorike si në kryeveprat e piktorëve të viteve ‘30-‘50 të shekullit XX. E në gjithë këtë ka një lloj dehje, një dehje jo nga alkoli por nga çasti i krijimit, i shprehjes së shpejtë artistike, i shprehjes së emocionit që lind, i asaj mistike që mund të shuhet shpejt dhe të zhduket nëse ti nuk e kap, si të kapësh një lloj zane apo ore që të shfaqet papritur e që ti ke dëshirën ta kesh pranë jo si robinë por si një përjetim të lumtur.

Ky piktor i kap fluturimthi fytyrat njerëzore dhe çastet e gëzuara apo të trishta të jetës…

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 19 Mars 2025

“The Daily Mirror” ka botuar, të hënën e 26 majit 1930, në faqen n°6, intervistën ekskluzive të korrespondentit të saj asokohe me Aleksandër Moisiun në Londër, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Hamleti në gjermanisht

Një aktor i famshëm që duket i nivelit edhe jashtë skenës

Adhurues i Shaw-t 

Nga një korrespondent special

Takova zotin Aleksandër Moisi, aktorin e famshëm gjerman që shfaqet sonte në Teatrin Globe në Londër për herë të parë në jetën e tij, duke qëndruar nën një pemë laburnum në një kopsht me diell të Chelsea.

Ai sapo ishte njohur me shumë njerëz të shquar pas mbërritjes së tij në Angli, mes tyre znj. Margaret Lloyd George, znj. Megan Lloyd George, Sir John dhe Lady Lavery, dhe disa njerëz të shquar teatror.

Zoti Moisi, me kompaninë e tij gjermane, do të hapë sezonin ndërkombëtar të planifikuar nga z. Charles B. Cochran dhe z. Maurice Browne në Globe me –“Der Lebende Leichnam” (“The Living Corpse – Kufomën e Gjallë”) këtë javë dhe do ta ndjekë me “Hamletin” javën e ardhshme. Të dyja shfaqjet do të jenë në gjuhën gjermane.

“Der Lebende Leichnam” është një shfaqje e Tolstoit e cila u prodhua në Angli me emrin “Redemption” disa vite më parë me Henry Ainley në pjesën Fedya — roli më i famshëm i zotit Moisi. Zoti Moisi, i cili ka lindur në Venecia dhe është një gjerman i natyralizuar, gëzon një reputacion mbarëbotëror si aktor.

“Kam luajtur në kryeqytetin e çdo vendi të bardhë në botë, përveç Londrës,” më tha ai. “Kam luajtur Hamletin, 1000 herë”.

“Megjithëse e dua më shumë Shekspirin, më pëlqen edhe Shaw.”

Me flokët e pakrehur dhe të dendur, sytë e errët dhe fytyrën ekspresive e entuziaste, ai është Hamlet edhe jashtë skenës. Zëri i tij i ka të gjitha modulimet e nevojshme për muzikën e Shekspirit.

“Kur do të aktroni në anglisht ?” — E pyeta.

Ai ngriti supet. “Kam qenë në Angli vetëm tri herë, dhe ato ishin vizita të shkurtra. Një ditë, mbase…”.

Kosta Nake/

Në se te vëllimi i parë “Vallja e yjve” udhëtimi poetik fillonte nga qielli, katër vite më vonë udhëtimi fillon nga toka, nga poeti, nga zemra prej së cilës del një yll, ylli i jetës, ylli i bukurisë dhe prej këtej mund t’i bashkohet qiellit. Trupi dhe shpirti janë dy boshtet kryesorë që formojnë tërësinë e qëndrueshme të njeriut, që bashkojnë dhe udhëheqin gjithë proceset fizike dhe mendore. Prej këtu fillojnë e marrin udhë konceptet mistike, fetare, filozofike dhe poetike. Kur flasim për procese fizike, kemi parasysh gjakun, limfën dhe sistemin nervor. Këto nuk janë pjesë arealit poetik të Lasgushit. Kur flasim për procese mendore kemi parasysh funksionin e trurit që i ka zyrat qendrore te logjika, pastaj zbresim më poshtë në një hapësirë ku lindin dhe lulëzojnë ndjenjat. Pikërisht kjo është fusha ku zbarkon sonda poetike e Lasgushit dhe në këtë mjedis përftohet një ndërveprim harmonik edhe me organet e shqisave dhe gjithçka sjell një prodhim shpirtëror që nuk ka shtysë eksplorimin por ndijimin. Zemra duket sikur fiton pavarësi nga truri dhe merr rolin e ekzekutorit mendor, e demonstruesit të emocioneve dhe pasionit, sikur është kthyer në një xhep ku grumbullohet dhe shpërndahet dashuri, bukuri, dhembshuri. Domethënës është largimi i Lasgushit nga bota dhe gjuha e urrejtjes që mund të jetë edhe një nga shpjegimet për atë adhurim të qëndrueshëm të lexuesve ndaj Veprës së tij.

