Nga Keze Kozeta Zylo/

Tempulli më i madh hindu BAPS Swaminarayan Akshardham prej 183 hektarësh në SHBA dhe i dyti në botë është ndërtuar në New Jersey, në qytezën e vogël të Robbinsville. Ky vend me pamje magjike, i vendosur në fushat e gjelbërta të Robbinsville, Nju Xhersi, është një tempull hindu.

Pjesa e jashtme e madhe, ose mandapi, strehon shenjtëroren e brendshme, mandirin aktual, dhe i gjithë kompleksi është një “Akshardham”. Sipas përkufizimit, “mandir” në sanskrishten e lashtë do të thotë “një vend ku mendja qetësohet dhe përjeton paqen e brendshme”. Atmosfera e paqtë të perpinte të tërën dhe ishtë shumë emocionuese. Këto ndjesi reflektoheshin në veshtrimet tona me besimtarët dhe vizitorët gjatë rrugës dhe brenda mandirit. Kete tempull me një arkitekturë të përsosur kishim kohë që mendonim për ta vizituar, natyrshëm ta shtojnë dhe më shumë frymëzimin kur ke kolege indiane që dhe në diskutime të lirshme flasin me aq qetësi dhe përkushtim për këtë sekt tëHinduizmit.

Ky tempull edhe pse akoma se ka mbushur vitin po bëhet një vend popullor pelegrinazhi për hindutë nga e gjithë bota tha ciceronja një grua e re veshur me shallin, sari, indian dhe një pullë të kuqe të rrumbullaktë në ballë. Në thelb, termi Akshardham rrjedh nga dy fjalë “Akshar” që do të thotë i përjetshëm dhe “Dham” që do të thotë vendbanim, që së bashku nëkuptojnë vendbanimi i hyjnores ose i përjetshëm.

Në lirikën me tekst sanskrishte thuhet se: Swaminarayan Akshardham/ është e bukur dhe e mbarë/është një kryevepër artistike që shpon zemrën/ u ndërtua përmes shërbimit të vullnetarëve të përkushtuar/ është një fener vlerash kulturore/ Swaminarayan Akshardham është vendbanimi hyjnor i Bhagwan/ Frymëzuar nga Pramukh Swami Maharaj/ dhe krijuar nga Mahant Swami Maharaj/ është e bukur dhe e mbarë dhe jep paqe, lumturi dhe forcë/ Akshardham është i përjetshëm…/Ajo është e stolisur me gdhendje dhe skulptura të ndërlikuara…/…dhe zbukuruar me shtiza flamuri floriri. Të gjithë gjysmëperënditë dhe perëndeshat dhe shpirtrat e çliruar banojnë brenda. Akshardham është i përjetshëm…

Ajo tha se eshte ndërtuar nga 12,500 vullnetarë nga e gjithë bota, Akshardham ka qenë në punë që nga viti 2011.

Artizanët që ndihmuan në ndërtimin e mandirit erdhën në SHBA si vullnetarë.

Vendosja e 2 milion këmbëve kub gur në Robbinsville Township nuk ishte diçka e vogël, dhe tempulli në vetvete është një përzierje kulturore, me materiale të marra nga e gjithë bota dhe i referohet historisë amerikane gjatë gjithë kohës. Une i preka disa kubik guresh, ndjeva magjinë brenda tyre, ata këndonin, flisnin, “rrënkonin” lehtas për historinë mijëravjecare dhe të pasur të Indisë sëlashtë.

Për t’i bërë ballë dimrave të ftohtë të Nju Xhersit, pjesa e jashtme e tempullit u ndërtua me gur gëlqeror jo-tradicional bullgar. Brenda përmban gurë me burim nga e gjithë bota, duke përfshirë Greqinë, Italinë dhe Indinë, dhe një pus tradicional indian që përmban ujëra nga 300 trupa në Indi dhe të 50 shtetet e SHBA-së.

Akshardham është një Mahamandir (shtëpia e adhurimit hindu) e gdhendur në gur sipas shkrimeve të lashta hindu. Është mandiri i dytë më i madh hindu në botë dhe një nga mandirët më të veçantë hindu prej guri të ndërtuara në 600 vitet e fundit. Të lë pa frymë nga çdo kënd, të gjithë vizitorët janë të mirëpritur të eksplorojnë dhe përjetojnë bukurinë dhe qetësinë e BAPS Swaminarayan Akshardham, i cili përmban diçka për të gjithë, pavaresisht besimit.

U deshën një total prej rreth 4.7 milionë orë pune nga artizanët dhe vullnetarët për të gdhendur me dorë rreth 2 milionë metra kub gur. Katër varietetet e mermerit nga Italia dhe guri gëlqeror nga Bullgaria udhëtuan fillimisht në Indi dhe më pas mbi 8000 milje nëpër botë për në Nju Xhersi.

Më pas ata u vendosën së bashku si një bashkim pjesësh figure gjigante për të krijuar atë që tani konsiderohet si tempulli më i madh hindu jashtë Indisë.

Tempulli qendror i BAPS Swaminarayan Akshardham strehon kupolën më të madhe eliptike të arkitekturës tradicionale prej guri të ndërtuar ndonjëherë me detaje të ndërlikuara.

Mandiri i gdhendur në gurë tradicionalisht (shtëpia e adhurimit hindu) është 133 këmbë i gjatë, 87 metra i gjerë dhe 42 metra i gjatë në pikën e tij më të lartë me 1.9 milion metra kub gurë me burim nga e gjithë Evropa.

Qendra e Mirëseardhjes është një holl madhështor me shtylla, harqe dhe panele prej druri të gdhendura të ndërlikuara që mirëpresin të gjithë të përjetojnë mandirin. Atmosfera është e ndriçuar me llamba tradicionale dhe ornamentet qiellore. Është projektuar në arkitekturën indiane Haveli të shekullit të 17-të.

Statuja 49 ft. e lartë e Shri Nilkanth Varni dhe pelegrinazhi epik 12. 000 km

Në hyrje të tempullit në mes të sheshit ngrihet madhështore një statujë e florinjtë 49 ft. (këmbë) e gjatë.

Në Nilkanth Plaza është një imazh djali simpatik prej bronzi 49 ft. (kembe) i gjatë i Shri Nilkanth Varni, forma adoleshente e Bhagwan Swaminarayan, në një pozë peme jogjike për të përkujtuar 49 vitet që ai jetoi në tokë. Ashtu si një poezi e gdhendur në skulpturë, djaloshi qëndron si një testament i fuqisë së pakufishme të besimit, sakrificës dhe mjeshtërisë.

Ai jetoi duke u shërbyer të tjerëve, si dhe duke frymëzuar reforma sociale dhe shpirtërore. Poza në imazh përmendet këtu si “Tapomurti”.

Mesazhet dhe veprat e përkushtuara te tij jane të përjetshme dhe traditat e gjalla hindu janë jehonë në artin dhe arkitekturën brenda skulpturës që duket aq spirituale.

Kjo statuje është një histori e vërtetë e një djali 11-vjeçar të quajtur Nilkanth Varni, i cili ndërmori një pelegrinazh epik në Indi. Pelegrinazhi zgjati 7 vjet, një muaj e 11 ditë, duke kaluar 12.000 km në këmbë. Qëllimi i tij ishte të drejtonte, inkurajonte dhe ndihmonte njerëzit të kuptonin rrugën e drejtësisë. Në kohën kur Nilkanth përfundoi pelegrinazhin e tij në Gujarat, ai ishte një i ri 18 vjeç.

Ai e filloi udhëtimin e tij me pasuri të pakta – objekti më i çmuar që mbante me vete ishte një shaligram, një mbështetëse dore, një lëkurë dreri, një kamandal dhe një copë leckë për të filtruar ujin. Ai mbante një kanthi në qafë dhe një mala në dorën e djathtë. Ai zotëronte gjithashtu një mini-libër, të cilin e kishte përgatitur vetë, që përmbante thelbin e shastrave hindu. Nilkanth ecte zbathur i veshur vetëm me ijë edhe në borën rrëqethëse të Himalajeve! Ai zbriti në lugina të thella dhe u ngjit në majat që dilnin jashtë territorit të pashënuar. Ai u zhyt në përrenj të zhurmshëm pa u vënë re protestat e tmerrshme të shikuesve. Pa frikë ishte një shenjë dalluese e këtij aventurieri shpirtëror. Ai nuk mbante asnjë hartë apo tabelë.

Në vitet e para të jetës së Tij, vazhdimisht kryente veprime që shfaqnin atributet e tij hyjnore dhe dëshirën e tij për të përhapur dijen. Pasi prinderit i vdiqën, ai u largua nga shtëpia në moshën 11-vjeçare për të udhëtuar në gjatësinë dhe gjerësinë e Indisë. Udhëtimi i tij 7-vjeçar u fokusua në rivendosjen e idealeve të Hindu Sanatan Dharma. Gjatë këtyre viteve, ai njihej me emrin Neelkanth Varni.

Ai udhëtoi vetëm me atë që ishte e nevojshme, hoqi dorë nga familja e Tij dhe pasuritë e tjera të kësaj bote dhe vazhdoi udhëtimin e tij të përjetshëm për t’i afruar njerëzit më pranë Perëndisë.

