Mbresa nga Parisi të moderatores Silvana Braçe/

Angjelina Xhara Papalilo merr çmimin “Grande Excellence” për karierën e saj kinematografike të akorduar nga”Albanian Excellence” me, Presidente Flora N. Nikolla.

“La maison de l’Albanie”, për herë të parë me një veprimtari të shkëlqyer kulturore artistike!

Kam drejtuar shumë herë ngjarje të rëndesishme të jetës kulturore artistike, brënda dhe jashtë vendit, por këtë që përjetova në Paris, nuk do t’a harroj kurrë…Lotët në sy. Emocione të verteta nga krijues e artdashës, tregojnë se këtu ka gjurmë të vërtetë arti…Kalvari i punës që mban në shpinë të nxjerr në ndriçimin që duhet. Kësaj rradhe në Paris unë prezantova dy evente artistike filmin dhe poezinë kontemporane. Shfaqja e filmit dokumentar “Tashko & Koço, një love story shqiptar” sjell shpirtin e dy krijuesve të shquar të filmit nga Kinostudio dhe RTSH, Angjelina Xhara dhe Ylli Pepo, sejcili në fushën e vet krijuese në skenar e regji!

Dëgjova fjalë frëngjisht qe i dimë të gjithë, si magnifik, formidable, exepsionel, profond sentiment….shumë herë në komentet mbas shfaqjes së dokumentarit të mrekullueshëm…

Ideatori i shfaqjes është Luan Rama, që bëri një drejtim shpirteror të dy aktiviteve ,duke përfshirë edhe prezantimin e dy librave nga autorja e veçantë, Mimoza Hametaj.

Ishim të dy bashkë që drejtuan këtë ngjarje të rëndesishme, në zemer të Parisit. Siç e thanë të pranishmit, “La maison de l Albanie”, për herë të parë shkëlqeu me një veprimtari të veçantë kulturore artistike!

Ky ishte mendimi i të gjithëve, që ndejtën gjatë pranë njëri tjetrit e folën pafund…

Vetë Eno, ishte i pranishëm me Albumin dhuruar kësaj Foleje të shqiptarëve në Paris. Dedikimin e kish bërë frëngjisht me fjalë të zgjedhura për nënën e tij, prej ku nisi fluturimi magjik artistik i saj nga Monpelje e veçanërisht mbarimi i Konservatorit në Paris.Të ftuarit francezë thoshin

se nuk e kuptonin gjuhën shqipe, por morrën shpirtin e dy artistëve shqiptarë, që bënin art në kohë të vështira.

Unë kisha me vete emocionet e tre premierava në Tiranë e Korçë,,tek Akademia e Shkencave, tek salla Unesko në Muzeun Kombëtar dhe Teatrin ,Andon Zako Çajupi në Korçë.

Por në Paris ishte diçka ndryshe, diçka magjike…

E meritonin këta dy kometa të zjarrta të artit shqiptar, Tashko&Koço, të priteshin aq ngrohtë në Paris…Ata janë në themelet e depërtimit të artit perëndimor në Shqipërinë së dikurshme, qe kthente sytë e saj nga arti i Rilindjes Europiane, me Teftën nga Franca e Italia …po edhe nga Bukureshti e Milano, prej ku vinte baritoni i madh,”princi rus” siç e quan shtypi i viteve 30, të Kristaq Koçon, të cilin Tefta e ëmbël e zgjodhi nga elita që po i jepte frymë një Shqipërie të varfër e të paditur,por me një art popullor ku u ngjizën perlat e këngës qytetare shqiptare!

Ja përse “La bohema” e Puçinit, Ariet e Verdit, të Mozartit, të Hendelit e Donizetit vinin me një tingëllim më të veçante në koncertet e para nga Korça e Shkodra, në Tiranë e Durrës, në Kavajë , Elbasan, Fier, në Gjirokastër, Vlorë, në Himarë…

Kuadrot e filmit tregojnë arsimimin e çiftit të artistëve, lexohen letrat e mrrekullueshme mes çiftit te dashuruar mes tyre e artin e tyre, letrat e shoqes së ngushtë të Teftës,që këmbëngul ,duke e këshilluar e ndjekur …”Ku je ti, cfarë bën…Mos shko në Orient, ty të pret një perspektive e madhe, mos iu nda Parisit e Londres…Kujdes edhe pa ngrënë të jesh, të paraqitesh në audicionin me Xhonson, drejtor i Metropolitanit në NY Jork…”

Të gjithë këtë jetë të jashtzakonshme dokumentari e sjell si një dëshmi të pakontestueshme ku përmblidhet në një, e verteta dhe arti, dashuria dhe përjetësia, pasioni dhe talenti…

Pjesa e dytë e kësaj mbrëmje magjike në Paris ishte prezantimi i dy librave të poeteshës Mimoza Hametaj, e cila ju referua shpirtit hyjnor të Teftes, në tre çaste kryesore të diskutimit të saj. Tekstualisht ajo shprehet për artisten tonë të madhe me fjalët…

” Tefta Tashko ishte nje yll qe doli nga bota fenomenale drejt sociales dhe europianes. Megjitate dashuria e saj per dinjitetin e cdo njeriu, beri qe ajo vete te shkonte krahinave te vendit per tju kenduar kenge fshatareve, qe tua vishte shpirterat me ndjenje, me ato zanoret e mrekullueshme te zerit te saj qe i shoqeronte pianoja mbi qerre.

Fuqia e saj per ta dashur fenomenalen, edhe pse ajo mund te mbetej artiste salloni, eshte nje dimension i Tefta Tashko Kocos qe do te vazhdoje te trondisi koherat.’

Nuk do të harroj emocionin e Angjelinës kur në emër të “Albanian Excellence”,Presidentja, Flora N Nikolla, i jep Çmimin “Grande Excellence.”

.”.E kam ndjekur gjithë karierën e saj dhe zgjodha të jap çmimet e sivjetshme të Albanian Excellence, njërën kushtuar Angjelines dhe tjetrën..”La maison de l Albanie”,sepse pikërisht këtu e kam filluar veprimtarinë e shoqatës sonë mbarëkombëtare.”

Z. Flora lexon motivimin e dhënies së çmimit me këto fjalë, që gjejnë duartrokitje të ngrohta

Ky çmim i madh e i merituar i jepet Angjelines për kontributin e shkëlqyer në kinematografinë shqiptare, si një zë i rëndësishëm në zhvillimin e saj me një karierë të admirueshme, të vlerësuar ndër vite nga kritika dhe shtypi shqiptar.

Zamir Mati shton pas saj duke përmendur të paharruarin Kiço Blushi…që kishte propozuar ai vetë emrin e kësaj strehe të Artit…

Ja si tregon dhe Anida Braho, antare e Bordit drejtues të Ekselans Albanian, “Unë jam rritur në duart e kushërirës së Teftes, u emocionova jashtëzakonisht nga filmi. Ju uroj të gjithëve përgëzime pafund, Edhe folësit ishin shumë emocionalë…

Filmi i flet spektatorit në kater gjuhë, shqip, frëngjisht, italisht ,sllavisht…duke ndjekur trajektoren e jetës së artistëve të paharruar, Tashko&Koço…”

Klara Shehu me plot emocion flet për letrat e dashurisë së çiftit Tashko& Koço”, të thella, plot mbresa dhe emocione të papara…

Angjelina tërheq vëmendjen tek fraza e Kristaqit kur i shkruan Teftes…”Të merr malli për Tiranën, që kur jemi jashtë e duam aq shumë dhe kur jemi brënda e shajmë.”..fjalë kaq aktuale edhe për kohët e sotme.

U morrën shumë duartrokitje emocionale, shtrëngime duarsh, krahërorësh,. Filmi është magjik.Si arti sintetik ai përmbledh disa profesione krijuese bashkë. Regjisori e sjell filmin në ekran në bashkpunim me një ekip të plote.Ai ka pranë fjalën e frymëzuar të skenarit, muzikën e formuluesit, tingujt jetësore, zërat e folsave tërheqës, për ti sjellë kuadrot filmike me sa më shumë vertetsi e emocionalitet.Operatorë të filmit janë Adi Grishaj e Xhemal Reçi .

Për montazhin, Ylli ka shumë bashkpunime të suksesshëm me Gjergji Panon, qe tregon se ka përjetuat emocione personale me këtë film special. Producente shumë dinamike e filmit është Lorina Pepo,ndersa Producente ekzekutive është Valentina Hysa! Filmi për Artistët e mëdhenj, Tashko Koço, dy përfaqësues te denjë të viteve 30, 40, u realizua me mbeshtetje nga Bashkia e Tiranës dhe Ministria e Kulturës!

Dy krijuesi kryesorë të filmit janë me karierë të gjatë e solide. Ata kanë punuar se bashku mes tyre, dikur edhe filmin e pare ku u fol për herë të pare për Kosoven

“Kosova me të verteta e saj të mëdha”, me pese episode, në vitin 1981! Kanë në sirtar edhe skenar për film artistik!

Ylli dhe Angjelina, vitin e ardhshëm do realizojnë edhe një film tjeter qe duan t’a mbajnë sekret, se do jenë figura të dyta mbas dy krijuesve të rinj.

Faleminderit Paris se na dhe ngrohtësinë e shqiptareve të vërtetë që na priten me shumë dashuri ,duke marrë dhe mbresa nga miqtë francezë qe u shprehën me superlativa për realizimin e këtij dokumentari dinjitoz.

