---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 15 Janar 2024

“Wisconsin Rapids Daily Tribune” ka botuar, të shtunën e 13 nëntorit 1937, në faqen n°7, intervistën ekskluzive me Nexhmie Zaimin, autoren shqiptare të librit “Daughter of the Eagle”, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar : 

Nuk do të martohen me mbretin Zog

Vajzat amerikane të kolegjit hanë gjërat më të mira në botë. Ky është mendimi i Nexhmie Zaimit, një grua e re shqiptare që sfidoi traditat myslimane të familjes së saj dhe erdhi e vetme në Shtetet e Bashkuara për të studiuar në Kolegjin Wellesley në Boston. “Por unë mendoj se burrat e Harvardit janë shumë mëndjemëdhenj dhe kërcimtarë shumë të këqij dhe nuk më pëlqen të shoh burra të ulur në prehër të grave në metrotë e Nju Jorkut,” shton ajo.

Zonjusha Zaimi, përveçse është e vetmja vajzë shqiptare që erdhi e vetme në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ka shkruar një libër të quajtur “Vajza e shqiponjës — Daughter of the Eagle”, ku jep një pamje prekëse të jetës së saj familjare.

“Vëllai im u ofendua shumë sepse unë përshkrova lidhjen e tij të parë të dashurisë dhe motra ime u zemërua shumë për përshkrimin tim për martesën e saj. Ne shqiptarët kemi tradita të forta për privatësinë e jetës familjare. Familja ime mund të mos më falë kurrë që kam shkruar për ta në një libër që do të lexohet nga të huajt”, pranon ajo.

A i pëlqejnë asaj sjelljet e amerikanëve ? “Oh. Po, — nxiton të përgjigjet ajo, — por do të doja që çdo amerikan që takoj të mos më pyeste nëse kam ndërmend të martohem me mbretin Zog. Nuk dua. Unë i përkas partisë politike opozitare. Kam ndërmend të kthehem në Shqipëri dhe të bëj diçka për arsimin për bashkatdhetaret e mia. Arsimi është shumë i nevojshëm për gratë e vendit tim.

“Po, unë jam ende një myslimane, pavarësisht arsimimit tim modern. Nuk e kuptoj pse një studente e krishterë ose myslimane duhet të humbasë ndihmën e zjarrtë të fesë vetëm sepse ajo merr një diplomë në një universitet. Oh, po, e di që kjo deklaratë ju befason. Por unë jam ende një anëtare e besimit mysliman dhe ndihem shumë e sigurt se do të mbetem gjithmonë e tillë. Ndoshta të gjitha ceremonitë e jashtme nuk më interesojnë aq shumë sa më parë, por realiteti i thellë i fesë sime është ende një pjesë e jetës sime.”

22-vjeçarja bukuroshe shqiptare, me një libër dhe një udhëtim të pazakontë mbi oqean në llogari të saj, nuk është kurrë fare e vetme.

“Bashkatdhetarët e mi këtu në Shtetet e Bashkuara më vëzhgojnë nga afër. Sa herë që shkoj në një kërcim (vallëzim), ha darkë me një djalë të ri, blej një fustan të ri, më sheh ndonjë shqiptar dhe shkruan për këtë drejt Shqipërisë.

Nga Albert Vataj/

Hekurudha e Semeringut, sfida e inxhinierisë së fundshekullit XIX ka në vetveten e qenësishme një ndër më të kurajshmit të inxhinierisë, gjeniun me prindër shqiptar, Karl Gega.

Karl Gega, figurë e shquar shqiptare e teknikës hekurudhore në shek. XIX, ndërtuesi gjenial i hekurudhës së famshme të Semmeringut. Karl Gega lindi në Venedik me 10 janar 1802 dhe vdiq në Vjenë, më 14 mars 1860, duke vrarë veten nga dëshpërimi. Të parët e Karlit kishin mërguar në Venedik së bashku me shumë bashkatdhetarë të ikur nga Shqipëria Veriore, pas pushtimit osman.

Si individ, Karl Gega u zhvillua para kohe. Mbasi kreu një kolegj për filizofi e matematikë me rezultate të shkëlqyera, në moshën 15 vjeçare u regjistrua në Universitetin e Padovës. Vetëm mbas një viti u diplomua në degën e inxhinierisë. Më 1819, kur sapo kishte mbushur 17 vjeç merr titullin “Doktor në matematikë”.