Ka një leksik karakteristik në poezitë e Lasgushit që mund ta konsiderojmë si një tufëz fjalësh të hipotekuara në pasurinë e tij letrare, si “familjet e fjalëve” llaftari – llaftarohem – i llaftaruar – llaftarisht, zembër – zembërohem – i zembëruar, dhemshuri – dhemshurohet – i dhemshuruar – dhemshurisht, përvëlim – përvëlohet – i përvëluar, zhuritet – i zhuritur, etj. Por kryefjala e vëllimit të dytë është zemra, fillesa e hapjes dhe formimit të vetëdijes komunitare, fillesa e ngarkesës më hyjnore të shpirtit – dashurisë, gjeneratori i trupit dhe i shpirtit. Nga pikëpamja sasiore zemra “pushton” pothuaj të gjitha poezitë, por edhe larmia e togfjalëshave ku ajo përfshihet është mjaft e madhe: Del nga zemra, qan zemra, zemra ndjen, m’u bë zemra me besë, gjuha e zemrës, dashuri e zemrës, fundi i zemrës, thelbi i zemrës, shok prej zemre, zemërëz e vrarë, zemër e përvëluar, zemër e shkretë, zemër e thyer, zemër e plasur, zemër e qetë, zemër-lehtë, zemër e mbushur me farmaq, etj.

Me fillimin e këqyrjes së vëllimit të dytë nga zemra, kemi paralajmëruar edhe tematikën kryesore të tij trupëzuar e qëndisur në lirikat e dashurisë. Veçanësi përbën mungesa pothuajse e plotë e fjalës “e dashur” dhe zëvendësimi i pjesshëm me fjalët “vogëloshe”, “vashë”, “çupë”, “motër” që metaforizohen si flutur (f.179), lule që çel parëvera (f.180), pëllumbeshë (f.201).

Gjatë leximit mund të përjetojmë kristalizimin e dy karakteristikave të poezive lirike:

Së pari, largësia mes dy të dashuruarve që nganjëherë perceptohet si mërgim: “net-për-net më rri larguar” (f.191), përfytyrimi i së dashurës “me mall në mërgim.” (f.192)

Së dyti, portretizimi i vajzës së dashur, bukuria e së cilës i jep dashurisë përmasa të perëndishme me “leshërat – valle sumbullash e ruazash” (f.165), “floku – fije ar” (f.175), “buzë e shkruar” (f.173), “goja lëng qershi/ gjiri llaftari” (f.181), “trup kalliri” (f.202), “hunda si qiri” (f.209). Dy poezi marrin ngacmim nga një pjesë e trupit dhe ndalen gjerësisht. “Dora jote ledhatarja” (f.189) vjen nga një pikë vështrimi që s’e ka parë askush tjetër para tij “i dha hëna pah të ndezur, pluhur të artë i fali ylli” dhe finalizohet si urë komunikimi me zemrën dhe shpirtin. Poezia me pjesën tjetër është për buzën miturishte, buzën e zhuritur me shkallëzimin rritës: “u ndez e mori valë, ajo u poq, ajo u doq.” (f.187)

Në se të dy vëllimet strukturohen si dashuri e djalit për vajzën, përjashtim bën poezia “Po qan vasha në shtëpi” (f. 204), ku është vajza e dashuruar marrëzisht pas djalit duke marrë në sy pengesat dhe rreziqet në një shoqëri patriarkale.

Te lirikat e natyrës hapësira më e njohur është ajo e liqerit, pasqyra ujore më e bukur jo vetëm për Shqipërinë. Liqeni i Ohrit është syri i kaltër i Ballkanit. Galiçica nga lindja dhe Çervenaka nga perëndimi janë dy anët e djepit ku përkundet liqeri në një shkëmbin të ndërsjelltë ujërash dhe ngjyrash. Është simboli i jetës, i pastërtisë dhe shpresës, është simbol i nënvetëdijes dhe i thellësive të fshehta të shpirtit. Në një rrafsh më të gjerë, lirikat e natyrës kulmojnë me poezinë “Dritë fshehtësije” ku ka diçka naimiane në apostrofat shpërthyese të fillimit dhe në vargun 18-rrokësh lasgushian, më të gjatit varg të matur në letërsinë shqiptare:

“O greminë! O fusha pllajash! O shkëmbinj! O brigje t’artë!

O ju qiej shkretëtirash tej-për-tej aq të këqyrshmë!

Ti përflakje mëngjezore! Hark ylberi-i shtatëgjyrshmë!