Udhëtimet e Neelkanth përfshinin mbi 12,000 kilometra të terrenit të larmishëm të Indisë: ngricat e mbuluara me majat e Himalajeve, xhunglat e Asamit dhe plazhet e Jugut. Shtrëngimi dhe guximi i jogut të ri mistikoi dhe la përshtypje te njerëzit e panumërt, me fat me të cilët Ai ra në kontakt.

Në fshatin Shripur, Neelkanth u paralajmërua për një luan që kishte terrorizuar fshatarët. Mahanti i mandirit lokal i kërkoi Neelkanthit të kalonte natën brenda mureve të Mandirit për të shmangur dëmtimin. Neelkanth e hodhi poshtë ftesën dhe u tërhoq për të kaluar natën nën një pemë jashtë mureve të fshatit. I frikësuar për djalin e ri, mahanti shikoi nga dritarja e tij. Ai u trondit kur pa luanin duke u përkulur me qetësi në këmbët e Neelkanth. Personaliteti i patrembur i Neelkanth dha guxim në jetën e miliona aspirantëve në rrugën drejt arritjes së Zotit.

Ndërsa udhëtonte nëpër Himalajet, Neelkanth duroi klimën e ashpër të muajve më të ftohtë të vitit, një kohë kur edhe banorët e Himalajeve migrojnë në temperatura më të ngrohta. Pavarësisht sfidave fizike, Neelkanth u ngjit në një lartësi prej 12,500 këmbësh për të mbërritur në mandirin e nderuar kushtuar Vishnu, Muktinath. Këtu, ai kaloi katër muaj duke u penduar pavarësisht temperaturave të ashpra, reshjeve të acarta dhe erërave të forta.

Neelkanth tërhoqi vëmendjen e njerëzve në çdo fshat nëpër të cilin ai kalonte. Pas nëntë muajsh, Neelkanth u takua me Ramanand Swami në Piplana, një fshat fqinj i Loj. Pas takimit me të, Ramanand Swami e krahasoi veten me një rrahës daulleje që kishte mbledhur një turmë për interpretuesin e vërtetë, si prologu i aktit kryesor. Ramanand Swami u tha dishepujve të tij se Neelkanth ishte Zoti në formë njerëzore dhe ishte rruga drejt çlirimit.

Pas statujes madhështore ishte shatërvani si liqeni tradicional me shkallë. Stërkalat e shatërvanit të puthnin lëkurën dhe përjetoje qetësinë e një pellgu tradicional indian me shkallë, ku ishte mbushur me ujë nga 108 lumenjtë e shenjtë të Indisë dhe ata që rrjedhin nëpër pesëdhjetë shtetet në U.S.

Nilkanth Plaza është gjithashtu shtëpia e një pusi tradicional indian.

Pas vizitës disa orëshe natyrshëm mund te shkoje ne Shayona Café, Shayona Snacks & Sweets Shop për të parë delikatesën e amvisave indiane dhe ushqime autentike indiane gati për t’u marrë në shtëpi.

Ky tempull i madh Mandir është një haraç për trashëgiminë e pasur kulturore dhe shpirtërore të Indisë. Nga shtetet fqinje amerikane si Nju Jorku, Filadelfia dhe Uashingtoni DC, mund te gjejnë një vend ku vizitorët mund të zhyten në mjedisin e qetë të spiritualitetit hindu. Natyrshëm të ndodhesh përballë këtyre tempujve fetarë duket sikur të ofrojnë një vend për reflektim, adhurim, njohuri dhe vlerësim kulturor, duke e bërë atë një destinacion të domosdoshëm për ata që kërkojnë një përvojë shpirtërore dhe kulturore.

Aty dukej se dhe gurët mund të flisnin, këndonin dhe tregonin histori. Mermeri dhe guri gëlqeror që zbukuronte majat, shtyllat dhe harqet e tempullit mahnitës hindu në qendër të Nju Xhersit, padyshim qe sjellin nje mozaik pranë qiellit me hyjnoren.

Per ne ishte një e premte në zemrën e Swaminarayan Akshardham – Akshardham Mahamandir, tempullit madhështor, qe ka një testament për arkitekturën dhe kulturën hindu. Me përkushtimin dhe shërbimin në thelbin e saj, kjo mbretëri qiellore na mirepriti me paqe dhe mirësi brenda saj pavarësisht përkatësisë etnike apo besimit.

29 mars, 2024

Robbinsville, New Jersey

See insights and ads

Create Ad

Like

Comment

Share

Dr. Bledar Kurti/

Dy mijë vjet më parë ndodhi në të vërtetë darka e fundit e Krishtit. Ndër momentet më të rëndësishme për rrjedhën e historisë njerëzore dhe besimin. Por edhe në rrjedhën e artit pasi është momenti më ikonik në artin pamor botëror. E ndër veprat e shumta mbi këtë skenë të jetuar e domethënëse, më e njohura dhe më kryevepra është Darka e Fundit e Leonardo da Vinci-t.

Darka e Fundit (1495–1498), e Leonardo da Vinci (1452–1519) është vepra madhështore e gjendur në një prej mureve të mensës së manastirit të Santa Maria delle Grazie në Milano.

Kur Leonardo nisi të pikturonte afreskun, spektatorë të ndryshëm vinin e uleshin me qetësi vetëm që ta shikonin teksa ai punonte. Krijimi i veprave artistike, ashtu si edhe diskutimet mbi shkencën dhe filozofinë, në shumë raste shndërroheshin në ngjarje publike. Sipas shënimeve të një prifti të atij manastiri, Leonardo do shkonte herët në mëngjes, do montonte skelën e më pas do pikturonte me penel në dorë nga agimi deri në muzg, duke harruar të hante apo pinte, duke pikturuar pa ndërprerje.

Megjithatë, kishte raste që në ditë ndryshme të mos pikturonte aspak. Ai do qëndronte përpara veprës për një apo dy orë duke u menduar në heshtje, duke analizuar e kritikuar me vete figurat që kishte krijuar. Kishte edhe nga ato ditët dramatike kur ndërthurej mania dhe pasioni i tij për t’i zvarritur gjërat. Sikur të ishte zaptuar nga një kapriço apo pasion i momentit, pa pritur e pa kujtuar, ai do shkonte në mes të ditës, ngjitej në skelë, merrte penelin, hidhte ndonjë penelatë tek njëra nga figurat e veprës, e pastaj largohej.

Në këtë vepër është vënë në zbatim perspektiva lineare, të cilën artistët e Rilindjes e aplikonin në çdo vepër të tyre për të sjellë një realitet më të natyrshëm në pikturë. Të gjitha linjat të çojnë te Krishti, i cili është edhe qëllimi i kësaj vepre dhe mesazhi kryesor që kërkon të japë Leonardo. Të gjitha figurat në afresk i përkasin një forme gjeometrike, ndaj trekëndëshat, rrathët dhe drejtkëndëshat janë kudo në funksion të perspektivës dhe gjeometrisë.

Kjo është një tablo lëvizjesh. Por, në këtë larmi ka aq shumë rregull dhe në këtë rregull ka aq shumë varietet, saqë ndërthurja harmonike e lëvizjes dhe reagimit ndaj saj duket sikur nuk shteron kurrë. Asnjëherë më parë ky episod biblik nuk ishte dhe vazhdon të duket aq i afërt dhe jetësor.

Në këtë afresk të Leonardos përshkruhen reagimet e apostujve pasi Jezusi u thotë atyre se, “Njëri nga ju do të më tradhëtojë.” Në pamje të parë duket si një moment i ngrirë i ngjarjes, sikur Leonardo ta ketë kapur skenën me shpejtësinë e syrit të tij të mprehtë, duke e ndalur kohën, e duke e ruajtur vetëm në një moment. Darka e Funditë shtë guri i themelit për artin evropian, dhe vështirë të gjenden fjalët e duhura për të përshkruar atë moment fotografik të kohës përmes lëvizjeve mjeshtërore.

Drama nis fill pas fjalëve të Jezusit. Koka e tij është e ulur në heshtje ndonëse duart janë në lëvizje për nga buka. Ashtu si një gur i hedhur në një pellg, deklarata e tij shkakton valë që përhapen për nga jashtë, duke u shpërndarë nga ai e deri tek skajet e afreskut, duke krijuar kështu një reagim trillues të historisë. Teksa fjalët e Jezusit lenë pas ekon e tyre, momentet pasuese të ungjillit bëhen pjesë të kësaj drame. Në vargjet e Ungjillit sipas Mateut shkruhet, “Ata u pikëlluan shumë dhe secili prej tyre filloi të thotë: Mos jam unë, Zot?” Ndërsa te Ungjilli sipas Gjonit shkruhet, “Atëherë dishepujt u panë njëri me tjetrin, por nuk arritën të kuptonin për kë po fliste.” Edhe pse tre dishepujt në cepin e majtë të veprës janë në reagim e sipër, të tjerët sapo kanë nisur të reagojnë apo të pyesin njëri-tjetrin.

Përveçse shohim portretizimin e lëvizjes të kapur në një moment të vetëm, Leonardo ishte mjeshtër në përshkrimin e moti dell’anima, lëvizjet e shpirtit. Darka e Fundit është shembulli më i mirë dhe më drithërues i lidhjes midis gjesteve dhe mendimeve në mbarë historinë e artit.