Iu kushtua ushtrimit praktik të inxhinierisë në shërbim të hekurudhave të Mbretërisë Lombardo-Venete (krahinë e Perandorisë Austriake), duke u marrë edhe me trasimin e rrugëve, kanaleve dhe ndërtimin e godinave të mëdha. Ai punoi në hapjen e rrugës së madhe malore në provincën e Belunos. Gjatë periudhës 1824-30 në provincën e Trevisos, në një pjesë rruge drejtoi punimet edhe nga ana hidraulike. Nga 1830-33 ishte inxhinier në Rovigo dhe pastaj deri në vitit 1836, u caktua në departamentin e ujërave pranë drejtorisë së bujqësisë në Venedik. Në vitin 1840 u gradua dhe u bë zëvendës në Drejtorinë e ndërtimeve për mbarë Tirolin. Aty projektoi rrugën malore që kalon nëpër Val Sugana, pastaj atë që kalon nëpër Oberinnthal, tek Qafa e Finstermünsenit dhe bëri projektin e urës së varur mbi Etsh pranë Mores. Në vitin 1848, si inspektor i Drejtorisë së Përgjithshme të Ndërtimeve, drejton ndërtimin e hekurudhave të Jugut deri në Laihah. Në këtë kohë bëri një udhëtim të gjatë studimi në Gjermani, Belgjikë, Francë e Angli dhe, me t’u kthyer, hyri përsëri në shërbimin e hekurudhave shtetërore dhe u mor me trasimin e linjës hekurudhore të Semmeringut, tunel i gjatë 1430 metra. Asokohe diskutohej lidhur me mundësinë e trasimit të një hekurudhe me aderencë të thjeshtë. Kësaj zgjidhjeje ai iu kushtua mbas një udhëtimi të ri në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe në Angli. Më 1849 u bë drejtor i Seksionit të Ndërtimit të Hekurudhave dhe më 1850 drejtor i drejtorisë së përgjithshme për ndërtimin e hekurudhave shtetërore në Vjenë.

02ghega

Zgjidhja e problemit të hekurudhës së Semmeringut nga Karl Gega u kundërshtua nga shumë specialistë, mbasi asohohe diskutohej shumë rreth vështirësive që lokomotiva të ngjitej në atë lartësi me kaderencë të thjeshtë, por eksperienca provoi se ishte një gjë e mundshme, siç e kishte parashikuar ai, që lokomotiva me tren të përshkonte një pjerrësi 25‰ dhe rreze 180 metra. Enkas për hekurudhën malore të Semmeringut u shpall një konkurs midis konstruktorëve të lokomotivave për të ndërtuar një lokomotivë më të fuqishme, sepse zgjidhja e problemit kushtëzohej edhe prej forcës tërheqëse të lokomotivës. Në vitin 1860 përfundoi kjo linjë që është shëmbulli parë i hekurudhave malore.

Të dhëna për urën e Semmeringut

10ghega

07ghega

Për të pasur një ide rreth kësaj pune vigane, po japim disa shifra: gjatë linjës së kësaj hekurudhe u ndërtuan 16 ujësjellësa, me gjatësi të përgjithshme prej 1502 metra, dhe 15 tunele, me gjatësi të përgjithshme prej 4520 metra. Përveç këtyre u ndërtuan disa qindra ura të vogla dhe një mori muresh mbrojtëse për sigurimin e trenave nga shëmbjet e dheut. Për të gjitha këto u hodhën në erë 1500000 m3 shkëmbinj, u zhvendosën 3500000m3 dhé , u stivuan 65000000 tulla dhe u ngritën 80000 blloqe guri. Duhet pasur parasysh se asokohe, për shpimin e formacioneve shkëmbore, s’kishte mjete të tjera veç turjelave me dorë. Edhe në ndërtimin e ujësjellësave dilnin shumë vështirësi, meqë në atë kohë nuk njiheshin vinçat e mëdhenj; ndërtimi i atyre shtyllave madhështore që arrinin deri 45 metra lartësi dhe një gjërësi deri 20 metra, bëhej nëpërmjet skelave të luhatshme. Por vështirësitë e shumta i nxori sidomos shpimi i tunelit kryesor, që është si të thuash pika kulminante e kësaj hekurudhe malore, tuneli i Semmeringut, në lartësi 818 metra mbi nivelin e detit. Ky tunel, për arsye të gjatësisë së tij, nuk u shpua vetëm horizontalisht e nga të dy anët, por edhe vertikalisht në gjashtë vende, për të hapur galeri porsi puse, nga të cilat nxirrej dheu e gurët.

Qasjet për njohjen e Karl Gegës

Mjerisht, të dhënat e jetës dhe të veprimtarisë së Karl Gegës na kanë arritur mjaft të gjymtuara, aq sa nuk e kënaqin kurreshtjen e ligjshme për ta njohur tërësisht. Vitet e fundit të Karl Gegës qenë të mbushura plot me brenga e hidhërime. Pak kohë përpara se të përfundonte ndërtimin e hekurudhës së Semmeringut, qeveria austriake e dërgoi atë në Sibenburg që të ndërtonte një rrjet hekurudhor të ri. Në të vërtetë, kjo ishte një manovër e bërë me paramendim për ta larguar së andejmi, pikërisht në një kohë kur po përfundonte vepra e tij kryesore. Ai u mërzit e u shqetësua shumë për këtë luftë që po i bëhej prapa krahëve. Mjaftonte një lajthitje banale e teknikëve, që dy anët e tunelit të mos takoheshin në pikën e dëshiruar, por t’i shmangeshin njëra-tjetrës, në drejtime të kundërta. Gjithçka mund të ndodhte në mungesë të tij. Ndodhej në Vjenë kur dikush i tha se dy anët e kundërta të tunelit të Semmeringut paskeshin devijuar gjatë shpimit pa u takuar. Ky lajm e tronditi tej mase Karl Gegën. Me dështimin e kësaj vepre, në të cilën ai kishte derdhur të gjithë përvojën e njohuritë, sikur po i gremisej sedra dhe krenaria e tij. Ndoshta vdekja iu duk më e lehtë se sa poshtërimi, përqeshja dhe përbuzja e kundërshtarëve, prandaj përfundoi në vetëvrasje, në një banesë të Vjenës, në rrugën “Kulla e kuqe”, nr. 6.