Botë yjsh! Botë hënash! Botë djejsh me gji të zjarrtë!” (f.151)

Lirikat e dashurisë dhe të natyrës bëjnë një hap prapa për një çast, ashtu si vala e detit nga bregu, për të krijuar një hapësirë ku të shkruhet ngjarja e madhe e Pavarësisë dhe të lartohet figura e Plakut të Vlorës me ciklin “Rapsodi popullore.” Përmbajtja transformuese realizohet përmjet një ritmi që i ngjan një marshi triumfi, kurse katër vargje kanë një enumeracion onomatopeik dhe e kthejnë poetin në një trumpetar të atdhetarisë.

“Rroftë! – fusha oshëtiu,

Rroftë! – pylli uturiu,

Rroftë- e deti ja buçiti,

Rroftë-e pushka ja kërciti.” (f.153)

Bashkëngjitur me tri poezitë kushtuar 28 Nëntorit është një poezi kushtuar Asdrenit që ngrenë një urë atdhetarie bashkë me ciklin “Vallja e dherit” te vëllimi paraprijës “Vallja e yjve” me një fokusim te figura e madhe e rilindasit Naim Frashëri, te vepra e tij letrare dhe ndihmesa në çështjen kombëtare. Poezia “Naim Frashërit” (f. 37) ka peshën e një poeme që vjen me vargun 16-rrokësh të poetit:

“Gjuha: shpirt i shent’ i kombit, që kalon dyke kënduar!

Gjuha: zjarr ku djeg me dritë një mendim i frymëzuar!

Gjuha: afsh i gjall’ i jetës, shpat’ e ndritur e lirisë!

Gjuha: yll i vjershërisë! Gjuha: verb i Perëndisë!” (f. 42)

Poezia “Përjetësia” (f. 209) përbën një deklaratë që mund të lexohet si tekst dashurie dhe si nëntekst filozofik i marrëdhënies së poetit me lexuesin sjellë përmes enumeracionit, përsëritjes dhe aliteracionit:

“Kur jam në shpirtin tënd,

Jam domosdo

Dhe jashtë shpirtit tënd prej vetvetiu:

Në mal që mendjen ty ta shqetëson,

Në hon që mendjen ty ta turbullon,

Në det që mendjen ty ta llaftaron,

Në qjell që mendjen ty ta qjellëson,

Në djellë që mendjen ty ta djellëson,

Në botë mendjen që ta botëson.”

Me karakter filozofik është edhe poezia përmbyllëse e këtij vëllimi “Kush ma njohu dhemshurinë” (f. 221), një shpjegim i vetë poetit për magjinë e poezisë së tij, që në një Shqipëri të prapambetur, bukurinë e jetës e gjen te natyra, te dashuria dhe historia e vendit të vet, prandaj vendin e poezisë vajtimtare e zë poezia përshkruese dhe meditative.

“Po në qaj dhe zjej me vete,

S’dëshpërohem kurrsesi,

Ndaj i ndjej së mjerës jetë

Vetëm mall e dashuri.”

(Vëllimi poetik “Ylli i zemrës” (1937) i Lasgush Poradecit, Vepra 1, Poezia, Tiranë 2009)

Prof. Dr. Besim Muhadri

(Universiteti “Fehmi Agani” Gjakovë/

Faik Konica është padyshim një nga personalitetet më të rëndësishme të kulturës shqiptare, jo vetëm të gjysmës së parë të shekullit XX. Me të drejtë ai cilësohet si babai i publicistikës dhe kritikës letrare shqipe, duke qenë se veprimtaria e tij e gjerë dhe origjinale në këto fusha ishte e para e këtij lloji, në një kohë kur kultura dhe letërsia shqiptare ende ishin të pazhvilluara.

I lindur dhe i rritur në një periudhë shumë të vështirë për Shqipërinë dhe shqiptarët, kur kombi ynë ndodhej në një gjendje kritike, Konica u detyrua të luftojë në shumë fronte njëkohësisht. Ai angazhoi penën dhe mendjen e tij brilante për t’i zgjuar shqiptarët nga gjumi letargjik, duke lobuar pa pushim në qarqet diplomatike ndërkombëtare për çështjen shqiptare, pavarësinë dhe zhvillimin e vendit, që vuante ende nga robëria shumëshekullore.

Nga ky këndvështrim, Konica na shfaqet si një figurë shumëdimensionale: publicist, kritik letrar, eseist, diplomat dhe mbi të gjitha mbrojtës i palodhur i interesit kombëtar. Kontributi më i madh i tij shfaqet qartë përmes revistës “Albania”, themeluar më 25 mars 1897 në Bruksel. Kjo revistë ishte një platformë themeluese e mendimit shqiptar në fusha të ndryshme, e cila fillimisht u botua në Bruksel (1897-1901) e më pas në Londër nga viti 1902 deri në vitin 1909, kur edhe u mbyll.