Jezusi, i pozicionuar në qendër të veprës, me gojën pakëz të hapur, sapo ka mbaruar së bëri deklaratën e tij. Shprehitë e figurave të tjera janë të forta, paksa të ekzagjeruara, sikur të ishin aktorë të një drame të vënë në skenë. Por shprehia e Jezusit është e qetë dhe e paqtë. Ai duket gjakftohtë dhe jo i shqetësuar. Ai është paksa më i madh në madhësi sesa apostujt, ndonëse Leonardo e mbuloi me zgjuarsi faktin që e kishte përdorur këtë dredhi. Dritarja e hapur, me peizazhin e shndritshëm përtej, formon një aureolë natyrale. Manteli i tij është pikturuar me ngjyrë blu, një nga pigmentet më të shtrenjta të kohës. Tek studimet e tij mbi optikën, Leonardo kishte zbulura se objektet që kanë një sfond me dritë duken më të mëdha sesa ato që kanë sfond të errët.

Dora e djathtë e Jezusit është e drejtuar për nga një gotë e mbushur deri në çerek me verë të kuqe. Një detaj tejet i çuditshëm është se, gishti i tij i vogël shihet përtej qelqit të gotës. Pas gotës gjendet një pjatë dhe një copë bukë. Dora e tij e majtë e ka pëllëmbën për nga lartë, duke treguar për nga një copë tjetër buke, të cilën e sheh më vështrimin e tij me kokën e varur poshtë. Perspektiva dhe kompozimi i veprës, sidomos e parë nga dera ku hynin murgjit për në sallën e ngrënies, udhëheqin vështrimin e shikuesit për të ndjekur vështrimin e Jezusit, i cili zbret përmes krahut të majtë te copa e bukës.

Ai vështrim i referohet sakramentit kishtar të Kungimit. Në Ungjillin sipas Mateut, kjo ndodh pas deklaratës që ai bëri se do të tradhëtohet: “Jezusi mori bukën, e bekoi, e theu, ia dha dishepujve të tij, dhe tha, ‘Merreni, hani, ky është trupi im.’ Më pas ai mori kupën, bëri lutjen e falenderimit, dhe ua dha atyre, e tha, ‘Pini ju të gjithë, sepse ky është gjaku im i beslidhjes së re, i cili derdhet për larjen e mëkateve.’” Kjo pjesë e historisë shpërndahet si valë nga Jezusi për tek të tjerët, duke shkaktuar kështu si reagimet për zbulimin se Juda ishte ai që do e tradhëtonte, ashtu edhe themelimin e Kungimit, si një sakrament të shenjtë.

Dymbëdhjetë apostujt janë të grumbulluar në katër grupe prej nga tre veta. Me pamje të errët, të shëmtuar dhe me hundë të kërrusur, Juda i ka ngulur thonjtë e dorës së djathtë te qesja me argjend që i është dhënë për të tradhëtuar Jezusin, fjalët e të cilit ai e di që janë për të. Ai tërhiqet paksa me shpinë, dhe rrëzon me krah kupën e kripës (e cila duket shumë qartë në kopjet e para por jo te vepra që kemi sot) në një gjest famëkeq. Ai largohet nga Jezusi dhe është pikturuar në hije. Edhe teksa trupi i tij zmbrapset dhe spërdridhet, dora e tij e majtë drejtohet për nga buka që ai dhe Jezusi do ndajnë me njëri-tjetrin, e cila edhe do shpallë fajtorin. “Ai që ka ngjyer bashkë me mua dorën në çanak, ai do të më tradhëtojë,” thotë Jezusi, te Ungjilli sipas Mateut. Te Ungjilli sipas Markut shkruhet, “Ju them në të vërtetë, dora e atij që do të më tradhëtojë gjendet me mua në këtë tryezë.”

Në afresk, Pjetri dallohet menjëherë. Ai është i kurdisur prej acarimit, me supet e ngritura plot mërzi. “Tradhëti ndaj teje? Tradhëtar? Për kë e ka fjalën zoti ynë?” pyet ai. I shquar për gjaknxehtësi ai është mëse i gatshëm të veprojë. Në dorën e tij të djathtë ka një thikë të gjatë e cila është një parashikim për aktin e tij të mëvonshëm, kur në po atë mbrëmje ai do priste veshin e një prej shërbëtorëve të kryepriftit, duke u munduar të mbronte Jezusin nga ata që kishin ardhur për ta arrestuar.

Pas figurave janë tri dritare dhe duket që përtej tyre është ditë dhe jo natë, fakt që bie në kundërshtim me titullin e afreskut, por edhe me kulturën hebraike që darkonte për festa pas perëndimit të diellit. Por dhoma ku u bë ky afresk nuk kishte dritare, ndaj Leonardo improvizoi me dritaret në pikturë për të shtuar dritë artificiale. Tri dritaret simbolizonin trinitetin, por edhe sillnin dritë artificiale në dhomë. Por, nuk ishte problem, askush nuk e kritikoi, arti është trillim, ai jep një mesazh dhe Leonardo e dha mesazhin e tij të Krishtit ndaj apostujve dhe ndaj shikuesve të kësaj vepre. Prandaj, edhe mbi tavolinë nuk ka ushqim mjaftueshëm për trembëdhjetë veta, as edhe gota vere, pasi këtë banket të varfër me ushqime e mbushin shpirtërisht ata që janë në të.

Ajo që duket më qartë në perspektivën e veprës Darka e Fundit është pika qendrore, drejt të cilës të gjitha linjat e vështrimit drejtohen dhe takohen. Këto vija që largohen nga syri i shikuesit, ose vijat ortogonale, të çojnë të gjitha te balli i figurës së Jezusit. Kur nisi punën, Leonardo nguli një gozhdë të vogël në qendër të murit. Arrijmë ende ta shohim vrimën e gozhdës në anën e djathtë të kokës së Jezusit. Më pas, nga ajo pikë ai bëri skalitje të vogla në mur të cilat rrezatonin për nga jashtë. Këto do ndihmonin të drejtonin linjat paralele në atë dhomën imagjinare, si për shembull trarët në tavan dhe majat e sixhadeve, teksa zhduken drejtë pikës së shuarjes në pikturë. Për të kuptuar se si Leonardo e manipuloi në mënyrë të jashtëzakonshme perspektivën e kësaj pikture, shiko me vëmendje sixhadet e varura në dy anët e murit. Majat e sixhadeve formojnë linja që takohen te balli i Jezusit, ashtu si edhe të gjitha linjat e tjera të perspektivës. Këto sixhade u pikturuan në mënyrë të atillë që duken sikur janë në të njëjtën linjë me sixhadet e vërteta në sallën e ngrënies, duke krijuar kështu iluzionin se piktura ishte vazhdim i dhomës.

Krishti është figura boshtore në këtë afresk. Ai ndodhet në qendër në përshtatje me natyrën e tij hyjnore dhe me rëndësinë e kësaj tematike të veprës. Bëj një eksperiment të vogël: bashkoi tërthorazi këndet, dhe do shikosh një X të madh në qendër të veprës, me pikën qendrore ballin e Krishtit. Ajo pikë është pika e konvergjencës, personifikimi i Perëndisë, shpalosja e së vërtetës universale. Duke e ndërthurur këtë sistem matematikor me aftësinë e tij artistike, Leonardo ka pikturuar me mjeshtëri një imazh harmonie dhe idealizmi brenda kredos së Krishterë.

Trupi i Krishtit ka formën e një trekëndëshi barabrinjës. Ai qëndron i ulur në një ndenjëse brenda një hapësire që gjurmon formën e një rrethi. Këto forma gjeometrike ideale i referohen përqendrimit të madh që kishte Rilindja me Neo-Platonizmin (një element i ringjalljes humaniste që pajton aspekte të filozofisë greke me teologjinë e krishterë). Në alegorinë e tij, Shpella, filozofi i lashtë grek Platoni theksoi papërsosmërinë e jetës tokësore. Gjeometria, e përdorur nga grekët për të shprehur përsosmërinë qiellore, është përdorur nga Leonardo për të festuar Krishtin si mishërim i qiellit në tokë.

Përmes afreskut monumental Darka e Fundit, gjenialiteti i Leonardos i prezantohet epokave në mënyrë madhështore, dhe arti shpaloset në një formë të re. Risia është qëllimi i artit, një forcë pararojë, e cila mbart të gjithë dijen epokale të historisë njerëzore dhe e udhëheq botën drejt së ardhmes.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 30 Mars 2024

“Le Radical” ka botuar, të mërkurën e 3 marsit 1926, në ballinë dhe faqe n°2, intervistën ekskluzive me Imzot Visarion Xhuvanin në Paris mbi angazhimin asokohe të Francës në Shqipëri, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Çështjet ballkanike

Franca në Shqipëri 

Imzot Visarion Xhuvani, peshkop, ish-senator, ish-deputet dhe ish-drejtor i gazetës “Skënderbeu”, i cili gjendet aktualisht në Paris, na priti në rrugën Molière, në hotelin Molière, ku po qëndron dhe ndaj pyetjeve tona bëri deklaratat në vijim mbi situatën në vendin e tij :

“Për nga pozita e saj gjeografike dhe toka e pasur, Shqipëria ka qenë gjithmonë një qendër tërheqëse për shtetet fqinje.