09ghega

Lavdia pas vdekjes e mjeshtrit

Ndërkohë tuneli i Semmeringut kishte përfunduar me sukses, por Karl Gega nuk arriti të gëzonte përurimin e veprës së tij madhore.

Karl Gega u vendos në panteonin e njerëzve të mëdhenj. Shtatë vjet më vonë, d.m.th. në 1867 eshtrat e tij u vendosën përfundimisht në një varr përmendore. Edhe në stacionin e Semmeringut. Ppas dy vjetësh, iu ngrit një përmendore në kujtim të këtij nismëtari të hekurudhave malore. Vite më vonë u emetuan pulla poste dhe kartmonedha me fytyren e Karl Gegës. Ndërkohë filluan shtrembërime tendencioze lidhur me kombësinë, gjoja italiane apo gjermane të këtij personaliteti. Por në vetë qarqet e kulturës austriake nuk munguan autorë objektivë, që e kanë vënë në dukje origjinen e tij shqiptare, siç është p.sh. rasti i Friedrich Uallisch, i cili, në librin me titull “Neuland Albanien”, botuar në Stuttgart 1931, thotë në faqen 113: “Karl Gega, ndërtuesi gjenial i hekurudhës së Semmeringut, ka qenë me prejardhje shqiptare, siç dëshmon vetë mbiemri i tij “Gega”, që do thotë nga Shqipëria Veriore”.

Karl Gega ka lënë shkrime për teknikën hekurudhore si “Pamje e përgjithshme e përparimeve në hekurudha, 1840-1850” (botim 3, Vjenë 1853), “Mbi ndërtimin e urave në Ameriken Veriore dhe kalkulimi i aftësive bartëse të urave Houe” (botin 2, ebd 1855). Gjithashtu ai shpiku një zhalon të përmirësuar si edhe një oktantë me nonius për trasimin e kurbave. I tij është koncepti i gjatësisë virtuale të një hekurudhe.

Faktimi i origjinës së Karl Gegës

01ghega

Dr. Alvin Saraçi gjatë një simpoziumi, zhvilluar në Vjenë më 2005, ai argumenton gjenezën e Gegëve mbi bazën e dokumenteve origjinale të gjetura në bibliotekën e Muzeut Correr të Venecias, të pabotuara më parë, hartuar në vitin 1835 nga Giovanni Battista Ghega, prift në Kishën e San-Markos dhe kushëri i parë (djalë i xhaxhait) i Karl Ghegës. Katragjyshërit e Karl Gega dhe Giovanni Battista Gheges ishin vendosur në Perast, pranë Kotorrit, në Mal të Zi, pasi u larguan nga Shqipëria, e cila ra plotësisht nën sundimin turk me mposhtjen edhe të Shkodrës më 1479. Prej më shumë se tre shekujsh, ata kishin shërbyer si oficerë marine dhe zyrtarë të lartë të Republikës se Venedikut. Një dokument i 3 tetorit 1739 mund të konsiderohet si dokumenti i parë, e gjetur deri tani, që fakton linjën e Gegëve, që fillon me Giorgio (Gjergj) Ghegen dhe vazhdon me të birin e tij, Cristoforo (Kristofor), që del si oficer marine në Venedik, por edhe si pjesëmarrës në luftën Veneciane të Thesalisë, kundër turqve, ku mbetet i plagosur dhe humbë një krah. Kristofor pati një djalë me emrin Gasparo (Gaspër), i cili në vazhdën e traditës familjare u bë oficer marine, duke arritur gradën e kolonelit. Gaspari pati tre fëmijë: Antonion (Anton), Giovanniantonion dhe Angelan. Antonio Ghega është babai i Karl Gegës, kurse Giovanniantonio është i ati i Giovanni Battista Gheges, prift në Kishën e San-Markos.