Paris 30 Mars 2024

Ndersa vetë Angjelina shprehet lidhur me marrjen e këtij çmimi. Falenderoj nga zemra Presidenten e “Albanian Excellence”, z.Flora N. Nikolla, për vlerësimin e punës sime krijuese në një kohë të gjatë 50 vjeçare si Kineaste e Skenariste e mbi 50 filmave dokumentarë, të shfaqur mrçe sukses, brenda dhe jashtë vendit.

Është një mrrekulli për mua dhënia e këtij çmimi, këtu në Paris, ku jam e ftuar si skenariste e dokumentarit të Ylli Pepos, ,”Tashko & Koço, një love story shqiptar”.

Kush deshëron të shohë të plote ceremoninë e keni tek videoja përkatëse të kësaj ceremonie.,e vendosur në faqen e Facebook të Presidentes, z. Flora N. Nikolla.

Unë personalisht u gëzova pamase nga ky vleresim.Pashe nga afer punën e kësaj Zonje të shquar, me aftësi të jashtzakonshme intelektuale , krijuese dhe organizuese duke sfiduar vështirësitë e shumta.

Sivjet kjo shoqatë mbush 12 vjetorin e suksesshëm të veprimtarisë së saj misionare për të frymëzuar artistët shqiptarë kudo në Botë.

Unë isha në Athinë, kur fillova konceptimin e filmit përmes mesazheve, ndersa Eno Koço, ishte në Londer.Ai vuri në dispozicion gjithë materjalet arkivave familjare dhe librat e studimet e tij, duke qenë konsulent i filmit, sebashku me shkrimtarin Pandi Bello qe ka shkruar librin më të mire për artisten e madhe Tefta Tashko Koço.

Ky çmim për mua erdhi në këtë çast të jetës, mbas realizimit te mbi 50 filmave dokumentare, 5 librave dhe qindra artikujve në shtyp . Krijimtarinë ime ka kaluar me sprova e lodhje nga RTSH. Kinostudio, emigracion e krijimtari të lirë se fundmi. Jam në prag të 75 vjetorit.

Nuk ishte dhe nuk është e lehtë, por unë udhehiqem nga parimi se talentin që të ka dhenë Perëndia, duhet t’a vesh përballë të tjerëve, që janë adhurues të filmit e të librit.

Respektet e mia për të gjithë ato ose ata,që lexojnë këto rrjeshta të mija në gazetën Dielli të Amerikës, gazeta tribunë e mendimit të intelektualëve në Diasporë, me jetëgjatësinë si asnjë organ tjeter i shtypit të shkruar shqiptar.

Ndriçim Kulla/

Njëri nga sekretet e misteret më të mëdhenj, që qëndron në fuqinë subversive (nuk dimë nëse kemi të bëjmë me një Shqipëri reale apo ideale, të shtrënguar gjithmonë në rrjedhë të historisë mes Lindjes dhe Perëndimit dhe mes dy botësh), të një “botë me besë” është mënyra se si disa ligje të brendshme, arrijnë të jenë të afta të krijojnë struktura më të qëndrueshme se ligjet dhe institucionet e jashtme, ngreha të përjetshme dhe universal brendapërbrenda njeriut, të paprekshme e të padukshme, pra, të pashkatërrueshme. Mirëpo kjo fuqi për të cilën po flasim, zbulon më tepër fuqinë tronditëse dhe jo mpirjen topitëse të traditës, e cila, kur është autentike, sipas aforizmit të njohur të Gustav Mahlerit, na nxit gjithmonë të ringjallim zjarrin, në vend që të rrimë e të adhurojmë ritualisht hirin e së shkuarës. Në veprën e mrekullueshme “Kush e solli Doruntinën”, Kadare na e ngre në art këtë anë të fshehtë të traditës kulturore shqiptare dhe ballkanike, ku personazhet e “teatrit kanunor”, nga ruajtës statikë të traditës bëhen kundërshtues dhe rebelë dinamikë, që është në gjendje të sfidojë me forcën e besës kafazin e ngushtë ku shqëria arrin ta ndryjë çdo njeri. Kështu, mesazhi i thellë i besës, i ngritur deri në lartësinë e një miti, frymëzuar nga tradita gojore dhe përçuar mjeshtërisht nga historia e zbatimit të Kanunit, del më e fortë dhe më e vërtetë nga pikëpamja e identitetit sesa e vërteta historike.

Në veprën e vet “Kush e solli Doruntinën”, shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare na jep në mënyrë madhështore përshkrimin e fuqisë se deri ku arrin ndikimi i këtij miti në realitetin shqiptar. Ai përdor si subjekt legjendën e Konstandinit dhe motrës së tij të martuar larg, dhe premtimit ose besës që ai i kish dhënë nënës për ta kthyer atë në cdo rast. Mirëpo vdekja e Konstantinit i ndryshon kryekëput gjërat. E megjithatë në një natë të errët ai arrin të kalërojë bashkë me motrën e vet, Doruntinën e t’ia sjellë atë nënës së vet të gjorë. Po ç’është vallë ajo fuqi që mund ta bëjë dicka të tillë, sa të arrijë të rringjallë një të vdekur? Mos vallë bëhet fjalë për diçka të jashtyëzakonshme, që trondit themelet e fesë së krishterë? Bëhet fjalë për ardhjen e një ”Krishti të ri”, sepse vetëm një njeri der më sot, Krishti, ka arritur të ngrihet nga varri? Mirëpo e gjitha kjo do të ishte një profanim i pafalshëm. Më tej, kjo shenjë mund të merret si një pohim se fundbota mund të fillojë edhe pa urdhërin e Zotit, dhe trillimi për shpalljen e apokalipsit, mund të shpjerë edhe në një luftë midis kishës së Romës dhe Kishës së krishterë. Nivele të tilla të paimagjunueshme fuqie mund të vijnë nga ai vajtim i thjeshtë, kanunor, që nëna bën përherë mbi varrin e të birit duke thënë:

Konstantin, të ardhtë gjëma.

Ku e ke besën që më dhe?

Besa jote nënë dhe.

Pë ta kuptuar më thellë mekanizmin e lindjes së kësaj fuqie, le të futemi më thellë në labirintin e mendësisë së njeriut shqiptar. Sipas tij, ligjet e institucioneve, dekretet, gjyqet, burgjet, janë të gjitha ligje të detyrueshme, që bien mbi njeriun nga jashtë, si breshri, prandaj duhet të zhduken e të zëvendësohen me ligje të tjera, të brendshme, që të jenë brenda vetë njeriut. Dhe me këtë nuk kuptohet diçka e thjeshtë, shpirtërore, që lidhet vetëm me ndërgjegjien, pasi nuk mund të besohet se njerëzimi mund të qeveriset vetëm me ndërgjegjie. Përkundrazi bëhet fjalë për besën e ngritur në sistem. Një sistem ky ku askush të mos ketë nevojë për ligje të dekretuara, për gjyqe, burgje dhe polici. Natyrisht që edhe në një rend të tillë do të kishte drama, vrasje dhe dhunë, por njeriu do të dënohej dhe do të dënonte i padekretuar. Do të vriste apo do të lejonte të vritej, të vetëburgosej apo të dilte nga burgu, kur ta quante të nevojshme. Jemi vallë në një botë surreale. Jo, edhe në këtë botë ekzistojnë intitucione, ndoshta të padukshme, të paprekshme, por po njësoj të fuqishme e me peshë sa dhe të parat, në mos më tepër. Fuqia e tyre është se ato gjenden brenda njeriut, jo si një vrasje ndërgjegjie, por si një gjë e përcaktuar mirë, si një ide, si një bindje, si një urdhër i njohur dhe i pranuar prej të gjithëve, por i kryer prej secilit sipas vullnetit të vet. Pra, nuk kemi të bëjmë me diçka të fshehtë, por diçka brenda njeriut, njëlloj sikur brenga dhe drama, vendimi apo lëkundjet, madhështia dhe mjerimi i tij të shiheshin prej të gjithëve. Ja, si mund të përcaktohen nyjet e kanunit, ja se ku mbështetet rendi që krijon ai. Dhe besa është njëra prej tyre, ndoshta më e rëndësishmja, më sublime.

Në kanun mund të gjejmë raste të shumta të përdorimit të besës për mjaft raste të shtrira në fusha nga më të ndryshmet. Madje nëse do të donim që njëri prej këtyre ligjeve të moçme ta përshtasnim me sistemet e sotme qeverisëse, ajo do të qe mëse e vetë-mjaftueshme. Në mendësinë shqiptare, nëse ajo do të përhapej, si ligjet e tjera të ngjashme me të, e do të merrte në dorëzim të gjitha fushat e jetës, atëherë ligjet e jashtme, bashkë me institucionet e tyre, do të binin vetvetiu, siç bie lëkura e vjetër e gjarpërit. E tillë do të qe fuqia apo utopia e një “bote me besë”. Është një botë krejt tjetër nga kjo e zakonta, por gjithësesi ka pjesë të saj që kryqëzohen me këtë botë.