Nën dominimin turk, ajo ishte në një farë mënyre fushëbeteja e konkurrencës reciproke austro-italiane.

Që kur kemi ekzistuar si komb i pavarur, vendi ynë ka luftuar me vështirësitë që çdo shtet i ri duhet të kapërcejë në fillimet e tij, për të konsoliduar ekzistencën e tij. Duan të na ndihmojnë dhe na ndihmojnë, por patriotët e vërtetë shqiptarë ndjejnë njëfarë shqetësimi duke vënë re mungesën e Francës që ne e duam dhe pjesëmarrja e së cilës do të ishte garancia më e mirë për sigurinë e ekzistencës sonë si një komb vërtet i pavarur. E shihni, një kompani angleze ka koncesionin ekskluziv për shfrytëzimin e naftës tek ne. Për sa i përket Bankës Kombëtare të Shqipërisë, ajo është formuar, në pjesën më të madhe, me kapital të kompanive italiane, i cili ka përparësi për çdo angazhim industrial dhe të punëve publike në vend. Oficerët italianë kujdesen për organizimin dhe stërvitjen e ushtrisë, ndërsa anglezët për xhandarmërinë.

Megjithatë, do të kishim dashur shumë që oficerët francezë të ishin instruktorë për ushtrinë dhe xhandarmërinë tonë. Ata janë gjithashtu në Poloni, Çekosllovaki dhe vende të tjera. Do të dëshironim gjithashtu ta shihnim Francën më aktive në jetën ekonomike dhe tregtare të Shqipërisë. Vendi im do të fitonte shumë dhe po ashtu edhe Franca. Duke marrë pjesë në punët e vendit tim, Franca do t’i shërbente jo vetëm interesave të saj dhe të Shqipërisë, por edhe kauzës së paqes në Ballkan.

Kapitali francez do të gjente një investim të shkëlqyeshëm në Shqipëri, ku ka shumë gjëra për të bërë: të ndërtojë rrugë, hekurudha, të zhvillojë portet, pa përmendur shfrytëzimin e pasurisë minerale dhe pyjore.

Askush nuk mund të parashikojë me siguri se konfliktet mes popujve nuk do të ndodhin më kurrë. Kjo është arsyeja pse do të ishte në interesin e Francës që të interesohej më shumë për punët e vendit tim.

Mjafton të kujtojmë ngjarjet e luftës për të kuptuar rëndësinë e pozitës gjeografike të Shqipërisë dhe rolin që mund të luante në një ngjarje të tillë.

Organizimi i brendshëm po konsolidohet; Çështjet fetare janë krejtësisht të përjashtuara nga jeta politike dhe nuk ngrenë ndonjë divergjencë mes shqiptarëve katolikë, myslimanë dhe ortodoksë, të cilët janë mbi të gjitha shqiptarë dhe synojnë të jetojnë si vëllezër në shtetin e tyre kombëtar dhe të pavarur. Organizimi fetar i myslimanëve dhe katolikëve është mjaft i mirë. Fatkeqësisht, organizimi i kishës autoqefale shqiptare lë ende shumë për të dëshiruar. Por, shpresojmë që edhe ajo të zgjidhet për nder të ortodoksisë kombëtare shqiptare.

Përfaqësuesi francez në Shqipëri me aktivitetin e tij ka fituar vërtet të gjitha simpatitë dhe vlerësimin e shqiptarëve. Por, besoj se ai do të kishte sukses edhe më mirë në interesin e përbashkët të dy vendeve, nëse do të kishte të njëjtët tituj dhe atribute diplomatike si kolegët e tij nga kombet e mëdha dhe të vogla mike dhe aleate të Francës, të cilët përfaqësohen atje nga ministra të plotfuqishëm.

Pas zgjidhjes së çështjeve më të rëndësishme me popujt fqinjë, shqiptarët dëshirojnë të jetojnë në paqe me ta dhe të bashkëpunojnë sinqerisht në konsolidimin e gjendjes së punëve në Ballkan në përputhje me parimin “Ballkani për popujt e Ballkanit”.”

Nga Rafael Floqi/

Në të kaluarën e largët, Pashkët kanë qenë festë e rëndësishme në kalendarin e shumë kulturave dhe besimeve të ndryshme. Për disa, ajo është një festë e krishterë që shënon ringjalljen e Jezu Krishtit, ndërsa për të tjerë, ajo ka kuptime të tjera simbolike që lidhen me fillimin e pranverës dhe ringjalljen e natyrës. Por, çfarë do të thotë Pashkët për ne sot, në kohën tonë të modernitetit dhe diversitetit kulturor?

Pashkët sot janë një ngjarje që shënohet nga një ndjenjë e bashkëpunimit dhe solidaritetit njerëzor. Në një botë ku dallimet kulturore, fetare dhe sociale janë gjithnjë e më të dukshme, Pashkët na kujtojnë rëndësinë e respektit dhe tolerancës ndaj njëri-tjetrit. Në vend që të fokusohemi vetëm në aspektet fetare të kësaj feste, mund të shohim Pashkët si një kohë për të përjetuar vlerat e mirësjelljes, dashurisë dhe përkushtimit ndaj njëri-tjetrit, pavarësisht nga besimet dhe traditat tona individuale.

Pashkët gjithashtu përfaqësojnë një kohë për ringjallje personale dhe për rishikim të jetës sonë. Në një botë ku shpejtësia dhe ngarkesa e jetës moderne mund të na zbatojnë nga qëllimet tona më të thella dhe ndjenjat tona më të theksuara, Pashkët ofrojnë një mundësi për të ndalur, reflektuar dhe përqendruar vëmendjen në atë që vërtetë është e rëndësishme. Ato na inkurajojnë të rivlerësojmë marrëdhëniet tona, të kujdesemi për të tjerët dhe të shprehim mirënjohje për jetën tonë dhe për dhuratat që na jep.

Në një nivel më praktik, Pashkët janë një kohë për të shkëputur prej rutinës së përditshme dhe për të festuar me familjen dhe miqtë. Ato na ofrojnë një mundësi për të krijuar kujtime të paharrueshme dhe për të përjetuar momente të veçanta së bashku. Pavarësisht nëse këndojmë këngë tradicionale, zbatojmë tradita të lashta, apo thjesht relaksohemi në një atmosferë të gëzuar dhe të qetë, Pashkët na japin një shkallë përgjegjësie për të kaluar kohën me dashuri dhe gëzim.

Në përfundim, kuptimi i sotëm i Pashkëve është një kombinim i elementëve të shumëllojshëm: është respekti për traditat dhe besimet, solidariteti ndaj njëri-tjetrit, reflektimi personal dhe përjetimi i momenteve të kënaqshme me familjen dhe miqtë. Në një botë të ndryshueshme dhe të komplikuar, Pashkët na kujtojnë se përtej dallimeve të dukshme, ne kemi shumë më shumë që na bashkon sesa ç’na ndan.

Cili është kuptimi i vërtetë i Pashkëve? Pse festohet?

Çfarë është Pashkët? Mësoni më shumë rreth kuptimit të krishterë të Pashkëve, lidhjes së saj me një festë pagane pranverore dhe pse festohet sot!

Çfarë është Pashkët? Pashka është një nga festat qendrore, ose ditët e shenjta, të krishterimit. Ajo nderon Ringjalljen e Jezusit tre ditë pas vdekjes së Tij me kryqëzim. Për shumë kisha të krishtera, Pashka është përfundimi i gëzueshëm i sezonit të Kreshmës së lutjes së përkushtuar, agjërimit dhe pendimit.

Së bashku me Lindjen e Krishtit, Pashka është një nga festimet më të rëndësishme në kalendarin e krishterë. Është kur të krishterët lavdërojnë dhe falënderojnë për Ringjalljen e Jezu Krishtit. Pas kryqëzimit, vdekjes dhe varrimit të Tij, Krishti u ngrit nga varri tre ditë më vonë. Me këtë, Ai e mundi vdekjen dhe na shpengoi nga mëkati.

Këtë vit, Pashkët do të jenë më 31 mars 2024. Zbuloni orarin e plotë të festave për Javën e Shenjtë 2024.

Për shkak se kisha nuk e festoi Pashkën deri në një moment të caktuar, për shkak të përndjekjes që përjetoi kisha në shekujt e parë, krijimi i krishterë i festës ndodhi pothuajse në të njëjtën kohë kur një festë tjetër pagane ishte në lëvizje të plotë. Megjithatë, ne përpiqemi që në këtë festë të kremtojmë fitoren e Zotit mbi varrin. Në këtë artikull, ne do të shqyrtojmë kuptimin e fjalës Pashkë, shoqatat pagane të festës dhe çfarë do të thotë festa për të krishterët sot.

Çfarë është festimi i Pashkëve?

Pashka është një festë e përvitshme e krishterë që nderon ringjalljen e Jezu Krishtit. Tradicionalisht vërehet të dielën e parë pas hënës së plotë fillestare pas ekuinoksit pranveror, me kohën e përcaktuar nga tabela specifike të lidhura me kalendarin Gregorian në kishat perëndimore dhe me kalendarin Julian në kishat ortodokse. Njihet edhe si e diela e Pashkëve, dita kushtuar përkujtimit të kësaj feste.