Dr. Saraçi nënvizon se duhen vazhduar kërkimet e mëtejshme në arkivat e Perastit në Mal të Zi. Në këtë simpozium iu dha fund edhe hipotezës mbi vetëvrasjen e Karl Geges. Dr. Artan Canaj mbi bazën e dokumenteve origjinale të gjetura në arkivin e Shtetit të Austrisë dhe Muzeut Teknik të Vjenës, dëshmoi lindjen e Karl Ghegës më 10 janar 1802 (dhe jo më 13 qershor 1802), si dhe provoi se Karl Ghega ka vdekur më 14 mars 1860 në Lugeck në Vjenë (hipoteza e vetëvrasjes hidhet plotësisht poshtë) dhe se ceremonia fetare është zhvilluar ne Katedralen kryesore të Vjenës, Shën-Stefan, kurse trupi është varrosur në varrezat e Vahringer-it në Vjenë.

Më 1887, kur këto varreza u shpërngulën, sarkofagu me eshtrat e Gegës u vendos në panteonin e njerëzve më të shquar të Austrisë, pranë Mozartit, Beethovenit, Shubertit, Shtrausit, Brahmsit dhe Alois Negrellit (projektuesit të kanalit të Suezit).

06ghega

Gega dhe sfidat e tij inxhinierike

Në vitin 1836 Banka Rotschild merr me konçension nga Perandoria Austro-Hungareze, ndërtimin e Kaiser Ferdinand Nordbahn, një hekurudhë që duhet të lidhte Vjenën me Triesten, në drejtim të Karpateve me Galicinë

Karl Gega dhe e Luixhi Negrelli

Gega merr si detyrë të parë një udhëtim përmes Evropës për të hetuar dhe për të parë problemet e hekurudhave, shikon ato franceze, belge, gjermane dhe arrin deri në Angli, ku takon Stivensonin që furnizon hekurudhat perandorake me lokomotiva. Stivenson kishte parë ndërkohë Amerikën në fillim të viteve ’30 dhe në kthim kishte publikuar një vëllim, ndoshta ndër të parat me të dhëna nga hekurudhat amerikane në të cilin ilustronte zhvillimet në ndërtimin e urave, hekurudhave dhe porteve.

Me t’u kthyer në Vjenë, Gega u emëruar kryeinxhiner të hekurudhës që përmendëm më lart. Një detyrë tepër e rëndësishme e marrë edhe pas mbështetjes së këshilltarit të oborrit Ermenegildo Francesconi, me origjinë nga Veneto.

Loti i parë Vjenë-Bernë, u realizua në 1837, por ishte segmenti i radhës që do të vinte në provë Karl Gegën. Në një kohë rekord për epokën, rreth një vit u përfunduan rreth 150 km hekurudhë, duke realizuar volumet masive, vendosur binarët, dhe duke hapur rreth 600 metra rrugë anësore.

10ghega

Ndërtimi ishte një sukses për Karl Gegën, i cili ndërkohë duhej të rikthehej në detyrën e tij të mëparshme në Venecia dhe u zëvendësua nga Negrelli. Por pas katër viteve të kaluara duke drejtuar punimet e ndërtimit të një hekurudhe, Gega nuk gjeti më stimul për të ndërtuar rrugë fushore. Për këtë arsye pranoi detyrën e zëvëndësdrejtuesit të punimeve për rajonet e Tirolit e të Voralbergut, rajone që në atë kohë kishin kufijtë të ndryshëm nga ato që kanë sot. Në fakt ndër detyrat që mori Gega ishte edhe të risistemonte rrugën e Valsugas sot Treintino që ishte në këtë kohë nën juridksionon e Tirolit.

Ishte vetëm një devijim sepse në 1842 Gega u kthye në administratën perandorake të hekurudhave për të studiuar mundësinë e shtrirjes së hekurudhave drejt detit Adriatik.

11ghega

Gega direkt dhe në mënyrë indirekte ndoqi momentet e projektimeve të Brunel në ndërtimin e hekurudhave dhe të anijeve dhe u interesua për makineritë me avull, perceptoi dhe kishte intuitën që disa nga këto shpikje të reja mund të përdoren edhe në ndërtimet e hekurudhave dhe sidomos të urave me harqe.

Në Amerikën e Veriut Gega dhe Lohr udhëtuan shumë, studiuan vijat hekurudhore, vagonat, urat dhe në mënyrë të veçantë ato të inxhinier Squire Uhipple që ishte i pari që projektoi ura me strukturë harkore.

Uhipple ishtë marrë më realizimin e hekurudhës Baltimorë-Ohajo, ku urat ishin ndërtuar me sistemin Houe, në të cilin Gega ishte një admirues. Me t’u kthyer në Vjenë, Gega e përmbledh eksperiencën e tij amerikane në dy libra në të cilat njërin kushtuar urave hekurudhore. Në këtë kohë filloi ndërtimi i segmentit nga Vjena në drejtim të jugut qe përfundon nën drejtimin e Gegës dhe Lohr në tetor 1884.

Katër vite më pas përfundoi segmenti Celje-Laibach, por ai ishte edhe viti i revolucionit. Gega mori detyrën për të realizuar veprën e tij më të rëndësishme, hekurudhën e Semeringut që prej të gjithëvë quhej e pamundur për t’u realizuar. Semering ishte një terren i vështirë megjithëse jo shumë i lartë ( rreth 1000 metra) i rrethuar nga male dhe lugina që arriheshin me shumë vështirësi, ai përfaqësonte kufirin në mes të Austrisë së ulët dhe Stiria dhe ishte një vend antik tranziti drejt Vjenës që vinte nga Adriatiku.