Po përse vallë nevojitej ky sistem për botën shqiptare, që të mund të lindte një utopi e tillë? Përse i duhej Arbrit një kanun i tillë që të bënte bashkë një fe të re, një botë të re dhe një utopi, gjërta këto të tija të jashtëzakonshme edhe më vete, jo në një trini? Arsyeja pse duheshin bërë të gjitha këto rindërtime në krejt jetën e Arbrit lidhej me stuhitë vigane që pushtimi turk po shfaqte në horizont në gjendjen e vetë Arbrit, të shtrënguar si në darë, midis dy feve, të Romës dhe Bizantit, dhe midis dy botëve, Perëndimit dhe Lindjes. Prej përplasjes së tyre s’priteshin veçse trandje të lemerisshme për përballimin e të cilave Arbrit i duhej të krijonte mënyra mbrojtjeje. Ishte kjo nevojë e përballimit të humbjes së lirisë, ndaj një armiku të tmershëm e barbar për kulturën e vet, që e detyroi mendësinë e tij të lashtë juridike të qenësonte nyje më të qëndrueshme se ligjet dhe se institucionet e “jashtme”, domethënë ngreha të përjetshme Brenda përbrenda njeriut, të paprekshme e të padukshme, pra, të pashkatëruieshme. Të tilla qenë nyjet rreth të cilave vërtiteshin besa, nderi e burrëria. Ose, me fjalë të tjera, Arbri duhej të ndryshonte ligjet e veta, zyrat, burgjet, gjyqet e gjithçka tjetër, duke i marrë nga bota e jashtme për t’i strehuar ato brenda njerëzve të vet, në mënyrë që t’i përdorte si armë etike apo si ushtri morale, sa herë kur të afrohej stuhia. Çdo popull këtë bën përpara rrebeshit, mpreh mjetet mbrojtëse dhe nëse ato nuk mjaftojnë, krijon mjete të reja. Për shqiptarët , kjo gjë, përtej barbares dhe gjakatares së neneve të Kanunit, ishte e pashmangshme për mos-zhdukjen e tyre nga faqja e dheut.

Vetëm se përveç kësaj arsye, ka dhe të tjera po kaq të rëndësishme. Gjendja e botës në kohën kur ai u ngjiz ishte shumë e rëndë. Hakërroheshin prore shtete të vegjël e të mëdhenj, fe dhe sekte, popuj dhe raca, të gjallë e të vdekur. E shtypnin njëri-tjetrin, e goditnin, e ndillnin drejt kurthit. Midis kësaj duhie, greminohej, si midis oqeanit, edhe shteti i Arbrit. Në këtë gjendje shtrohej pyetja: Ç’fytyrë do të kishte njeriu arbëresh, do të njehësoj me të keqen apo do t’i kundërvihej asaj? Me fjalë të tjera, do të shfytyrohej për t’iu përshtatur maskave të reja, për të mbijetuar, apo do të ruajë fytyrën e amshuar? Pra, ishte çasti i tij i madh i provës, i zgjedhjes midis fytyrës dhe maskës? Dhe nëse arriti të përpunojë në thellësitë e veta ngrehina të tilla sublime, siç ishin besa, nderi dhe burrëria, kjo ttegoi se zgjedhja që ai bëri ishte ruajtja e fytyrtës së tyij të amshuar. Dhe çfarë është më kryesorja, ai e ruajti këtë fytyrë jo duke u veçuar nga bota, por duke bërë krushqi me botën.

Uran Butka/

I pari është tingulli, mandej fjala. Lec Kurti u lind dhe u përkund në djepin e tingujve muzikorë të familjes Kurti. I ati, Palok Kurti, krijues i Bandës së parë në Shkodër, njihet si kompozitor i mjaft këngëve qytetare shkodrane si “Për mue paska kenë kismet”, “Marshalla bukurisë sate”, “Qenke nur i bukurisë” etj. Nga i ati, Leci trashëgoi talentin dhe ndjeshmërinë muzikore. Leci i vogël jetonte në botën e tingujve, madje i kuptonte dhe i vlerësonte njerëzit me anën e tingujve, tonalitetit dhe ngjyrës së zërave. Paloka ia njohu drejtimin dhe e nisi për në vendin e muzikës, në Itali. Në vitin 1909, Leci nisi Liceun e Pesaros, mandej Akademinë e Arteve për kompozicion në Venecia, të cilën e kreu në vitin 1916. Kjo është edhe koha e studimit dhe e krijimtarisë muzikore të Lec Kurtit. Të gjitha veprat e tij muzikore që njohim, mbajnë vulën e kësaj moshe të re dhe të kësaj kohe: 1909-1916.
Pas diplomimit, u kthye në Shkodër. Në shtëpinë muzikore “Kurti” do të kishte dhomën më të madhe dhe pianon më të mirë. Ishte i heshtur, punonte në qetësi të plotë dhe askush nuk guxonte kush t’ia prishte qetësinë e punës. Sigurisht që studionte dhe kompozonte, por kompozimet e kësaj periudhe nuk gjinden. “Në shtëpinë Kurti kishte pesë piano, që u shtetëzuan pas vitit 1944. më kujtohet fare mirë se, për t’i nxjerrë ato nga shtëpia, është dashur të prishej edhe çatia. Një nga pianot ia dhanë Radio Tiranës, tjetrën Radio Shkodrës dhe të tjerat në destinacione të kësaj natyre”- kujton aktorja e madhe Tinka Kurti.
Pushteti i komunist mori nga familja e famshme shkodrane të gjithë fonotekën, disqe të panumërta me operat e kompozitorëve më me zë të asaj kohe. Po ashtu, edhe një numër të madh partiturash të Lec Kurtit, që përbënin krijimtarinë e tij. Të gjitha këto u sekuestruan pa ndonjë vendim dhe u hodhën në shtëpinë e kulturës, ku u trajtuan pa asnjë kujdes. Një pjesë e tyre humbën. Është meritë e familjaes Kurti, që në kushte të frikshme, ruajti disa dorëshkrime me vlerë që hedhin dritë mbi historinë e muzikës moderne shqiptare dhe veçanërisht mbi krijimtarinë e Lec Kurtit.
Lec Kurti është shquar dhe ka lënë gjurmë të pashlyera në tri fusha: muzikë, diplomaci dhe politikë. Megjithëse në diplomaci dhe në politikë punoi e veproi për një kohë të gjatë, në fushën e muzikës është “Primo” dhe ka krijuar vepra të rëndësishme që mbeten, me vlera të padiskutueshme profesionale, që janë themeli i muzikës artistike shqiptare. Muzikologu i njohur, prof. dr. Sokol Shupo, studiues i veprës së Lec kurtit, thekson se është padyshim i pari kompozitor profesionist në historinë e muzikës shqiptare dhe vepra e tij është konkuruese.

Kompozitori

Krijimtaria e njohur muzikore e Lec Kurtit numëron gjithsej 24 vepra, tetë prej të cilave të papërfunduara. Ne krijimtarinë e tij përfshihen vepra të gjinive te ndryshme muzikore: opera, sonata, variacione, trio, romanca, , muzikë dhome, muzikë korale, muzikë sinfonike, kuartete dhe pjesë të vogla pianistike etj.
Në historinë e artit shqiptar, Lec Kurti duhet të zerë vendin e tij të merituar. Mjaft më me harresë. Ai është kompozitori i Operës së parë shqiptare, kompozitori i së parës sonatë për piano, së parës sonatë për violinë e piano, së parës temë me variacione për piano, së parës romancë shqiptare, të parit kuartet harqesh dhe së parës muzikë sinfonike në historinë e muzikës shqiptare.
Lec Kurti është babai i kompozicionit shqiptar.
Vepra e parë muzikore e Kurtit është “Romanca Dramatike” e vitit 1909, për të cilën studiuesi grek J. Leotsakos, shpreh dyshime nëse përfaqëson vërtet krijimin e parë te Lec Kurtit. Sipas Leotsakosit, nje vepër e parë nuk mund të ketë atë qartësi ndërtimi, sikurse e ka romanca në fjalë.
Lec Kurti ka kompozuar veprat: “Gavotte”, në si mazhor, 24 shkurt 1912; “Scherzo”, në mi mazhor, 17 dhjetor 1913, “Scherzo”, në la minor, 12 dhjetor ..; romancat “Romanza senza parole”, në mi mazhor, më 9 dhjetor 1913, “Preludio”, në la minor, 20 mars 1913; “Andante”, në la mazhor, “Presto”, në do minor; “Preludio”, në sol minor, 11 maj 1914. Veprat për kanto “Le fronde che vedresti rinverdire, romanza, parole di Ada Negri”, 5 dhjetor 1913 apo “N’amasti mai”, romanza që janë shkruar në Venezia më 2 mars 1914. Të tjera krijime të Kurtit janë edhe “Fuga me katër zëra”, “Marsh Ëied”, klavier, 30 dhjetor 1913, si dhe dy partitura për orkestër sinfonike, njera daton më 10 mars të vitit 1914 dhe tjetra më 2 prill 1914; “Sonata, për violinë dhe piano” në mi mazhor; “Adagio, për violinë dhe piano” në fa mazhor; “Allegro un po sostenutto, për violinë dhe piano” në la minor; “Non troppo lento, për violinë dhe piano”; “Sonata, për violinë dhe piano” në re mazhor. Po ashtu, “Sonata, për violinë dhe piano” në re minor, Venezia, që datojnë në 15 shtator të vitit 1915, “Romanza për violinë dhe piano”, shkruar më 3 shkurt të vitit 1914. Krijimtaria e Lec Kurtit vijon me të tjera vepra për ansamble dhome: ”Trio për violinë, violonçel dhe piano”, që mban datën 6 mars të vitit 1914; “Quartetto”, në sol minor për harqe, shkruar më 24 prill të vitit 1914; “Tema con variazioni”, në la minor; “Allegro molto moderato”, në do minor, 27 janar 1914, “Preludio”, në Re Mazhor, për piano, 20 mars 1914; “Preludio”, 29 janar 1914; “Berceuse”, në la Mazhor, 12 janar 1914; “Minuetto”, në la mazhor, 6 dhjetor 1914, “Preludio”, në sol minor, 20 dhjetor 1914; “Sonata”, në do minor, 19 mars 1914.
Por vepra kryesore është Opera “Arbëreshtja”, Venecia, maj 1915, nga e cila kanë mbetur vetëm 11 fashikuj. Edhe nga sa ka mbetur, vlerësohet jo vetëm si opera e parë shqiptare ( deri më sot besohej se opera e parë ishte “Mrika” e Preng Jakovës, viti 1959), por edhe si një vepër tepër profesioniste me temë shqiptare.
Leci mund te konsiderohet, pa frikë si kompozitor klasiko-romantik. Eshte klasik ne pikpamje të formës, ndersa deri-diku romantik, për shkak të gjuhës harmonike të përdorur dhe shmangies nga rregullsia e principeve formale klasike. Dy vitet e fundit të krijimtarise se tij, 1915-1916, shenojne dhe vitet e pjekurise se tij kompozicionale. Nga partiturat e vitit 1915 vjen per here te pare ne krijimtarine e tij forma e sonates (Sonata per piano ne Do-), e cila të krijon përshtypjen e ndikimit bethovenian. Padyshim që në krijimtarinë e Lec Kurtit kjo vepër shënon dhe pjekurinë e tij krijuese për ta përfunduar në vitin 1916 me “Luisa di Charpentier, quadro II”. Kjo e fundit dëshmon tendencën drejt romantizmit, si edhe njohjen e mirë me krijimtarine e Vagnerit.
Një nga kompozimet e bukura dhe impresioniste të Kurtit është “Hymni Kombëtar”, me tekst të Gjergj Fishtës:
Bini toskë e bini gegë
Si dy rrfe’ qi shkojn’ tue djegë…
Ky hymn patriotik, që i ka qëndruar kohës, ndoshta është krijuar qysh në vitin 1912, por është regjistruar në vitin 1922. Po ashtu, marrshi kushtuar Princ Vidit është kompozuar në fund të vitit 1913, kur V. Vidi ishte caktuar nga Fuqitë e Mëdha si princ i Shqipërisë, ndonëse nuk kishte mbërritur ende në Durrës. Leci edhe me muzikë u paraprinte ngjarjeve. Lec kurti ishte artist i lindur. Brenda tij ishte edhe kompozitori, edhe instrumentisti (ai luante në disa vegla muzikore), edhe poeti, edhe përkthyesi. Ai ka shkruar poemat “Kërshëndellat’, “Mbrashtbulli”, “Sikur të mujsha”, “Lula Marnesha” dhe ka përkthyer në shqip autorë të mëdhenj të letërsisë botërore: Pirandelo, Poe, Gorki, Pushkin, Gauthier, Merime, Korolenko etj. Vepra e Lec Kurtit mbeti e panjohur. Ajo u ndalua, sepse autori më vonë u bë diplomat perëndimor dhe politikan kundërkomunist.