Enciklopedia Standarde Ndërkombëtare e Biblës jep referenca biblike për “Pashkët”, duke thënë:

“Fjala nuk gjendet siç duhet në Shkrim, megjithëse Versioni i Mbretit Xhejms e ka në Veprat e Apostujve 12:4 ku qëndron për Pashkën, siç është përkthyer me të drejtë në Versionin e Rishikuar (Britanisht dhe Amerikan). Nuk ka asnjë gjurmë të kremtimit të Pashkëve në Dhiatën e Re, megjithëse disa do të shihnin një sugjerim të tij në 1 Korintasve 5:7. Të krishterët hebrenj në kishën e hershme vazhduan të kremtonin Pashkën, duke e konsideruar Krishtin si qengjin e vërtetë të Pashkëve, dhe kjo natyrisht kaloi në një përkujtim të vdekja dhe ringjallja e Zotit tonë ose një festë e Pashkëve.”

Merrni udhëzuesin tuaj falas të Lutjeve të Pashkëve dhe Shkrimeve për të reflektuar mbi kuptimin dhe rëndësinë e ringjalljes së Jezusit.

Çfarë do të thotë “Pashkë” dhe nga erdhi?

Siç do të shqyrtojmë në këtë artikull, dita e shenjtë e Pashkëve përkoi me disa festa pagane. Ajo rrjedh nga shqiptimi i fjales Passover, në Aramaic si shqiptim i fjalës në hebraisht Pesach. Por në gjuhët saksone sipas Easton’s Bible Dictionary, emri «Pashkë» rrjedh nga «Eostre», «fillimisht një fjalë saksone (Eostre), që tregonte një perëndeshë të saksonëve, për nder të së cilës ofroheshin flijime në kohën e Pashkës.

Një probabilitet tjetër është eostur, eastur ose ostara norvegjeze, që do të thotë “stina e diellit në rritje” ose “stina e lindjes së re”. Fjala lindje vjen nga të njëjtat rrënjë. Në këtë rast, Easter Pashkët do të lidheshin me ndryshimin e stinës.

Një shpjegim më i fundit dhe kompleks vjen nga sfondi i krishterë i Pashkëve dhe jo nga pagani. Emri i hershëm latin për javën e Pashkëve ishte hebdomada alba ose “java e bardhë”, ndërsa e diela pas ditës së Pashkëve quhej Dominica në albis nga rrobat e bardha të atyre që ishin pagëzuar rishtas. Fjala alba është latine, si për të bardhë ashtu edhe për agim. Njerëzit që flisnin gjermanishten e vjetër të lartë bënë një gabim në përkthimin e tyre dhe përdorën një fjalë shumës për agim, ostarun, në vend të një shumësi për të bardhën. Nga ostarun marrim Osternin gjerman dhe Pashkën angleze.

Çfarë ngjarje ka ndodhur në Pashkë?

Pashkët festohen nga të krishterët për të përkujtuar ringjalljen e Jezu Krishtit nga të vdekurit, siç përshkruhet në Testamentin e Ri të Biblës. Sipas besimeve të krishtera, Jezusi u kryqëzua të Premten e Madhe, dhe tre ditë më vonë, të Dielën e Pashkëve, Ai u ngrit nga të vdekurit, duke simbolizuar fitoren mbi mëkatin dhe vdekjen.

Sipas rrëfimeve të Dhiatës së Re, e diela e Pashkëve filloi me agimin e një dite të re, pas kryqëzimit të trishtuar të Jezusit të Premten e Madhe. Ndërsa dielli po lindte, gratë që kishin ndjekur Jezusin, duke përfshirë Maria Magdalenën, Marinë, nënën e Jakobit dhe Salomën, shkuan drejt varrit ku ishte vendosur Jezusi. Me të mbërritur, ata zbuluan se guri ishte rrokullisur nga hyrja dhe varri bosh.

Ky zbulim i rëndësishëm u shoqërua me shfaqjen e engjëjve që shpallën lajmin befasues: “Ai nuk është këtu; ai u ringjall, ashtu siç tha” (Mateu 28:6). Të pushtuara nga frika dhe habia, gratë nxituan për të ndarë lajmin e pabesueshëm me dishepujt. Ndërkohë, vetë Jezusi iu shfaq Maria Magdalenës pranë varrit, dhe më vonë pasuesve të tjerë, duke përfshirë dy dishepuj në rrugën për në Emaus dhe dishepujve të mbledhur në Jerusalem.

Ringjallja e Jezu Krishtit të dielën e Pashkëve është gurthemeli i besimit të krishterë, duke nënkuptuar përmbushjen e planit të Perëndisë për shëlbimin dhe duke u ofruar besimtarëve premtimin e jetës së përjetshme. Është një ditë gëzimi dhe shprese të pamasë, ndërsa të krishterët festojnë fitoren e dritës mbi errësirën, jetën mbi vdekjen dhe triumfin e dashurisë së Zotit për njerëzimin. E diela e Pashkëve shërben si një kujtesë e thellë e fuqisë transformuese të besimit dhe mesazhit të qëndrueshëm të shpresës që rezonon gjatë gjithë epokave.

Pashka konsiderohet festa më e rëndësishme dhe më e gëzueshme në kalendarin liturgjik të krishterë. Është një kohë që të krishterët të reflektojnë mbi rëndësinë e sakrificës së Jezusit dhe premtimin e jetës së përjetshme. Ringjallja shihet si një doktrinë qendrore e krishterimit, duke theksuar shpresën dhe shëlbimin e ofruar nëpërmjet besimit në Jezu Krishtin.

Pse të krishterët festojnë Pashkët?

Rëndësia e Pashkëve është triumfi i Jezu Krishtit mbi vdekjen. Ringjallja e tij nënkupton jetën e përjetshme që u jepet të gjithë atyre që besojnë në Të. Qëllimi i Pashkëve nënkupton gjithashtu konfirmimin e plotë të gjithçkaje që Jezusi mësoi dhe predikoi gjatë shërbesës së Tij trevjeçare. Nëse Ai nuk do të ishte ringjallur nga të vdekurit ose thjesht do të kishte vdekur dhe nuk do të ishte ringjallur, Ai do të konsiderohej vetëm si një mësues ose profet tjetër. Megjithatë, ringjallja e Tij i qortoi të gjitha këto dhe siguroi prova përfundimtare dhe të pamohueshme se Ai ishte Biri i Perëndisë dhe se Ai e kishte mposhtur vdekjen një herë e përgjithmonë.

Ringjallja e Jezu Krishtit nga të vdekurit është thelbi i ungjillit të krishterë. Shën Pali thotë se nëse Krishti nuk është ringjallur prej së vdekurish, atëherë predikimi dhe shpresa jonë janë të kota (1 Kor. 15:14). Sigurisht, pa ringjalljen, nuk do të kishte predikim apo besim të krishterë. Apostujt e Krishtit do të kishin vazhduar si grupi i dëshpëruar, të cilin Ungjilli i Gjonit e përshkruan si të fshehur nga frika e judenjve. Ata ishin në dëshpërim të plotë derisa takuan Krishtin e ringjallur (Gjoni 20:19). Pastaj ata prekën plagët e gozhdëve dhe shtizës së Krishtit; hëngrën dhe pinin me Të. Ringjallja u bë themeli i gjithçkaje që ata thanë dhe bënë (Veprat e Apostujve 2-4): “…sepse fryma nuk ka mish dhe kocka, siç e shihni se unë kam” (Luka 24:39).

Ringjallja pohon Jezusin e Nazaretit si Mesia i profetizuar i Izraelit dhe Mbret dhe Zot i një Jerusalemi të ri: një qiell të ri dhe një tokë të re.

Origjina pagane e ‘Pashkëve’

Festimi i Pashkëve ka disa lidhje me traditat parakristiane, pagane, veçanërisht në simbolikën që lidhet me pranverën dhe pjellorinë. Koha e Pashkëve, për shembull, përkon me ardhjen e pranverës në hemisferën veriore. Shumë kultura të lashta festuan ardhjen e pranverës si një kohë rinovimi, rritjeje dhe pjellorisë.

Një festë e dukshme pagane që ndan disa ngjashmëri me Pashkët është festivali i Eostre ose Ostara. Eostre ishte një perëndeshë pagane e lidhur me pranverën dhe pjellorinë, dhe festa e saj festohej rreth ekuinoksit të pranverës. Disa studiues sugjerojnë se emri “Pashkë” mund të ketë ardhur nga Eostre.

Për më tepër, disa simbole dhe zakone të lidhura me Pashkët, si vezët dhe lepujt, kanë rrënjë në traditat pagane. Vezët, për shembull, janë përdorur shpesh si simbole të pjellorisë dhe rilindjes në kultura të ndryshme antike.

Ndërsa ka ndikime pagane në simbolet dhe kohën e Pashkëve, kremtimi i krishterë i ringjalljes së Jezu Krishtit mbetet fokusi qendror dhe kryesor i festës për të krishterët. Me kalimin e kohës, ndërsa krishterimi u përhap dhe përvetësoi zakonet lokale, disa nga këto tradita u ndërthurën me festën e Pashkëve. Është e rëndësishme të theksohet se rëndësia fetare e Pashkëve për të krishterët përqendrohet në tregimin e ringjalljes nga Dhiata e Re.