Në faqet e revistës “Albania” Konica trajtoi me mjeshtëri temat historike, letrare, gjuhësore dhe problemet socio-kulturore të popullit shqiptar. Qëllimi kryesor i revistës dhe vetë Konicës ishte zgjimi i vetëdijes kombëtare, promovimi i emancipimit kulturor dhe shoqëror të shqiptarëve, si dhe forcimi i ndjenjës kombëtare. Revista u botua në gjuhën shqipe, frënge, pjesërisht në turqisht por edhe anglisht, duke u kthyer në një enciklopedi të vërtetë informative dhe një tribunë intelektuale, ku botuan krijimet e tyre shumë emra të njohur të kulturës shqiptare si Filip Shiroka, Luigj Gurakuqi, Andon Zako Çajupi, Fan S. Noli, Hilë Mosi, Shtjefën Gjeçovi, ndër shumë të tjerë.

Pas mbylljes së revistës “Albania” më 1909 në Londër, Konica u ftua nga diaspora shqiptare në Amerikë, ku drejtoi gazetat “Dielli” dhe më pas “Trumpeta e Krujës”. Në bashkëpunim me Fan Nolin, Qerim Panaritin e të tjerë, ai dha një kontribut vendimtar jo vetëm në publicistikë, por edhe në diplomaci, sidomos gjatë Konferencës së Ambasadorëve në Londër më 1913, duke mbrojtur interesat kombëtare të Shqipërisë.

Publicistika e Konicës, veçanërisht ajo e realizuar për 12 vjet rresht në revistën “Albania”, por edhe në gazetën “Dielli”, shquhet për nivelin e lartë mjeshtëror, argumentimin e fuqishëm, frymën e thellë satirike dhe kritikën e pamëshirshme ndaj prapambetjes, injorancës dhe fenomeneve negative shoqërore. Konica përdori publicistikën për të trajtuar tema kombëtare, historike, politike e kulturore, duke kërkuar rrugëdalje drejt një Shqipërie të lirë dhe moderne. Ai luftoi gjithashtu për krijimin e një gjuhe letrare të njësuar, një çështje që mbeti e pazgjidhur për shumë kohë.

Pavarësisht talentit të tij të jashtëzakonshëm, pjesa më e madhe e krijimtarisë së tij mbeti e pabotuar ose e papërfunduar. Përjashtim bën vepra e tij “Nën hijen e hurmave”, ndërsa përmbledhja tjetër “Kandili i kuq” mbeti në dorëshkrim. Por kjo nuk e zvogëlon aspak rolin dhe rëndësinë e tij në letërsi dhe kulturë. Vepra e Konicës në publicistikë, eseistikë, polemika dhe trajtesa mbetet dëshmi e qartë e një personaliteti të jashtëzakonshëm intelektual, atdhetar dhe kulturor.

Disa zëra kritikë, të cilët e quajtën Konicën “një shkrimtar të parealizuar” pasi nuk botoi shumë vepra të plota, janë kundërshtuar fuqishëm nga studiuesit e tij. Studiuesi nga Tetova, Fatmir Sulejmani, thekson se rëndësia e jashtëzakonshme e kontributit të tij është lehtësisht e verifikueshme përmes çdo shkrimi që ai ka lënë.

Ndërsa studiuesja shkodrane Ledri Kurti e konsideron profilin kritik të Konicës si shumëdimensional dhe unik. Sipas saj, Konica është artisti-kritik, i cili përmes kritikës dhe prozës së tij solli një estetikë dhe shije të re në kulturën shqiptare, duke e bërë atë pararendës të prozës moderne dhe kritikës bashkëkohore.

Në përfundim, mund të thuhet se Faik Konica mbetet themeluesi i modelit kritik e kulturor në letërsinë shqiptare. Ai ishte një publicist dhe kritik letrar i shkëlqyer, por edhe atdhetar i madh, diplomat, poet, prozator, gjuhëtar dhe përkthyes, duke qenë kështu një nga personalitetet më të shquara shqiptare të fundit të shekullit XIX dhe gjysmës së parë të shekullit XX.

Për veprën e tij kanë shkruar emra të njohur të letërsisë dhe studimeve shqiptare, si: Fan. S. Noli, Vangjel Koça, Refat Xh. Gurrazezi, Nonda Bulka, Gijom Apolineri, Luan Starova, Namik Resuli, Arshi Pipa, Ernest Koliqi, Mitrush Kuteli, Qerim M. Panariti, Martin Camaj, Rexhep Qosja, Kristo Frashëri, Jup Kastrati, Dhimitër Fullani, Alfred Uçi, Sabri Hamiti, Xhevat Lloshi, Janet Byrom, Ymer Jaka, At Artur Liolin, Nasho Jorgaqi, Ymer Çiraku, Sali Bashota, Miokom Zeço, Fatmir Sulejmani, Ledri Kurt, Ilir Ikonomi etj.