Diplomati

Lec Kurti është diplomati me karierë më të gjatë diplomatike, prej vitit 1918 deri në vitin 1939.
Përse u nda nga jeta muzikore një personalitet shumë i talentuar dhe u përfshi në diplomaci e politikë?
Mendoj se ishte një sakrificë e madhe në dobi të atdheut e të çështjes sonë kombëtare. Shqipëria ishte në gjendje kritike si komb dhe si shtet. Lufta e Parë Botërore e shkeli dhe e shkatërroi. Ajo u bë shësh lufte i Fuqive të Mëdha ndërluftuese, por edhe e orekseve gllabëruese të vendeve fqinjë. Mjaft ngjarje të hidhura ndodhën edhe për faj të vetë shqiptarëve si largimi i Princ Vidit, lëvizja esatiste dhe rebelimi haxhiqamilist. Në mbërim të luftës, Shqipëria rrezikohej të coptohej sërish. Në këto rrethana ekzistencialiste, atdhetarët dhe politikanët e shquar të Shqipërisë u mobilizuan në një përpjekje madhore për të bërë të njohur çështjen shqiptare dhe për ta mbrojtur atë me çdo mjet. Një nga këta ishte edhe artisti Lec Kurti. Ai e ndjeu përgjegjësinë e kohës dhe të vetvetes dhe zgjodhi diplomacinë si një armë të fuqishme për të propaganduar dhe mbrojtur të drejtat e kombit shqiptar në botë. Në këtë vendimmarrje ndikoi edhe koha e intenimit të tij, bashkë me të atin, në Korfuz, në vitin 1917. Njohës i mirë i kulturës dhe i gjuhëve europiane, ai u angazhua në artin e diplomacisë për gati 21 vjet me radhë.
Fillimisht si zv.konsull në Bari në vitin 1918, mandej në Romë si ingarkuar me punë i Shqipërisë në Itali. Atje ndihmoi emigracionin shqiptar të zhvendosur për shkak të luftës. Ruhet në arkivat e Ministrisë së Jashtme një rekomandim i Fan Nolit i vitit 1922 për vlerat e Lec Kurtit si diplomat i mençur, i përkushtuar dhe i ndershëm
Ai zëvendëson Mid’hat Frashërin në vitin 1926 si Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Greqi, ku vijon me sukses punën për afrimin e bashkëpunimin ndërmjet dy vendeve fqinjë.
Kulmi i veprimtarisë diplomatike të Lec Kurtit është përfaqësimi prej tij i Shqipërisë në Lidhjene Kombeve 1930-1935. Një përfaqësim dinjitoz që e rriti prestigjin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. “Lec Kurti ishte inteligjent, poliglot, shumë i kulturuar, njohës i mirë i çështjes shqiptare dhe i të drejtës ndërkombëtare”- thotë diplomati tjetër i shquar, Fuat Asllani.
E mbylli karierën diplomatike si Ministër Fuqiplotë i Shqipërisë në Britaninë e Madhe. Vlen të përmendet protesta e tij në Radio Londra kundër pushtimit të Shqipërisë nga Italia fashiste më 7 prill 1939. Zëri i Lec Kurtit ishte zëri i parë dhe i vetëm në Evropën mjerane të asaj kohe, kur zërat e tjerë të politikës “së madhe” evropiane heshtën dhe e pranuan pushtimin.
Gjithashtu, Lec Kurti bashkë me Miss Durhamin, mbrojtësen e madhe të Shqipërisë, dhe miq të tjerë të Shqipërisë në Londër, protestuan përpara Ministrisë së Jashtme të Britanisë së Madhe kundër agresionit ushtarak fashist ndaj Shqipërisë si edhe kundër heshtjes së qeverive perëndimore për pushtimin e një vendi anëtar i Lidhjes së Kombeve.
Në këto çaste dramatike, Lec Kurtit i erdhi një ftesë nga “Vatra”, që e grishte në SHBA si kryetar i shoqërisë panshqiptare “Vatra”. Por lec Kurti nuk pranoi. Ai mendoi se në kushtet e robërisë të Shqipërisë, atij i takonte të gjindej dhe të luftonte atje për lirinë dhe pavarësinë e popullit e të vendit të tij.