Lidhja e lepurushit të Pashkëve me krishtërimin

Origjina e lepurushit të Pashkëve daton në shekullin e 13-të në Gjermani. Populli gjerman, i njohur si Teutonët, adhuronte perënditë dhe perëndeshat pagane. Një perëndeshë e tillë ishte Eostra (e njohur ndryshe si Ostara ose Eostre). Ajo u nderua si perëndeshë e pjellorisë dhe pranverës. Fjala “Pashkë” e gjen etimologjinë e saj nga emri i perëndeshës.

Për shkak të prirjeve të tij pjellore të mbarështimit, lepuri u bë një simbol për Eostrën. Në vitin 595 pas Krishtit, Papa Gregori dërgoi murgj romakë për të konvertuar anglo-saksonët. Anglo-saksonët, si paraardhësit gjermanë, festuan Eostrën. Kur u kthyen në besim, ata pranuan kremtimin e ringjalljes së Jezu Krishtit në Pashkëende vazhdon festimi i rinovimit pranveror dhe simbolika e lepurit.

Për të krishterët në mbarë botën, rëndësia e Pashkëve është lavdërimi dhe njohja e ringjalljes së Jezu Krishtit nga të vdekurit dhe sigurimet e Tij të lavdishme për jetën e përjetshme për të gjithë ata që besojnë në Të. Ndërsa ka shumë tradita jo-fetare, të tilla si lepurushi i Pashkëve, shporta me karamele dhe gjuetia e vezëve të Pashkëve, ka edhe tradita domethënëse për të krishterët sot. Disa përfshijnë: Shërbimet e lindjes së diellit – shumë kisha takohen në një kohë të veçantë shërbimi të lindjes së diellit për të festuar shpëtimtarin e ringjallur Rrotullat e ringjalljes janë një mënyrë e lezetshme për t’u mësuar fëmijëve për varrin bosh të Jezusit. Rrotullat e ringjalljes piqen me një marshmallow të madh brenda që zhduket gjatë pjekjes, duke simbolizuar varrin bosh të Jezusit!

Zambakët e Pashkëve mund të gjenden duke dekoruar kishat dhe shtëpitë si një kujtesë e pastërtisë së sakrificës së Jezusit dhe jetës së re që kemi përmes ringjalljes së tij.

Vargje biblike për Pashkët dhe Ringjalljen e Jezusit

I bekuar qoftë Perëndia dhe Ati i Zotit tonë Jezu Krisht! Sipas mëshirës së tij të madhe, ai na bëri të rilindim për një shpresë të gjallë nëpërmjet ringjalljes së Jezu Krishtit nga të vdekurit – 1 Pjetrit 1:3 ESV

Ne festojmë Pashkët sepse kjo festë pranon se ne mund të vdesim sipas mënyrës sonë të vjetër të të jetuarit dhe të ringjallemi në jetën tonë të re me Krishtin. Krishtërimi kërkon një vdekje për veten. Por ringjallja që përjetojmë në kuptimin shpirtëror dhe ringjallja e trupit që nuk duhet ta përjetojmë ende na japin arsye të mjaftueshme për të festuar.

Jezusi i tha: “Unë jam ringjallja dhe jeta. Kushdo që beson në mua, edhe sikur të vdesë, do të jetojë, – Gjoni 11:25 ESV

Ne kemi besim të plotë se çfarëdo që të ndodhë me ne në këtë Tokë, ne mund të përjetojmë gëzim të përjetshëm me Perëndinë në parajsë. Nuk është çudi që shumë vëllezër dhe motra vazhdojnë ta lavdërojnë Jezusin edhe kur përjetojnë përndjekje dhe martirizim. Sepse ne kemi një shpresë dhe premtim më të madh se jeta tokësore.

Sepse, nëse rrëfeni me gojën tuaj se Jezusi është Zot dhe besoni në zemrën tuaj se Zoti e ringjalli prej së vdekurish, do të shpëtoheni. – Romakëve 10:9

Është pjesë përbërëse e besimit tonë që ne të besojmë në Ringjallje. Besimi ynë nuk ka themel nëse nuk besojmë se Jezusi u ringjall atë të dielën e Pashkëve.

Në një nivel më praktik, Pashkët janë një kohë për të shkëputur prej rutinës së përditshme dhe për të festuar me familjen dhe miqtë. Ato na ofrojnë një mundësi për të krijuar kujtime të paharrueshme dhe për të përjetuar momente të veçanta së bashku. Pavarësisht nëse këndojmë këngë tradicionale, zbatojmë tradita të lashta, apo thjesht relaksohemi në një atmosferë të gëzuar dhe të qetë, Pashkët na japin një shkallë përgjegjësie për të kaluar kohën me dashuri dhe gëzim.

Në përfundim, kuptimi i sotëm i Pashkëve është një kombinim i elementëve të shumëllojshëm: është respekti për traditat dhe besimet, solidariteti ndaj njëri-tjetrit, reflektimi personal dhe përjetimi i momenteve të kënaqshme me familjen dhe miqtë. Në një botë të ndryshueshme dhe të komplikuar, Pashkët na kujtojnë se përtej dallimeve të dukshme, ne kemi shumë më shumë që na bashkon sesa ç’na ndan.

Kosta Nake/

(Romani “Rrëfenjat e Amerikës” i Pëllumb Kullës, botimi i tretë, Tiranë Toena, 2022).

Poeti Ervin Hatibi që në vitin 2013 ka shkruar një analizë të shkëlqyer që i bashkëngjitet këtij botimi, nga e cila po citoj: “…me një kulturë kinematografike të dialogut, Pëllumb Kulla ka arritur të na japë një Shqipëri paralele, ose një Amerikë të tillë, brenda të cilës endet Peçoja njujorkez, një binjak po aq naiv e romantik i Markovaldos së Italo Kalvinos… një koleg, variant soft, korçar dhe jo psikopat i Di Niros në “Taxi-driver”… (f.365-366)

E folmja e Devollit ka shërbyer si lëndë e parë gjuhësore për veprën dhe si brumë stilistik i saj në atë masë që nuk mund ta mendosh se një vepër letrare mund të shkruhet fund e krye në dialekt ose nëndialekt. Shkrimtari Preç Zogaj në pasthënie jep një shpjegim për këto kur shkruan se “…po të provosh t’i lexosh në normën letrare, të duket se rrëfenjat e Peços humbasin më shumë se gjysmën e bukurisë.” (f.369)

Në fillim të pjesës së dytë, vetë autori ka dhënë një shpjegim të tërthortë për këtë zgjedhje gjuhësore nëpërmjet protagonistit Peço Jani: “Po ç’është ajo gjuhë që më ke vënë në gojë, prefesor?! Aaaa! Të lutem shumë! unë, kur të qaj tërë, kam qenë një nga nxënsit më të mirë të gjimnazit të Korçës, kurse aty në tregimet që shkruan ti, unë dukem më i humburi i të humburve, më fshatar i fshatarëve dhe më i ndyri i të ndyrëve nga tërë ata që flasin shqip në këtë botë! Sikur më ka kafshuar gjuhën gjarpri, o i …fsha t’ëmën!” (f.221)

Ndryshe nga analistët që përmenda, kam një këndvështrim të ndryshëm për konceptimin dhe kompozimin e librit, pasi shoh një ngjashmëri me “Don Kishotin” e Servantesit, me dy transformime të mëdha: I pari, Rosinanti i Don Kishotit i shndërruar në “Limuzinë”, i dyti mbi shpinë ka përherë Peço Janin, një Sanço Panço i cili merr në vithe të makinës një galeri udhëtarësh që mund të kenë ndonjë tipar të përbashkët me Don Kishotin. Të gjithë së bashku sjellin një tablo plot ngjyra të fatit të shqiptarëve në të dy anët e Atlantikut të cilët e kanë pothuaj të pamundur të shkëputen nga joshja dhe mendësia e vendlindjes. Uniteti i romanit është siguruar duke ia besuar rrëfimin Peço Janit, një devolliu real ose imagjinar, gjë që i jep dorë autorit të shfrytëzojë aftësinë e të folmes së Devollit sa për shprehësi aq edhe përftesa satirike dhe humoristike. Siç paralajmërohet që në titull, kapitujt janë zëvendësuar me rrëfenja dhe secila ka brenda vetes një ose disa situata kontraverse që sjellin keqkuptime në mjedisin amerikan, rrjedhimisht lexuesi shqiptar e këqyr herë si një gjerdan qyfyresh, herë si një zinxhir brengash. Në pasfjalën e autorit pohohet natyra e dyfishtë e këtyre rrëfimeve: “Në këtë libër gjenden faqe që sjellin gaz, por nuk ka qenë ky qëllimi im fillestar.” Por ka dhe lexues “që më kanë thënë se disa prej këtyre rrëfenjave i kanë lexuar përmes lotëve. Jo që ua poat shkaktuar gazi, por dhimbja.” (f.379)

Rrëfenjat nuk kanë një rend kronologjik, mjedisi ku lëviz Peço Jani alternohet në mënyrë asimetrike mes Nju Jorkut dhe Korçës dhe në ndonjë rast kalon edhe në Greqi nëpërmjet rrëfimeve të emigrantëve që e kanë filluar prej andej udhët e mundimit; tematika është mjaft e gjerë, karakteret mund të shfaqen para syve të rrëfenjësit më shumë se një herë.