Ky terren ishte zgjedhur sepse dukej më i sigurit për të arritur adriatikun në krahasim me të tjerët, shumë afër më Hungarinë dhe Sloveninë të konsideruara si territoret më të paqarta të perandorisë.

Një ushtri punëtorësh rreth 20 mijë persona, me familjet e tyre, filluan të punonin në një perimetër prej rreth 40 kilometrash në fund të vitit 1848, rreth 1 mijë nga ato nuk u kthyen nga ky kantier duke humbur jetën në aksidente apo sëmundje të ndryshme. Gega u mbyll në një lokal fshati dhe e transformoi në shtabin e tij të përgjithshëm, ishte i mbështetur nga Lohr që merrej me ndërtimin e ndërtesave dhe anekseve të tjera të hekurudhës dhe kishte rreth 50 inxhinierë dhe arkitektë në drejtimin e punimeve të ndarë në lote.

Ekoja e këtij revolucioni u ndje edhe në mes luginave të egra të Semeringut ku ishin luftra të brendëshme, sabotime e sulme, por në pranverën e 1849 punimet rifilluan pa ndërprejrje duke mbetur e paqartë akoma ndërtimi i një lokomotive që do të mund të ngjitej në ato shkrepa. Vija e parazgjedhur, i gjatë dhe torturues ishte përfunduar në vija të përgjithshme dhe ishte modifikuar në përputhje me punimet që kryheshin.

U realizuan galeri të panumërta me gjërësi të tillë që të mund të përballonin dy trase më e gjata e të cilave është ajo e Semeringut në një lartësi prej rreth 900 metra mbi nivelin e detit dhe gjatësi gati 1.5 km. Madhështore është kalimi Kalte Rinne, përfunduar në tetor të 1853, një lloj ure gjigante i tipit roman, realizuar me harqe me nje fuqi të tillë ndërtuese që megjithëse pësoi ndërhyrje për të vënë në punë trenat elektrike dhe i përballoi me sukses. Por në vitin 1851 mungonte akoma lokomotiva që të mund të bënte të mundur kalimin vagonat në pjerrësinë e Semeringut.

U organizua një konkurs për të realizuar një lokomotivë e aftë të tërhiqte të paktën 125 tonelata dhe me një shpejtësi prej rreth 11 km/h në një pendencë 25 për mijë. Mbi të gjitha lokomotiva duhet të ishte në gjëndje duhej të ishte në gjëndje të ndalonte në distanca të shkurtëra dhe në atë kohë nuk ekzistonin frenat e tipit Uestinghouse, të cilat do projektoheshin pas rreth 20 vitesh. Në konkursin për ndërtimin e lokomotivës pas shumë provash fitoi Bavaria e shoqërisë Maffei e Monakos së Bavarisë, lokomotivë që ishte në gjëndje të tërhiqte 150 tonelata me 16 km/h.

Hapi i mëtejshëm ishin linjat hekurudhore drejt Bavarisë, pra Pragës, Pest, ( më vonë Budapest), etj. Por mbetej edhe një segment tjetër shumë i rëndësishëm për t’u përfunduar lidhja e Triestes me Lubjanën. E filluar në vitin 1850, kjo linjë hekurudhore e gjatë rreth 150 km që duhej të kalonte lartësinë e Karsos, që kërkonte të paktën dyfishin e kohës dhe kostos.

Ura më e madhe para Triestes, ajo e Aurisina, me pjesë të harkura dhe e gjatë rreth 650 metra, e cila mbajti për shumë vite primatin europian në terma dimensionesh. I kthyer në një zyrtar të lartë austriak, Gega pa të pakësohej reputacioni i tij me lënien në duar të privatëve të menaxhimit të hekurudhave. Ai u ngarkua edhe me drejtimin e punimeve të hekurudhës Lombardo-Veneto, pastaj me studimin e hekurudhës së Apenineve dhe me atë të Rumanisë, ishte një mënyrë për ta larguar nga Vjena dhe nga administrata publike ku ndihej si “peshku pa ujë”. I hidhëruar nga situata dhe i sëmurë Karl Gega vdiq në mars 1860, vetëm 58 vjeç megjithësë ka disa variante të tjera që mendojnë se ai vrau veten për shkak të mos bashkimit të tunelit të Semeringut.