Politikani

7 prilli 1939 është dita kur Lec Kurti hyri në politikë.
U kthye në atdhe dhe u lidh me figurat nacionaliste si Mid’hat Frashëri, Jup Kazazi, Zef Pali, Ymer Lutfia, Mustafë Dervishi e personalitete të tjera kombëtare.
Në atë kohë, në Shqipëri kishte nisur reziztenca antifashiste. Më 8 prill 1939, një ditë pas pushtimit, ishin hedhur në Tiranë themelet e organizatës nacionaliste “Balli Kombëtar” dhe ishte shpërndarë programi prej tetë pikash: “Nacionalizma shqiptare (Balli Kombëtar), Shqipëri 1939”. Natyrisht, Leci nuk ishte ndër themeluesit, sepse atëbotë ndodhej në Londër. Por, me të ardhur në Shqipëri, ai u bashkua me liderët e Ballit Kombëtar dhe mori pjesë aktive në organizimin e Ballit Kombëtar në Shkodër. U zgjodh kryetar i kësaj organizate për prefekturën e Shkodrës dhe e drejtoi atë deri në fund.
Përse Lec Kurti bëri këtë zgjedhje?
Së pari, sepse tek programi i “Ballit Kombëtar” i shprehur tek “Nacionalizma shqiptare” (1939) dhe më vonë, tek “Dekalogu” (1942), Lec Kurti gjeti një alternativë patriotike dhe thellësisht demokratike, që përkonte me idetë dhe formimin e tij: “Luftojmë për mobilizimin e të gjitha fuqive të gjalla të kombit kundër pushtonjësve, për realizimin e idealit kombëtar: Shqipëria e shqiptarëve”
Ndërkohë, ai kishte një miqësi e bashkëpunim të ngushtë me Mid’hat Frashërin, në mënyrë të veçantë kur ishin të dy diplomatë dhe punonin intensivisht për çështjen shqiptare. Në gazetën “Flamuri” është botuar një fotografi e këtyre viteve me diçiturën kuptimplote “Dy miq”.
Natyrisht, një personalitet i kulturës dhe i diplomacisë, i edukuar në një familje nacionaliste dhe i shkolluar e formuar në Perëndim, ku studioi, jetoi e punoi thuajse për 30 vjet nga viti 1909 e deri në vitin 1939, nuk mund të lidhej me lëvizjen komuniste, që binte ndesh me formimin nacionalist dhe idetë e tij demokratike.
Ai ishte i ndërgjegjshëm për udhën që mori. Në ditarin e tij, që ruhet në familjen Kurti në Shkodër, shkruan për veprimtarinë e vet politike: “Në çështje nderi, nuk njoh autoritet tjetër veç ndërgjegjes sime”
Në muajt gusht-shtator 1939 Balli kombëtar u organizua, duke krijuar edhe degët e tij nëpër prefektura. Më 31 gusht 1939 u themelua dega e Ballit Kombëtar për qarkun e Shkodrës, me kryetar Lec Kurtin. E shkruan vetë Lec Kurti tek revista “Rrobni, o vdekje”: “Asht dita e 31 gushtit 1939, që i përgjigjet themelimit të Organizatës “Balli Kombëtar” në Shkodër”
Si kryetar i Ballit Kombëtar për Shkodrën, Lec Kurti, u kthye në një misionar të bashkimit të të gjithë shqiptarëve në luftë kundër okupatorëve nazifashistë. Nga veprimtaritë kryesore të Ballit Kombëtar në Shkodër ishin demonstrata e 26 korrikut 1943 kundër italianëve, ku u vra nga fashistët kryetari i Rinisë së Ballit Kombëtar për Shkodrën, prof. Mustafë Dervishi, miku e bashkëpuntori i ngushtë i Lec Kurtit, lufta e përbashkët e ballistëve dhe e partizanëve kundër italianëve në Reç më 30 gusht 1943 e të tjera. Balli Kombëtar themeloi e botoi edhe revistën “Rrobni, o liri” në Shkodër ku shpalosi idetë dhe veprimet atdhetare e demokratike dhe sidomos platformën për bashkim e luftë të përbashkët kundër pushtuesve. Le të përmendim shkrimin “Bashkim” të Lec Kurtit në revistën”Rrobni, o liri” datë 2.03.1944, ku ai bënte thirrje për bashkim të të gjithë shqiptarëve, pa dallim ideje, në luftën për liri.
Një nga çështjet kryesore të Ballit Kombëtar ishte ajo e Shqipërisë etnike, zhvilluar në mënyrë të plotë e të institucionalizuar në Kuvendin Kombëtar të Mukjes, 2-3 gusht të vitit 1943. Ishte fjala për bashkimin në një shtet të vetëm të trojeve shqiptare, ku shumicën e popullsisë e përbënin shqiptarët, pra, një zgjidhje mbi kriterin etnik dhe mbi parimin universal të vetvendosjes së kombeve, garantuar edhe nga Karta e Atlantikut.
Lec Kurti ishte ithtar i këtij parimi dhe luftëtar i vendosur i çështjes së drejtë të Kosovës martire dhe i Çamërisë së shkombtarizuar e shpronësuar me dhunë, çështje që i kishte mbrojtur me argumenta të pakundërshtueshëm edhe në Lidhjen e Kombeve.
Janë lapidare fjalët e Lec Kutit : “Ne luftojmë për Shqipërinë, as për Shqipëri të Madhe as për Shqipërinë të vogël, por për Shqipëri etnike, që nuk pranon suazë as nga Lindja e as nga Perëndimi, se suaza e kombit formohet vetëm nga kufijtë e kombit ”
Kur komunizmi nisi kryqëzatën ushtarake kundër Ballit Kombëtar, Legalitetit dhe Krerëve të Veriut, ai ngiti zërin kundër luftës së shqiptarëve kundër shqiptarëve. Ai mori pjesë në “Lidhjen Shkodrane”, marrëveshje ndërmjet Ballit Kombëtar, Legalitetit dhe Bllokut Indipendent në nëntor 1944 në Shkodër, firmosur nga Lec Kurti e Jup Kazazi për Ballin Kombëtar, Ndoc Çoba dhe Shefqet Muka për Legalitetin dhe Mark Gjonmarku e Hafëz Ali Kraja për Indipendentët, përkundër mësymjes komuniste sllavo-shqiptare
Rezistenca e fundit antikomuniste u bë në Shkodër.
Për t’i shpëtuar hakmarrjes komuniste, por edhe për ta vazhduar rezistencën e përpjekjen në Perëndim, një pjesë e liderve të Ballit Kombëtar u larguan nga Shqipëria. Bashkë me ta edhe Lec Kurti.
Ishte ditë e paharuar ajo e 22 nëntorit 1944. Ora 16.00. Rreth 150 nacionalistë hipën në anije në brigjet e Tivarit. Në heshtje të thellë. Dëgjoheshin veç llapashitjet e dallgëve. Para nisjes, Mid’hat Frashëri u ngrit më këmbë, mandej gjithë të tjerët. Ishte çasti kur do ta linin Shqipërinë, ndoshta përgjithmonë. “Bota duhet ta dijë se ne bëmë detyrën karshi atdheut dhe qytetërimit. Nuk përpiqemi të shpëtojmë lëkurën, se ajo s’vlen as për një daulle. Largohemi prej atdheut për të përsëritur përpjekjen tonë në vende të tjerë dhe përgatisim udhën e shpëtimit të Shqipërisë”- tha Mid’hati.
Udhëtuan drejt Brindisit, mandej me kamiona ushtrie për në Grummo, një kamp përqëndrimi me çadra për refugjatë politikë, rrethuar me tela me gjemba dhe roje britanike.
Ekziston një foto e kampit të Grummos, ku Mid’hat Frashëri, Lec Kurti, me flokë të krejtësisht të bardhë dhe Vasil Andoni kanë dalë pas telave me gjemba. Pikërisht këtu, më 28 nëntor 1944, domethënë gjashtë ditë pas largimit nga mëmëdheu, emigrantët politikë shqiptarë kremtuan Ditën e Flamurit. Mid’hati u tha që të ktheheshin me fytyrë nga Lindja, nga Shqipëria. Të gjithë u kthyen andej… Kënduan në kor Hymnin e Flamurit. Mandej foli Mid’hat Frashëri. Ishte e para herë, ndoshta e papërsëritshme në historinë e ligjërimit botëror, që dëgjuesit dëgjonin me shpinë të kthyer nga folësi, por me fytyrë kthyer nga mëmëdheu i tyre! Lec Kurti, derdhte lotë mallëngjimi…
Pas tri javësh, emigrantët shqiptarë u vendosën në kampin e Santa Farës, në gazermat e ushtrisë italiane të Karbonarës. Aty erdhi një përfaqësi e Misionit Aleat, ku bënte pjesë edhe Alfred Andoni nga Elbasani dhe Asim Jakova nga Shkodra. Misioni u takua me Mid’hat Frashërin, Lec Kurtin dhe Vasil Andonin. Lec Kurti bisedoi me kolonelin Hill që kishte qenë në Shqipëri dhe me të cilin ishte miqësuar në Angli dhe i dha atij një mesazh për qeverinë italiane dhe britanike për refuzimin e dorëzimit të tyre tek guberna e Enver Hoxhës, që i kërkonte me insistim si kriminelë lufte.
Në kampin e Reggio Emilias, dita niste me korin e mëngjezit, që e drejtonin Lec Kurti dhe Dom Zef Shestani, nganjëherë dhe Zef Pali apo Veniamin Deljana. Kori fillonte me këngën “Lutje Zotit” dhe vazhdonte me këngë patriotike kushtuar Flamurit dhe dëshmorëve të kombit: Hysni Lepenica, Safet Butka, Mustafë Dervishi, Dom Ndre Zadeja, Besnik Çano, Hamit Troplini, i cili ra duke luftuar në Kosovë e të tjerë. Tekstet e këtyre këngëve janë përmbledhur nga Mid’hat Frashëri tek libërthi “Mallëngjimi”. Mendoj se disa prej këtyre këngëve t’i ketë vënë në muzikë Lec Kurti, por edhe Dom Zef Shestani, Luan Gashi etj. Gjithashtu në konferencat kulturore që mbaheshin çdo javë në emigracion në Ditët e Kulturës, ku Lec Kurti mbante bisedat për muzikën, siç kujton Seit Demneri.
Në memorandumin paraqitur Konferencës së Paqes në Paris, më 23 korrik 1946, Mid’hat Frashëri, Lec Kurti e Vasil Andoni shpjegonin tragjedinë që i solli Shqipërisë propaganda komuniste e ardhur nga jashtë, regjimi totalitar i Enver Hoxhës, lufta vëllavrasëse e nxitur dhe e drejtuar nga PKSH-ja e cila u vu në shërbim të jugosllavëve.
“Po të mos ishte propaganda e ardhur nga jashtë, shteti ynë i vogël pranë Adriatikut, do të ishte vendi më pak fatkeq dhe, njëkohësisht, më i lumturi i Ballkanit. Fatkeqësisht, propaganda në vendin tone u ashpërsua, ajo iu bind një logaritjeje të gabuar. Vërejtjet e bëra nga Balli Kombëtar, që parashikonte qysh në fillim se kujt do t’i shërbente lufta ideologjike dhe aspak patriote, nuk paten fatin të merreshin në konsideratë nga ata që ishin ngarkuar të bashkërendonin rezistencën aktive. Kështu që furnizimet e Aleatëve iu dhanë Partisë Komuniste Shqiptare, që u vu në shërbim të Jugosllavëve. Dhe me porosi të tyre udhëhoqi luftën vëllavrasëse në Shqipëri, e cila nuk u shërbente interesave të vendit dhe Fuqive të Mëdha”- shkruhej në këtë memorandum. “Situata sa tragjike aq e hidhur e Shqipërisë së sunduar nga një regjim i paligjshëm sa totalitar aq edhe despotik do të ndryshonte me angazhimin e me përpjekjen e të gjithë shqiptarëve brenda e jashtë Shqipërisë, jo me mjete dhune, armë e gjak, por me vullnet fisnik dhe mjete demokratike, me mbështetjen e vendeve perëndimore demokratike.”
Me këtë ëndërr mbylli sytë përgjithnjë në Romë, në shtëpinë e motrës, në dhjetor të vitit 1948. Në varrimin e tij morrën pjesë gjithë emigrantët shqiptarë. E përcollën për në banesën e fundit me “Hymnin e Flamurit” të kompozuar nga vetë i ndjeri në fillimet e shtetit të pavarur shqiptar. E nisi dhe e mbylli jetën me tingujt e muzikës së tij të pavdekshme.