Rrëfenja e njëzet e nëntë ka një vështrim të Amerikës me syrin e emigrantit i cili mbetet gojëhapur nga shpejtësia me të cilën zhvillohet teknologjia dhe me dembelizmin që shkon në kahje të kundërt me të. Po për Benin, “nip pe motre” të Peço Janit, Amerika mbetet jo vetëm një ëndërr, por edhe një zbulim i detajuar virtual, falë përparimeve të shkencës dhe teknologjisë kopmjuterike. Në antitezë me Benin, emigrantët që ëndrrën amerikane e kanë kthyer në realitet, provojnë të improvizojnë një copëz Shqipërie në Amerikë, siç ndodh me dasmën, ku ndarja e nuses me familjarët për policinë e Nju Jorkut intrepretohet si akt dhune.

Në Amerikë ka patur një emigracion të hershëm që lidhet me shkaqe politike, me pasojat e Luftës së Dytë Botërore dhe vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri. Përveç Europës, edhe në Amerikë ka patur qeveri hije, me kryeministër e ministra, por këta shfaqen në pozita qesharake, pasi duhet të bëjnë punë të rëndomta dhe janë në varësi të punëdhënësve; kjo bën që ministri në hije Xhipe nuk shkon në varrimin e kryeministrit në hije Emin Brahimllari; kjo bën që krekosja politike t’i bëjë kokulur ekonimikisht. Këtyre politikanëve të hershëm u shërbejnë si kornizë dekorative edhe politikanët e rinj të viteve të tranzicionit që luajnë herë pas here me kartën amerikane duke kryer vizita ku nuk i priste askush.

Ndërrimet e emrave në Greqi dhe përshtatjet e tyre në Itali, kthehen në dukuri që përfton humor edhe në Amerikë. Bardha, jo vetëm është kthyer në Barbara, por ngaqë nuk flet asnjë fjalë shqip, i bën burrat shqiptarë ta lëshojnë gojën në prani të saj me fjalë seksuale që do t’i bënin të skuqeshin edhe muret. Edhe Lulja e ka kthyer emrin në Roza, por ajo ka një problem më të madh – nuk do të martohet me shqiptarë, i duhet amerikan për të siguruar edhe legalizimin e vet, nga ana tjetër stoicizmi i saj për një martesë dinjitoze shkrihet si sheqeri në ujë kur shikon filma porno. Fati i ka rezervuar Papin, edhe pse pritja e tij zgjatet e zgjatet dhe ëndrra realizohet në mënyrë të beftë. Një komedi keqkuptimesh prodhon qenia pa dokumenta e Zikes prej disa vitesh, status që mund të ndryshojë në se martohet formalisht me të shoqen e kushëririt Nikollaq. Komedia vazhdon me faqen tjetër të mësallës kur Nikollaqi vjen në Shqipëri e martohet formalisht me Milkën, të shoqen e Zikes, për ta marrë në Amerikë.

Hetuesi emigrant Taqo fajëson viktimat që pranuan akuza të paqena duke ia zgjatur jetën diktaturës dhe këtu grotesku nuk të bën aspak për të qeshur. Taqua rishfaqet edhe në fund të librit, me kohët që i janë trazuar keqas në trurin e rrjedhur dhe hetuesi i shfaqjes së parë deklaron se ka qenë i persekutuar dhe ka punuar në ndërtim.

Peço Jani hedh dritë mbi natyrën komerciale të marrëdhënieve me amerikanët, ai mendon se pas çdo lavdërimi fshihet diçka që është për të shitur, por takimi me mësuesin Shorni merr një kthesë të pabesueshme, kur ia dhuron kitarën Fatlumit, djalit të Peços si shpërblim për një pritje miqësore të një fëmije shqiptar kur ishte për vizitë në Shqipëri.

Ardhja e parë e Peços në Shqipëri i jep mundësi autorit të sjellë atmosferën e viteve të para të tranzicionit kur nuk njihej celulari, nuk ishte shtrirë rrjeti i antenave telefonike dhe shërbimi ofrohej privatisht nga ata që kishin kthyer nga Greqia me këtë pajisje që shfrytëzonte valët që vinin në pika të caktuara duke i detyruar fshatarët të bënin një lëvizje të ngjashme me pelegrinazhin. Kjo krijon një atmosferë gazmore me bisedat me zë të lartë që hedhin për konsum publik të palarat e shtëpisë.

Në ardhjen e radhës Peçua kalon në doganë 43 mijë dollarë të padeklaruar duke i fshehur në mbathje. Topi i maskuar i parave ka krijuar një joshje seksuale për gratë, siç ndodh me bullgarkën, por e vë Peçon në pozitë të vështirë dhe në rrezik të zbulimit të dollarëve kur i propozohet garë pallash nga një polic shqiptar i kontrollit. Përmes groteskut përcillet ftesa e dasmës në Shqipëri ku Peços i bëhet nder i veçantë për dollarët e tij, darovat për nusen dhe përfshirja me lezet në garën e çmendur se kush do t’i hedhë orkestrës më shumë para.

Si një intermexo e dhimbshme mes udhëtimeve të Peços në Shqipëri ndërkallet ai i Erzen Kryeziut, atdhetari nga Kosoava që merr me vete të birin për të përmbushur një amanet, por bie në një rrjetë hajdutësh që sa futet në doganën e Qafë Thanës, ku nuk mund të kalosh pa lyer rrotën e qerres; kur kërkon të strehohet në një hotel dhe përfundon te një kambist mashtrues; kur ulet në një lokal dhe del prej tij për të parë që makinën ia kanë grabitur. Djali Frashër më kot pret që i ati t’i zbulojë Shqipërinë idilike hyjnore, sepse pas çdo ndalese vjen shprehja “do dhe ca” deri sa dalin në Hanin e Hotit.

Xha Jazua është emigranti më i veçantë, sepse skleroza ia ka përzier kohët. “Kujtesa e tij, si ndonjë dhi e egër, harbon në të gjitha skërkat e pllajat e jetës së plakut: partizan, oficer në ushtri, kryetar kooperative, pastaj i deklasuar… Harbon dhia, harbon, por gjene te pllaja e partizanit vete qëndron.” (f.126) Oficeri i rrjedhur mendon se është detyra e partizanëve të pastrojnë edhe Nju Jorkun nga gjermanët që s’janë veçse punonjës të ambasadës. Fantazia vazhdon me dorëzim armësh, me plotësim formularësh e pritje afatesh. Një lloj tjetër pushtimi i ndodh Amerikës në sytë e Papit naiv, një pushtim “avash-avash me dhelpëri të madhe”, pushtim me bileta duke përdorur “aropllanët e saj” me sloganin: “O burra, kush e do Shqipërinë, të niset për Amerikë, ce do na e zenë të tjerët!” (f.231) Shqiptarët bëhen kontributorë të mëdhenj të përparimit të Amerikës kur, si Ylli pe Devolli, lënë për një natë mijëra dollarë në kazinonë e Atllantik Sitit; shqiptarët dhe europianët e tjerë si Papi dhe Xhani, bëhen kontributorë si gjahtarë që i blenë fazanët dhe shkojnë e paguajnë në rezervat për t’i vrarë fazanët e blerë. Shqiptarët bëhen të famshëm, si Zikja me Fordin e tij të vjetër, që guxon ta përshkojë Amerikën nga Lindja në Perëndim në kërkim të një pune, pa ditur të komunikojë në anglisht dhe pa ditur të orientohet me tabelat rrugore. Shqiptarët shquhen edhe në fushën e artit, si pikturisti Ndreçkë, i cili hap ekspozitën vetjake ku fton ambasadorin shqiptar dhe bën thirrje që veprat të shiten në ankand për t’u dërguar në Kosovë, kurse paratë të derdhen në llogarinë e Ndreçkës. Si shumë shkrimtarë e artistë në Shqipëri, edhe Ndreçka i lëpihet përfaqësuesit të shtetit duke i premtuar ta futë portretin e tij në vend të ambasadorit të mëparshëm me shpresë se do t’i hidhet ndonjë llokmë. Tabloja e krijuesve pasurohet me gjeneralin e dënuar që ka vendosur të botojë kujtimet e veta në Shqipëri. “Ne ishmë gjeneralë pe lecke dhe i hanim munë Enver Hoxhës.” (f.275) Dorëshkrimi i tij jo vetëm ndesh në kundërshtimin e gruas dhe djemve për t’u bërë publik, sepse përmend emrat e vërtetë të persekutorëve, por e fut në telashe dhe Peçon që përfundon i varur me kokëposhtë në një vend të fshehtë, sepse është i vetmi njeri që e ka lexuar dorëshkrimin dhe mund t’ia zbulojë botës të vërtetat e rrezikshme.