“Flamur bujar për Njerëzi”- Fan S. Noli

UNË JAM KUNDËR ÇDO DIKTATURE- Noli 1961

Agim Xh. Dëshnica

Në vitin 1982 me rastin e 100 vjetorit të lindjes  së Nolit,  Vatra  dhe UNESKO, në konferenca  të posaçme shkencore përkujtuan  me nderim, ashtu siç i takonte birit të Kombit Shqiptar, Theofan Stilian Nolit

Ndërkohë në gazetën Bashkimi në Tiranë, u botua një shkrim kritik ndaj Fan Nolit, përgatitur nga kalemxhijtë  “nolistë”, nënshkruar nga E. Hoxha. Për anëtarët e partisë ky shkrim qe urdhër, të mos merrnin pjesë në Konferencën përkujtimore! Shumë ftesa u anulluan. Salla e Kuvendit e caktuar më parë, u zevendësua  me sallën e vogël të Institutit të Lartë të Arteve. Në mes të presidiumit, i ndriçuar nga prozhektorët, qëndronte drejt busti i diktatorit. Lart në këndin e djathë, fotografia  e vogël e Nolit, kishte humbur  në muzg. Për cilin bëhej mbledhja përkujtimore, për Fan Nolin apo Enver Hoxhën? Ata që ishin ulur lart, u njoftuan të zbrisnin poshtë, dhe së bashku me dëgjuesit në fund të sallës të afroheshin në radhët e para. Në ato çaste kur ndonjë hidhte sytë drejt fotografisë në kënd  kishte përshtypjen se Noli në shënjë proteste ishte larguar nga salla.

Reporterët e kameramanët , sipas udhëzimeve,  në TV dhe në gazetën Bashkimi paraqitën vetëm ata që ishin ulur në presidium dhe në tri rradhët e para.  Pra  si zakonisht krijuan pamjn  se  salla ishe mbushur  përplot.

JETA E NOLIT- PARA E GJATË LUTËS SË PARË BOTËRORE

Brenda hapësirës e këtij shkrimi përkujtimor është e pamundur të tregohet jeta dh e veprimtaria e gjithanëshme  e Nolit.

Nëse Autobiografia e tij,  lexohet pa hyrje e parathënie, Noli merr pamjen e një mali të lartë, të cilin „profesorët nolistë“ janë orvatur më kot ta vendosin në krahun për të cilin nuk pat ëndërruar  kurrë.

Fan S. Noli lindi më 6 janar 1882 në një familje shqiptare, në qytezën Ibrik Tepe, pranë Edrenesë, në Turqi. Mësimet e para i mori në vendlindje, në shkollën gjashtëvjeçare për katër vjet. Mësimet e mesme i kreu në gjimnazin grek të Edrenesë. Ndërkohë bashkëpunon me shoqëri të ndryshme artistike. Më 1900 për pak kohë punon në Stamboll. Me shpresë për t’u regjistruar në universitet, niset për në Athinë. Gjen punë vetëm si sekretar pranë një mësuesi grek. Me rekomandimin e tij, pranohet në një kompani artistike. Askush nuk e beson  se Noli i ri qenka “arratisur natën për borxhe”, siç nxihet në një letër të sajuar.nga dora  e një shkrimtari që merrej me tregime  fantastike venturash..Në shoqërinë e aktorëve Noli u shqua për mirësjellje dhe për talent në artin dramatik. Punon me ta rreth tre vjet. Viziton shumë vende të Perandorisë Turke, Ballkanin, Turqinë dhe Afrikën, të cilat i lanë mbresa të pashlyeshme. Në këto kohë kërkon të lidhet me lëvizjen patriotike shqiptare, me Nikolla Naçon në Bukuresht dhe Faik Konicën në Belgjikë. 

Me kompaninë u nda në Egjypt.
Më 1902 nis veprimtaria e tij atdhetare, e lidhur ngushtë me krijimtarinë artistike. Boton në gazetën Drita, të Shahin Kolonjës. Siç del nga letrat dërguar  atdhetarëve shqiptarë në Egjypt, u njoh e bashkëpunon me Jani Vruhon, Thanas Tashkon, Spiro Dinen.“ Me ndihmën e tyre financiare, përkthen e boton në greqisht veprën e njohur të Sami Frashërit, “Shqipëria, ç’është, ç’ka qenë, e ç’do të bëhetë.” Sipas këshillave dhe ndihmës së tyre bujare, në moshën 24 vjeç, më 10 maj 1906 mbërrin në Nju Jork. Po atë ditë niset për në Bafallo, ku ndodhej shoqëria “Mall’i Mëmëdheut“, themeluar nga Petro Nini Luarasi. Pas tre muajsh, me ftesë të Sotir Pecit, vjen në Boston dhe bashkëpunon në gazetën Kombi. Më 8 janar 1907, themelon shoqërinë patriotike Besa-Besën dhe më 15 shkurt 1909, gazetën Dielli. Kjo gazetë historike i shërbeu çështjes së madhe, lirisë dhe pavarësisë së Atdheut. Aty lexuesit shqiptarë njohën penën e artë të Fan S Nolit.
Theofan Stilian Noli njihet si themeluesi dhe drejtues i Kishës Ortodokse Shqiptare të pavarur në Amerikë.Eshtë koha, kur më 1908 dorëzohet prift në Kishën e Shën Kollit, në Nju Jork.Meshën e parë e jep në gjuhën shqipe, në Boston.Ndërkohë studion për katër vjet në Universitetin Harvard dhe më 1912 diplomohet me sukses për letërsi. Të kësaj kohe janë krijimet në revistën Albania, në gazetat Dielli, Drita etj.