Shkruan: Begzad Baliu/

Shqiptarët e Kosovës po martiri¬zohen në mënyrën më ç’njerë¬zore në epokën e pushtimit të kozmosit, në erën e shpikjeve të mëdha shkencore, në fundin e shekullit XX.

* * *

“Pavarësisht se jam shkodran, unë në shpirt jam kosovar”- Profesor Jup Kastrati.

Tradita kulturo – historike e shqiptarëve njeh disa ngjarje të mëdha dhe disa personalitete emble¬ma¬¬tike, që kanë shënuar përmasa shekullore. Prandaj, studimi i tyre në nivelin e duhur arrihet vetëm duke i trajtuar në kompleksitetin e tyre.

Profesor Jup Kastrati është njëri nga ato perso¬na¬li¬tete të kulturës kombëtare dhe vepra e tij është e asaj përmase kulturore, historike dhe qytetë¬ru¬ese shqiptare, studimi i së cilës vetëm në një drejtim e ngushton qasjen multidisi¬p¬li-nare të tërësisë së saj, e kjo do të thotë e pengon njohjen e shumë reflekti¬meve përmbajtësore të saj. Është e kuptueshme prandaj, pse në këtë vëllim, veprën e Profesor Jup Kastratit e shohim edhe në një anë studimi dhe botimi.

Kjo përmbledhje e artikujve të tij, në të vërtetë synon të arrijë së paku dy eleme¬nte thelbësore: e para, të shquajë edhe një interesim njohjeje të veprës së Profesor Jup Kastratit, pjesë përbërëse e së cilës është edhe kjo përmbledhje; dhe së dyti, të dëshmojë preokupimin e përhershëm të studiuesve shqiptarë, pra edhe të Profesor Kastratit për Kosovën.

Profesor Jup Kastratit, nuk ishte vetëm njohës i zhvillime gjuhësore purolinguistike, vetëm studiues i përki¬meve letrare – historike, vetëm gjurmues i zhvillimit të traditës kombëtare – historike, por edhe i temave të mëdha kombëtare, prej të cilave vend të rëndësishëm zë tema e madhe e trashëgi¬mi¬së sonë: kultura e arbëre¬shëve të Italisë dhe tema e madhe e dhembjes sonë, siç do të thoshte Ai – Kosova.

Për shkak se Kosovës, përkatësisht fatit historik të popullit shqiptar, i është përkushtuar për një kohë të gjatë, në forma të ndryshme dhe mbi projekte të ndryshme, Profesor Kastrati, krahas gëzimeve shpi¬rtë¬rore, ka pasur shpesh edhe dëshprimet e tij. Duke shkruar për fatin e arbëreshëve të Italisë, për fatin e Kosovës dhe më në fund për fatin e popullit shqiptar e të kulturës së tij, dhe duke e parë gjendjen e tyre të sotme, si pasojë e trashëgimisë historike përgjithësi¬sht, shpesh i ka rënë të qortohet për mendimin e tij kritik, në kundërshtim me politikën shkencore dhe sidomos me politkën shtetërore të kohës. Shembulli më tipik është Parathënia e tij për librin e Ajet Haxhiut(1). Ajo dëshmon se sa vështirë ishte të shkruhej në kushte dhe në rrethana të caktuara, sidomos kur tema e trajtuar shikohej vetëm brenda prizmit shkencor, pa u mbështetur në politikën shtetërore. Për shkak të Parathënies, së Profesor Jup Kastratit, e cila u cilësua ‘nga lartë’ e forte, vepra përfundoi për karton. Pra, ndonëse libri u shtyp në 10000 kopje, nuk u lejua të qarkullojë.

Në vitin 1990, shqiptarët nën ish-Jugosllavi zhvillonin një lëvizje të gjerë manifestimesh kundër pushtetit të Beogradit. Profesor Kastrati, ndonëse nën një presion të fuqishëm të ndryshimeve demo¬kratike që zhvilloheshin në Shqipëri, gjeti rastin për t’u deklaruar gjerësisht në përkrahje të së drejtës autoktone të shqiptarëve në Kosovë. “Shqiptarët në Jugosllavi – shkruante Profesor Kastrati, – përfa¬që¬so¬jnë popu¬ll¬sinë autoktone më të vjetër nga të gjithë popujt e këtij shteti. Shqipta¬rët zënë vendin e tretë për nga numri i popullsisë midis kombeve që formo¬jnë Jugosllavinë. Shqipta¬rët jetojnë prej shekujsh në trojet e veta dhe në një territor kompakt. Kjo është një e vërtetë absolute, jo relative. Historia, arkeo¬logjia, topono¬mia, gjuhësia, etnografia dhe folklori dëshmojnë me fakte konkrete dhe me dokumente të gjalla e të pako¬nte¬stu¬e¬shme lashtësinë mijëravjeçare të shqiptarëve në viset e tyre, prejardhjen e tyre nga fiset ilire të Dardanëve dhe vijimësinë (konti¬nuitetin) e tyre të pandërprerë në Kosovë. Shqipta¬rët janë atdhetarë të shquar e të urtë. Por qeveria e Serbisë po ndjek një politikë të hapur gjenocidi. Mbi shqiptarët po bëhen krime nga më të shëmtuarat: vrasje, prerje, helmime, terrori¬zime, burgime, masa¬kra, nga më të tmerrshmet. Shqiptarët po martiri¬zohen në mënyrën më ç’njerë¬zore në epokën e pushtimit të kozmosit, në erën e shpikjeve të mëdha shkencore, në fundin e shekullit XX. Por e drejta është me shqiptarët e atyshëm. Shqiptarët nuk kërko¬jnë asnjë të drejtë më shumë se ç’kanë serbët, sllovenët, kroatët, maqe¬donët, bosh¬nja¬kët. Shqiptarët duan të jenë subjekt i barabartë si kombet e tjera që përbëjnë Jugosllavinë, vullnet ky qe u shpreh edhe në Shpalljen e Kushte¬tutës së re nga Kuvendi i Kosovës”(2).

Dijetari dhe albanologu ynë i shquar, Profesor Jup Kastrati, vetëm pak vjet më vonë ka deklaruar: “Pavarësisht se jam shko¬d¬r¬an, unë në shpirt jam kosovar. Për inteligje¬n¬cën e urtë, trime e patriotike koso¬vare kam pasur dhe kam stimen, respektin, admirimin, simpatinë dhe nderi¬m¬in më të madh. Është kuptimplot fakti i lidhjeve të mia shkencore, kulturore, letrare me disa intelektu¬a¬lë të njohur të lëvizjes mendore shqiptare në Kosovë. Në episto¬larin dhe në biblotekën time ruaj me xhelozi e fana¬tizëm shumë letra, kartpo¬stale, kartë¬v¬i¬zita, foto¬grafi, separate (ekstrak-te) studi¬m¬e¬sh dhe shumë libra të tyre me vlerë (me dediki¬me shumë të ngrohta e plotë respekt për mua). Ato janë relikte tepër të çmue¬shme. Sa herë kanë ardhur në Shkodër, kam pasur nderin dhe kënaqësinë e veça¬ntë të rri e të bise¬doj me ta për çështje gjuhësore, letrare e arsimore. Po kështu, edhe në tubimet alban¬o¬lo¬gjike në Tiranë, Prishtinë, Prizren, Pejë, Gjakovë, Mitro¬v¬i¬cë, Shkup, Tetovë, Gostivar, Ulqin, Nju Jork, etj. Ruaj mbresat, përshtypjet dhe kujtimet më të mira për ta”(3).

Duke qenë një histori kryesisht përshkruese për Kosovën, vepra e Profesor Jup Kastratit pretendon të jetë një kujtesë për historinë tragjike të Kosovës, të shkëputur nga trungu amë Shqipëria, një histori e lëvizjes kombëtare shqiptare në kontekst të mbrojtjes së trojeve etnike shqiptare, një histori e personaliteteve më të shquara kombë¬tare dhe e kontributit të tyre për Kosovën, si dhe një histori personale e angazhimit të Profesor Jup Kastra¬tit për Shqipërinë në përgjithësi dhe Kosovën në veçanti.

Ndihmesat e Profesor Jup Kastratit për Kosovën përfshihen brenda periudhës 1965-2001. Ato kapin momente kulmore të bëmave të lavdishme të perso¬nali¬teteve dhe të ngjarjeve historike të Koso¬vës, si: Lidhja e Prizrenit(4), Hoxhë Kadri Prishtina(5), Shota e Azem Galica, vrasja e Mehmet Ali Pashës(6), Tahir Boshnjaku(7), Konstatin Shtjefën Gjeqovi( etj.

Studimet e Profesor Kastratit, përgjithësisht shquhen për saktësi dhe objektivitet shkencor, për interpetime të drejta, për gjykime të ftohta, për qartësi mendimesh, për bibliografi të pasur buri¬more, për gjuhë koncize, të pasur dhe të pastër, për forcë analize, sinteze dhe dashuri të thellë ndaj Kosovës. Kjo përmbledhje artikujsh është dëshmia më e mirë.