Pasi i ka ndjekur shqiptarët këmba-këmbës rrugëve të Nju Jorkut dhe jo vetëm, Peço Jani rezervon një kuti me llokume edhe për ngjarjet e familjes së vet. Kontakti i përditshëm i tij me amerikanët vjen nëpërmjet Xhorxhit, bosit të shoferëve dhe dispeçeres Elisa; dashuritë dhe xhelozitë e bëjnë Peçon të marrë një puthje nga Elisa dhe të ngjallë xhelozinë e Rezartës. Gruaja e Peços bëhet shqiptarja e parë që sfidon anglishten duke u mësuar fëmijëve amerikanë shprehje mohuese shqip me fjalën kyç “mos!” dhe arrin të kthejë vendimin e zotit të shtëpisë për largim nga puna. Nga ana tjetër Rezarta kthehet në viktimë e mosnjohjes së anglishtes kur në ballafaqimin me mësuesen e Fatlumit, është i biri që bën përkthyesin mes të dy grave dhe e shtrembëron bisedën duke e përshtatur në lavdërime për veten. Fatlumi pas lidhjes me një vajzë kineze, të cilën e ndjek me qindra kilometra larg, i ofrohet një mundësi lidhjeje e re, pasi Peçoja, duke çuar dikë në një hotel, njihet me pronaren që kishte një vajzë dhe ishte e gatshme t’i jepte Fatlumit për ta shpëtuar nga shoqëria me vajza lesbike. Po kësaj krushqie i has sharra në gozhdë se del problemi kush do t’i paguajë dollarët për shpenzimet e benzinës që kërkon realizimi i takimeve mes të rinjve. Peçoja i ka rezervuar vetes një vend të veçantë nderi kur nga goja e tij dalin fjalët lapidare: “Ah, bre, të mira janë këto nënat shqiptare, të mira, por kanë veç një të metë të madhe: pjellën më shumë kumandantë se ushtarë!” (f.311) Mirëpo shtypi amerikan autorësinë e kësaj thënie ia kalon Faik Konicës dhe Peço Jani vjen posaçërisht në Shqipëri, madje troket deri në dyert qeveritare për të marrë autorësinë dhe, kur nuk ia del, e nxjerr inatin me bustin e Faik Konicës duke ia thyer hundën.

*

Pëllumb Kulla ka shfrytëzuar me mjeshtëri veçoritë leksikore të të folmes së Devollit me trajta arkaike dhe huazime, me përdorimin e “ll” në vend të “l”, me mbiemra e pjesore me “ë” tejfundore, etj. Disa nga fjalët karakteristike më të përdorura në këtë roman janë: akoma, alamet, avash/javash, biçim, byrazer, cimbis, një çiçkë, damblla, demek, firomë, gjene, kakapër, karta, leshra, llafosem, llahtarë, llangos, llaps, llastiçkë mbrojtëse, marifet, mesele, e mëngjër nejse, okllahi, pataksem, penxhere, romuze, qerrkë, sebep, sefte, sërë, shuk, teleshmen, tellall, turi, ujdis, ulk, etj. “Ce nuku na ke treguarë, mo byrazer?” (f.43) “Ne vetë ia kishmë varur ulkut mëlçitë në qafë.” (f.104)

Pjesa qëndrore e materialit gjuhësor që shfrytëzohet për humor janë shprehjet me një përdorim të shkujdesur dhe pa doganë të fjalëve tabu për standartin e gjuhës, por që kanë filluar të përdoren gjerësisht në letërsinë artistike në trajtat e plota, pa trepiksha, reagime pakënaqësie, sharje dhe mallkime. “O dë …çkë të s’ëmës” është presidentja e ligjërimit bisedor që nuk mungon pothuajse në asnjë nga 36 rrëfenjat ose zëvendësohet me maskimet “t’ëmën e s’ëmës” ose “t’ëmën-o”.

Shprehje të tjera karakteristike janë: T’u mbylltë e mëndjes, të më bëhesh def, të ma hash munë, nuku ka bythë të rrijë, u bëfsh lëmsh, më thertë mua, mo bythkë, më març pleshtat, e zuri tartakuti, ç’mutin ka?, nuku kish këllqe, u mblodhnë kulumçe, të rëntë dambllaja, nuk i jep dum, leri pordhët, e kam llafnë de/për, në hale të gomerëve të veç, është me zarar, “I bëj mutnë unë, jo fle atje” (f.239) nuk ja zuri llafnë njeri, të pjerdh mu në…, “Hë më të lërofsha” (f.252) “Në të sat’ëme vafsh!” (f.262) tërë dëngla, “më vjen gjyç të flas për vete” (f.323) mos ta pafsha bojën, rospi e mutit, etj.

Përdorimi i prapashtesave zvogëluese dhe përkëdhelëse është një dukuri që përdoret gjithandej në toskërishten e juglindjes, madje në to ka një aktivizim me dorë të lirë të autorit duke e përdorur edhe atje ku nuk ndeshet në të folmen e përditshme: mësuskë, doçkë, dritarkë, njëckë, flamurkë, etj.

SISTEMI FOLJOR

(Shënim: Në fillim janë vendosur fjalët normative të gjuhës dhe pastaj trajtat e të folmes devollite të përdorura në këto vepër.)

Koha e tashme, veta e parë, numri njëjës: shikoj – shëkoj, fluturoj – flytyroj, jeni – ini. “Kot ini munduarë.” (f.52)

Koha e tashme, veta e parë dhe e tretë, numri shumës: ndjekim – ndjekëm, ndjekin – ndjekën, vjedhim – vjedhëm, vjedhin – vjedhën. “Dë duartë kanë koburet që akoma nxjerën tym pe grykave.” (f.30)

Koha e pakryer: haja – hanja, hanim – hamin, dukej – dukshe, dukeshin – dukshin. “Unë nuku kishnja parë donjë zakon si ky. (f.29) “Më pyeti mos më ndodhçe ndonjë njëqind dollarëshe. (f.240)

Koha e kryer e thjeshtë: dola – dolla, dolëm – duallmë, u ktheva – u këtheva, u kthyem – u këthemë, u shtuan – u shtuanë, u mblodhëm – u mblothmë, sollëm – suallmë, ikëm – ikmë, preu – previ, bleu – blevi, kaloi – kalovi, përfshiu – përfshivi, u ula – u unja, u ulëm – u unjmë/u ungjmë/u ulmë. U ulmë e pritmë gjersa ata u ngopnë. (f.41)

Koha më se e kryer veta e parë dhe e tretë shumës: kishim ëndërruar – kishmë ëndëruarë. Sa e kishmë ëndëruarë Amerikën, o prefesor. (f.13)

Mënyra lidhore: Të më vrasësh – të më vraç, sa të dhjesësh – sa të dhjeç, Nuk ta japëm maqinën sëkur të pëlcaç. (f.175) “Raki, bre, që ta pish e të preç pesë minuta, pa të të lerë të marrç prapë frymë! Ama edhe ti, i thashë vetes, sëkur do të hapç dyqan në Bronks, o t’u mbylltë! (f.351)

Pjesorja: laluar – kaluarë, zbërthyer – xbërtherë, shkulur – çkulur.

Përcjellorja: duke qeshur – dyke qeshur.

SISTEMI EMËROR

Rasa emërore, trajta e pashquar: profesor – prefesor, karrige – karike/karekllë, aeroplan – aropllan, xhaketë – xhaqetë/zhaqetë, makinë – maqinë.

Rasa kallëzore, numri njëjës: Devollin – Devollë, zanatin – zanatnë, hurin – hunë, gishtin – gishtnë/gjishtin, të nesërmen – të nesmen. “Ti ia paske krehur bishtnë?” (f.274)

PJESËT E TJERA TË LIGJËRATËS

Përemrat: ai – ay, ndonjë – donjë, tjetër-tjatër, fëmijët e mi – temit. Me këtë taksiçkën teme tashi jam mirë. (f.35) I tregova për ato që the tinë. (f.140)

Mbiemrat: i këtushëm – i këtushmë, e ndershme – e nderçme, i çapluar – i çapluarë.

Ndajfoljet: spanjisht – spanjollçe, pastaj – papastaj/pastajza, zvarrë – xvarë, ca – cazë/cackë, ndonjëherë – donjerë, tani – tashi. Tashi do t’ja shëkoni avazë. (f.52)

Lidhëzat: sepse – ce, prandaj – pandaj/prandajza, sikur – sëkur. Po sëkur është vetëm ky hall këtu! (f.13)

Parafjalët: në – dë, nëpër – dëpër, prej – pe, nën – dënë. Gjashtë kate dënë dhe. (f.13)

Pjesëza: nuk – nuku, mjaft – mja. Xheç na zuri mëngjezi. (f.37) Mënë! Budalla djalë! (f.301)

Gjatë transplantimit duket se ca prëska nga Atlantiku mund të kenë ndikuar në disa rrëshqitje nga e folmja devollite, ose trajta të një rajoni përej Devollit mund të ketë arritur të përzihet si egjra me grurin. Trajta e parë është devollite, tjetra jabanxheshë: gollogash – gollomesh, njëndizë – njëditëzaj, yej – uej. “T’ëmën ky, uej!” (f.229). Në Devoll vazhdon të përdoret parafjala “dë” por autori e ka zbutur me “në”, ndërkohë e ruan te parafjala “dëpër.” Mungon në tekst përemri “yve” që vazhdon të jetë mjaft i përdorur edhe sot.

Bilisht, 20 – 26 mars 2024