Në vitet 1910 e 1911, përpara shoqërisë Besa-Besën, mban fjalime të zjarrta në përkrahje të kryengritësve shqiptare në Kosovë, duke ngritur lart luftën e trimërinë e tyre, me Isa Boletinin e Idris Seferin në krye, në betejat e Cernalevës e në Grykën e Kaçanikut.
Më 1911, i ngarkuar me mision fetar e atdhetar, viziton kolonitë shqiptare në Bukuresht, Sofje e gjetkë, i pritur me dashuri nga shumë bashkatdhetarë.Në praninë e tyre meshon me gjuhën e bukur shqipe. Pas një largimi të gjatë, në Sofje pati një takim të mallëngjyer me prindët e të afërmit e vet, mandej një ndarje tepër të hidhur.
Në kohën kur Perandoria Turke po humbiste Ballkanin, me nismën e Nolit e Konicës, shoqëritë shqiptare Besa–Besën, Arësimi, Malli i Mëmëdheut, Hylli i Afërditës etj. u bashkuan në Federatën Panshqiptare Vatra, me seli në Boston, më 28 prill 1912. Sekretar i Komisionit 

Qendror u zgjodh Fan Noli, kurse Faik Konica me Kristo Floqin u caktuan organizatorë të degëve. Noli zgjidhet kryetar i Vatrës më 17 korrik 1915 dhe më 1 korrik të vitit 1917. Krahas Diellit botohet në anglisht, Revista Adriatike.
Federata Panshqiptare Vatra në ato vite, mori pamjen e një qeverie në mërgim. Drejtuesit e saj u mirëpritën nga institucionet zyrtare, si përfaqësues të Shqipërisë. Me ligjëratat e tyre të shkëlqyera, mbrojtën çështjen shqiptare. Fan Noli shpesh largohej i ngarkuar me detyra të rëndësishme. Në vjeshtën e vitit 1912, kur Atdheu ndodhej para rrezikut të copëtimit, i dërguar nga Vatra ndodhet në Londër.Nga kryeqyteti britanik, përshëndet Ismail Qemalin për shpalljen e pavarësisë.
Më 1913 Federata Vatra, me udhëhqës si Noli dhe Konica, me anën e gazetës Dielli, mitingjeve të fuqishme, momerandumeve dhe telegrameve, të shumta, protestoi me vendosmëri, kundër vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër, të ciëtt përgjysmonin teritoret e Shqipërisë.
Në mars të atij viti Noli së bashku me veprimtarë të tjerë, merr pjesë e flet në Kongresin e Triestes, të organizuar nga Faik Konica, për çështjen e tërësisë tokësore të shqiptarëve. Në korrik viziton për herë të parë tokën amtare. Më 1914 ndodhet përsëri në Shqipëri, në shërbesat e Kishës Ortodokse Shqiptare.
Gjatë Luftës së Parë Botërore 1914-1918, Shqipëria u kthye sërish në një arenë të rrezikëshme për të ardhmen. Në emër të Vatrës, vatranët me Nolin në krye, vepruan gjallërisht me një politikë të zgjuar, kundër qëllimeve grabitqare të shteteve ndërluftuese.
Në momerandumin e dates 28 nëntor 1918, dërguar Preidentit Uillson, ku firmatari kyesor është Fan Noli, pasi parashtroi histornë e Shqipërisë jugore, kaloi  në çështjen e Kosovës. Ndër të tjera shkruan“Arsyet etnografike nuk janë të vetmet ato, të cilat kërkojnë korigjimin e kufijve në emër të Shqipërisë.. Humbja përfundimtare e krahinave pjellore të Kosovës dhe Çamërisë, apo Epirit të Jugut, do të gjymtojë jetën ekonomike të shtetit shqiptar. Qytetet e Pejës, Prizrenit, Gjakovës , Strugës e Dibrës që iu dhanë Sërbisë e Malit të Zi janë tregje të krahinave që iu hoqën Shqipërisë në mënyrë krejtësisht absurde dhe të padrejtë nga Konferenca e Londrës.”
Lidhjet e fuqishme me veprimtarët në Atdhe, ndihmat dhe nxitja e luftës së tyre për çlirimin e mbrojtjen e tij, u kurorëzuan me Kongresin e Lushnjës dhe formimin e Qeverisë së Sulejman Delvinës.
Më 1920, në emër të Qeverisë Shqiptare, Noli merr pjesë në bisedimet e Lidhjes së Kombeve, në Gjenevë. Në debatet për çështjen e kufijve, si një diplomat i madh, hedh poshtë argumentet e delegatëve fqinjë, me ligëratat e njohura në histori. falë zotësisë së tij, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve.