***

Shih Ajet Haxhiu, Shota dhe Azem Galica, botuar nga Shtëpia Botuese “Naim Frashëri”. Shtyp NTSH e shtypëshk-ro¬njave “Mihal Duri”, “8 Nëntori”, Tiranë, 1970, 304 faqe. Tirazhi: 10. 000 kopje. Një kopje të librit e ruan Profesor Jup Kastrati në arkivin e vet personal, në Shkodër. Atë ia pati dhuruar shkrimtari Loni Papa. Kur libri u botua më vonë, Parathënja e Profesor Jup Kastratit nuk u përfshi në të, për arsyen e sipërshënuar. Këtë Parathënie, në përmbledhjen tonë e botojmë për herë të parë nga dorëshkrimi.

Prof. dr. Jup Kastrati, Mësues i Popullit, E drejta është në anën e shqipëtarëve në Jugosllavi, në gazeta “Bashkimi”, viti i 48-të i botimit, nr. 230(13936), fq. 1, Tiranë, 30 shtator 1990.

Intervistë me prof. dr. Jup Kastratin, në studion e tij në Shkodër, me rastin e botimit të librit të tij Faik Konica (monografi), New York, 1995, 536 f., dhënë dr. Nail Dragës, botuar te revista javore “Koha” /Albanien Wekly, nr. 90 f. 41, Prishtinë, 10 janar 1996.

Shih, Prof. Jup Kastrati, Mbi rolin e arbëreshëve të Italisë në periudhën e Lidhjes Shqiptare. Me rastin e 100 – vjetorit te Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878-1978), Akademia e Shkencave të Shqipërisë, më 12 – 28 qershor 1978, Tiranë, në Konferenca Kombëtare të Studi¬meve për Lidhjen Shqiptare te Prizrenit, 1878- 1881. Tiranë, f. 169 -203, Tiranë, 1979. Fjala është për një studim të mbështetur mbi një literaturë speciale, bibliografi të gjerë, nxjerrë nga dokumente arkivore, shtypi periodik i kohës dhe burime të tjera me rëndësi. Ishte e para herë në studimet albanologjike që flitej për këtë temë dhe në këtë mënyrë.

Shih, Prof. Jup Kastrati, Hoxha Kadriu (Me rastin e 40 – vjetorit të vdekjes). “Buletini shkencor” i Institutit të Lartë Pedagogjik të Shkodrës, viti II, nr. 3, fq. 433-441, Shkodër, 31 dhjetor 1965. Ishte i pari punim studimor i kësaj fare për këtë figurë të shquar të patrotizmit shqiptar. Figurës së Hoxha Kadriut Profesor Jup Kastrati i është kthyer edhe herë të tjera. Le të kujtojmë këtu artikujt e tij: Hoxha Kadriu – atdhetar dhe demokrat i shquar, në gazetën “Mësuesi”, Tiranë, 11 prill 1979, f. 3 – Kadri Hoxha Prishtina, në gazetën “Besa”, Shkodër, 23 dhe 30 shtator 1991. – Kongresi i Lushnjës, në gazetën “Jeta e re”, Shkodër, 15 gusht 1970, f. 4.

Shih, Prof. Jup Kastrati, Vrasja e Mehmet Ali Pashës, përshtatur nga e folmja e arbëreshëve të Italisë në gjuhën e sotme shqipe, nxjerrë nga revista e Jeronim de Radës, “Fjamuri i Arbërit”, Corigliano Calabro, viti l, nr. l, fq. l, datë 20 korrik 1883, në librin: Mendimi politik e shoqëror i Rilindjes Kombëtare (Përmbledhje artikujsh nga shtypi). Vëllimi I, 1878-1908, Universiteti i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1971, fq. 174 – 177. Përgatitur për shtyp nga Zihni Haskaj. U ribotua te gaz. “Bashkimi“, Tiranë, 5 maj 1978, f. 2.

Në maj të vitit 1997, Akademia e Shkencave dhe Arteve te Kosovës, Profesor Jup Kastratit i kërkonte bashkë-punim me rastin e 80 – vjetorit të lindjes së akademikut Idriz Ajeti. Prof. Jup Kastrati, me anën e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, i dërgoi kumtesën: Pamje historike e ligjërimit shqip të Gjakovës në fillim të sheku¬llit XIX, që në të vëretë ishte pjesë e studimit monografik për Profesor Ajetin në librin “Historia e albanologjisë“. Këtij shkrimi, të cilën po e përfshijmë edhe në këtë përmbledhje, i mungojnë 83 referenca si dhe biblio¬grafia përkatëse, e cila gjendet në arkivin e tij.

Shih, Jup Kastrati, Gjeçovi – një personalitet poliedrik dhe atdhetar (Me rastin e 55 vjetorit të rënies), “Bashkimi”. Tiranë, 18 tetor 1984, f. 3; Gjeçovi- një atdhetar i shquar, “Shqipëria e re”, Tiranë, 1984, 6, f. 25; Gjeçov – un eminent patriote, “L’ Albanie Nouvelle”, Tirana, 1984, 6, 25; Gjeçovi- ein herausregender Patriot, “Neues Albanien “, Tirana, 1984, 6, 25; Gjeçovi – un destecado patriota, “Albania Nueva” , Tirana, 1984, 6, 25; Gjeçovi – un illustre patriota, “La Nuova Albania“, Tirana, 1984, 6, 25; Gjeçovi- an outstanding patriot, ”New Albania“, Tirana , 1984, 2, 25.

Kastriot Fetahu/

Ese

“Waterloo” e Napoleonit mbaroi brenda një dite, “Waterloo” e ABBA zgjat vetëm disa minuta, ndërsa “Waterloo” e poetëve nuk ka limit…

Mozaiku i tyre, si një monedhë ku ana e pasme e së cilës me dritëhijet e saj i ngjan një teatri pa sallë dhe pa skenë, aktorët janë ata… poetët.

Imagjinata “brutale” vizaton konturet e teatrit të panjohur me penela të errët, si fundi i një grope oqeanike që nuk shikohet kurrë, për të sjellë tek ju të vërtetën e fshehtë të atij metropoli shkronjash dhe ndjesish të dyzuara midis fletësh dhe mendjesh pasionante, që nuk maturohen kurrë.

A është letërsia një fushëbetejë ku trofetë presin të ndahen në fund të saj me emra poetësh të mëdhenj të gjithëpranuar nga “mexhelisi fejsbukian” si të vërtetat e “Darkës së fundit?”

Vërej gjithmonë njerëz që nxitojnë, njerëz të ngrysur që nuk qeshin, se janë zhytur në drithërimat e ndarjes së çmimit, si Alkinou e mëtonjësit e tjerë në Itakën e pritjes së paduruar të vendimit të martesës së Penelopës.

Shikoj njerëz që mblidhen në celula sektesh poetikë dhe përcaktojnë objektin e sulmit të rradhës.

Po ashtu edhe gazeta elektronike e portale që botojnë të njëjtët emra, duke hyrë në një garë të padeklaruar për ndarjen e trofeve.

Më duket sikur po krijojnë një çmim të tipit “Vasili Zaicev” i filmit *Armiku tek porta” dhe në vend të pushkës do t’i “varin lapsin” në muzeun kombëtar!

Nuk mungojnë as individë të vetshpallur shkrimtarë të afirmuar, fshehur nëpër cepa të globit që “vendosin gishtin” mbi emra butaforikë me kontekstin e çmimit të fituar tashmë…

Dikush, “fitues portalesh dhe i afirmuar nga ndonjë shkrimtar cepaglobsh,” arriti deri atje sa të vjedhë komplet statusin e një autori e, ta postoj nën firmën e vet…

Në një rast tjetër është një shkruese fjalish shkollareske të mënyrës dëftore që i zgjat vertikalisht e, i shet për poezi dhe më pas “korrupton me byreqe” një administrator grupi, duke “blerë famë poeteje” në Askund!

A duhet të jetë skrupuloziteti aksesor bazik tek njerëzit që mendojnë se i përkasin dimensionit të POETIT?

Djalli nuk bëhet dot poet dhe as nuk ngjyroset me të kaltër!

Nga ana tjetër shikoj njerëz, njerëz që më “dhunojnë” me postimet e shumta në rrjetet sociale gjatë një dite dhe nuk e di pse më sjellin në mendje ca gra të veshura me temina xixëlluese që kërcenin në sallone oborri faraonësh të Egjyptit të lashtë…

Më shfaqet ndonjëherë sikur rrjeti social poetik i ngjan një pylli ku ujqërit vetëplagosen ose plagosin njeri tjetrin dhe vdesin të vetmuar si ata lebrozët, që janë të dënuar ta shtyjnë jetën në xhungël pa njerëz.

Përtej asaj që duket, dëgjoj zëra që përcaktojnë autorësinë e veprave të disa poetëve si “dhuratë” nga të tjerë më të zotë. Vështroj edhe gjahtarë të të dy gjinive që ndjekin këmba këmbës të tjerët për të zbuluar mbështetësit e tyre.

Joseph Fouche, ministri i famshëm i policisë të perandorit Napoleon Bonaparti, do t’i kishte zili…

Në një tubim në Askund ishin shpërndarë copa letre si indulgjencat e kishës katolike në mesjetë, që të dhuronin jo faljen, po “fronin” e poetit dhe njerëz, njerëz të lumtur i tundnin në ajër ato si bishta balonash tabake të fëmijëve.

Ata as nuk ngriheshin dot në nivelin e personazheve të Khaled Hosseini.

Se di pse gjithmonë ashtu si “Godoja” edhe Martin Luther nuk shfaqet në horizont…

Ndërkohë njerëz, që u ngjasojnë zombieve, vizitojnë faqet respektive, pasi pjesën tjetër e konsiderojnë “underground” që nuk ju rrezikojnë çmimin, por edhe këta me strategji të pa deklaruara mbajnë ndezur “luftën e yjeve” (jo atë të Ronald Reagan) mes tyre. Ky lloj sekti aparteidist duket sikur më ilustron atë frazën e famshme të filmit “Dy njerëz të një qyteti,” në fillim të tij ku emetohej në faqen e bardhë prej tekstili të ekranit -Në Francë ka dy gijotina, një që rri në qendër dhe një që udhëton në periferi.-…

Guximi im për të shkuar në tregjet ambulantë është i paguximshëm. Fletë, fletë librash, fletë të mëdha antologjish me emra njerëzish të pafajshëm në krye të titujve poetikë, janë në garë se cila prej tyre mban më shumë fara, gështenja të pjekura apo shpikje të tjera agrokulturash në pritje për të përfunduar në sy të zmadhuar njerëzish nga dëshira për të stomakëzuar pjekësirat dhe flakur tutje emra profanësh që jetojnë me ëndrra antologo-olimpike…

A nuk është kjo gjë analoge me blerjen e skllevërve nga skllavopronarët në kohërat e gladiatorëve?

* *. *

Dikush, poete dhe mike vërtet e çmuar më shkruan një ditë nga vendi im për të më bërë me dije se X poezi e Y poeteje nuk është e shkruar nga ajo por nga një mik i saj. Unë besoj se ndodh kështu vërtetë dhe paguajnë madje për të pasur libra me autorësinë e vetë dhe poezi të shkruara nga të tjerë, por rastin konkret e njihja dhe nuk pranova këtë arësyetim.

Pas një çasti habie nga siguria që përcolli lajmin, m’u sintetizua se në fushëbetejën imagjinare të luftës për përcaktimin e poetëve po hynte në veprim edhe “garda pretoriane.”

Hingëllima kuajsh dhe nxitime fallxhoresh për të përcaktuar fate poetësh bëhen bashkë në veshët e mi.

Mikja ime, që dukej si emisare speciale, (më vjen në mendje “i dërguari Xhabir” i Dritëro Agollit), tashmë kishte avancuar në fazën e dytë të sulmit, duke e quajtur poezinë të vjedhur dhe ishte kaq e ngarkuar emocionalisht si të kishte marrë detyrën për ta ekzekutuar poezirrëmbyesen, që të kishte një më pak në rrugën drejt fundit të luftës dhe arritjes së çmimit “Poet i madh.”

Fjalë, thoshte, fjalë të vjedhura dhe unë hallakatesha më keq, sepse poezitë me fjalë shkruhen dhe te “mali i dhjetëmijë fjalëve” të shqipes, (Shekspiri përdorte njëzetmijë në krijimtari), a nuk rrotullohemi të gjithë?

Poezia i ngjan asaj masës së madhe të brumit, nga e cila nënat tona marrin toptha të vegjël dhe na bëjnë petët e byrekëve aq të shijshëm, që vetëm ato dinë ti bëjnë.

Nuk e di pse nuk hapet një garë për byrekbërësen më të mirë(?), mendova në çast…

Poezia nuk shkruhet me numra, por i ngjan një algoritmi fjalësh për subjektin që zgjedhim të trajtojmë, i kumtova pas pak.

Ka vjedhur idenë e një mikes time, më tha, pse ka shkruar poezi për dashurinë…

Dmth për pronësinë për të shkruar për dashurinë liçensojmë njërin, për vdekjen liçensojmë dikë tjetër e poetët e paliçensuar i mbyllim në gijotinë poetike…

Në konceptin tim, poezi ka pa limit në këtë botë, ndërsa temat, idetë, motivet janë të kufizuara dhe të gjithë në atë bojë do të ngjyejmë për të shkruar, a nuk shkroi Homeri për dashurinë(?), fola më shumë me veten se me të.

Vetëtimthi më erdhi në mendje se kohë më parë më kishte pyetur me cilin isha nga grupimet aktuale të poetëve dhe pse nuk botoja libër, sepse ajo kishte botuar… “një dëng” me libra!

Aleanca e grupime poetësh, misioni?

U rrënqetha, se përnjimend pyeta veten -Po poeti i lirë?…

Sa vlen liria ime kështu? Pse jemi në “luftë” dhe e largojmë paqen, si stuhia një varkë me vela të thyera në det të hapur?

Dhe ju “përgjigja” me stilin e George Orwell, se -sa më shumë që njoh “poetët” aq më shumë nuk jam poet!-

-E ke dëgjuar Volterin?- e pyeta në vazhdim…

Po, më foli, ai poeti anglez…

Jo, i thashë, është filozof, shkrimtar, satirist francez, themelues i iluminizmit, kritik i ashpër i kishës romake dhe nga kalorësit më të mëdhenj të lirisë, një prej njerëzve më inteligjentë e më të ditur në botë, ai ka thënë -Origjinaliteti nuk është asgjë veçse imitim i mençur. Shkrimtarët më origjinalë kanë huazuar nga njëri-tjetri!

Ajo ngeli për një çast dhe kruajti kokën instiktivisht duke shtuar -po ajo ka vjedhur një strofë komplet dhe një miku im poet më dërgoi një ditë një poezi të vjedhur nga ajo.-

-Mi nis- i thashë, poezinë e saj dhe origjinalin e vjedhur, por nuk e kuptoj dot pse ti e vendos veten në kompeticion me të?

Po nuk janë e njëjta, më foli, por ngjajnë…

Kuptova, fazat e sulmit përshkallëzoheshin pas çdo pengese faktike që i dilte para…

Se di përse poetin, një target i caktuar syresh, e kuptojnë si një titull që jepet me dekret. Dekretoheshin kontët dhe dukët, markezët apo baronët nga dinastia e Bourbonëve, po kurrë një poet.

Nuk mendoj se mikja ime e njeh Prosper Merimee, por unë nuk e harroj operan “Carmen” e Georges Bizet, libretin e saj e ka shkruar Merimee, sikurse dhe librete të tjerë të operave që kanë bërë histori, konsiderohet pionier i novelës dhe nga koha e tij nuk njoh asnjë dukë apo kont.

Ndërkohë lajmet e ditës lançonin se një grua u vra nga burri i saj dhe se korrupsioni ishte më i madh se një vit më parë nga statistikat e BE-së…

Por ne jemi të zënë me luftën e ndarjes së çmimit “POETËT E MËDHENJ,” ne që jemi sa gjysma e popullsisë së Chicagos aktualisht.

Po sikur të shpërthejë kjo “luftë” edhe në Chicago, mendova…

Dhe në këtë sofizëm drithërues mikja ime vazhdoi -ajo përsërit metaforat e të tjerëve…-

Nuk do e pëlqejnë poezinë e saj nëse ajo nuk prodhon risi metaforike, ju drejtova dhe isha edhe i gëzuar se në Chicago nuk “e njohin” Waterloo, por punojnë me seriozitet në çdo aspekt të jetës…

“Në momentin që filloni të mendoni se fitimi i dikujt tjetër është humbja juaj, ju e kufizoni veten duke menduar për konkurrencën dhe mungesat.”

Grant Cardone, sipërmarrës, investitor dhe autor amerikan.

Pas pak e pyeta -e njeh Salvador Dali?-

Dramaturg francez, u përgjigj, ndërkohë që unë buzëqesha pa dashur ta fyej, duke i treguar se Dali ka një sentencë shumë të bukur

-Burri i parë që krahasoi faqet e një gruaje të re me një trëndafil ishte padyshim një poet; i pari që e përsëriti ishte ndoshta një idiot.

Ndaj poezia e bukur nuk pranon përsëritje i kumtova “poetes” që pretendonte edhe vetë çmim në fund të luftës…

Po “Chri-Chri” e ke dëgjuar?.

Është Shevqet Musaraj…

Këtë herë qesha vërtetë dhe i bëra me dije se Nonda Bulka ka shkruar një pamflet të bukur “Nga Londoni në Paris, Nga Belgradi në Athinë,” duke stigmatizuar ekzibicionizmin në pararendje të luftës së dytë botërore dhe kështu edhe ti me idetë që përcjell për “luftën poetike.”

Ndërkohë më erdhi në mendimin tim armiqësia antagoniste midis Tolstoit dhe Turgenievit, sa Tolstoi e ftoi edhe në duel e përsëri ata e nderonin njëri tjetrin si shkrimtarë.

Asgjë nuk është perfekte, koha konsiderohet juria më e mirë dhe e vetme që “ndan çmimet e poetëve,” përsiata duke mbyllur bisedën dhe diskutuar më pas për “kafen” në Tiranë në gushtin e ardhshëm…

K.F.

Chicago 05/05/2023

Në filmin “Taken 1” në një skenë kur aktori kryesor, Bryan Mills (Liam Neeson), vret një kapo të mafies franceze, ai i thotë “Asgjë personale, është thjesht biznes.”

Intriguese filozofia e Mao Tse Tung… -Turbullo që të kthjellohet.-

Ai ishte filozof dhe jo vetëm një lider komunist autoritar, që mbështetej në teoritë e Confucius dhe Mencius.