 Më 1921 kthehet në Atdhe. E shohim Peshkop në Korçë, Metropolit në Durrës. Si i dërguar i Vatrës merr pjesë në jetën politike dhe zgjidhet deputet. Gjatë seancave parlamentare Noli ngrihet e flet për çështje të pazgjidhura kombëtare, për probleme të ndryshme ekonomike e shoqërore.Ligjerata e njohur e Nolit në nderim të presidentit amerikan Udrou Uillson, shpreh respektin e thellë të popullit shqiptar ndaj SHBA, si e vetmja shpëtimtare e Shqipërisë.
Vrasja e Avni Rustemit, më 20 prill 1924, shkaktoi papritur zëmërimin e anëtarëve të Shoqërisë Bashkimi dhe deputetëve të opozitës. Kjo ngjarje në histori njihet me disa emra. Analistët e historisë e quajnë, disa “Kryengritje, disa “Revoltë”, disa “Grusht Shteti” dhe “i ashtuquajtur Revolucion”, por zakonisht në tekstet e historiografisë së majtë, emërtohejme bujë „Revolucioni Demokratik i Qershorit“. Kjo lëvizje intelektualësh, e përkrahur nga qytetet dhe zonat fshatare, u zhvillua pothuaj paqësore, herë si marshim me armë në sup, herë si procesion fetar me qirij ndër duar, ku fryma gandiste e Peshkopit Theofan, ishte e pranishme kudo. Në gjendjen e krijuar, Noli gjykoi drejt, ku mori përsipër me short drejtimin e Qeverisë e re,
Më 10 e 12 qershor 1924, në emër të Vatrës Konica përshëndeste:“Lutemi bëni të njohur ushtërinë kombëtare simpatitë tona prej zemre për veprimin patriotik të saj…Vatra uron ushtërinë kombëtare dhe udhëheqësit civilë e ushtariakë të revolucijes shpëtimtare për suksesin e shkëlqyer.”
Sipas Qerim Panaritit, “Me bekimet e Konitzës dhe të Vatrës Noli më 17 qershor 1924 formoi Kabinetin si pason: Noli, Kryeministër; Sulejman Delvina, Ministër i Punëve të Jashtme, Kolonel Kasëm Qafëzezi, Ministër i Luftës; Luigj Gurakuqi, Ministër i Financave; Qazim Koculi, Ministër i Punëve Publike; Stavro Vinjau, Ministër i Drejtësisë.”
Programi i Qeverisë me tipare amerikane, në fakt ishte një hap përpara në zhvillimin demokratik të viteve 20, por siç dihet për mungesë kohë nuk mundi të zbatohej tërësisht.. Më 24 dhjetor 1924, kur Qeveria Demokratike ra pas kërcënimit  me armë të Zogut.   Noli me  qeverinë u detyrua të largohej nga Atdheu, duke shmangur luftën vëllavrasëse.
Panariti sqaron se “Viti 1924 i dha funt karierës politike të Nolit dhe filloi kariera letrare. Në shumë bisedime me Nolin gjatë tridhjetë vjetëve të funtme, shpesh herë bisedonim për vendin e tij në historin’ e Shqipërisë, i cili thoshë: nëqoftëse emër-i im do të mbahet mënt në të ardhmen, munt të rronjë, vetëm në fushën e letrave.”I vendosur në Gjermani, krijon poezi të fuqishme dhe shqipëron kryevepra nga letërsia botërore. .Një pjesë e tyre u botua në gazetat Republika, Imigranti, Liria Kombëtare etj. Në mbarim të vitit 1932, vendoset përgjithmonë në SHBA. Republika, Imigranti, etj. u mbyllën, kurse Vatra dhe Dielli vijuan më tej, veprojnë gjallërisht edhe sot.
Sipas Faik Konicës, qysh në vitin 1921, Fan Noli e Ahmet Zogu u njohën e bashkëpunuan në një parti.Pas qendrimeve të kundërta për zgjidhjen e çështjeve kombëtare që shtronte koha, më 1933 u miqësuan sërish dhe patën marrëdhënie të qendrueshme. Kjo u duk në kursin e ri të shtetit shqiptar, nga viti 1933 deri më 1939. Në gazetën Republika të datës 12 mars 1931, Noli boton shkrimin „Atentati kundër Ahmetit.“ Pasi parashtron disa nga idetë e veta demokratike, mban një qendrim të vendosur kundër përdorimit të dhunës: ^{„Atentati i vajtur mbarë munt t’i bënte dëm ca më të math Shqipërisë dhe një shërbim të paçmuar Musolinit dhe fashizmës italiane.“}
Gjestet bujare të Ahmet Zogut flasin qartë. I pari më 1933, financimi për shërimin e Fan Noli. I dyti më 1938, për diplomimin në Konsevatorin e Nju Englandit në Boston.

JETA E NOLIT GJATË DHE PAS  LUFTËS SË DYTË BOTËRORE

Jo vëtëm më 1932, por as në vitet që do të vinin, Noli nuk e ndërpreu kurrë veprimtarinë në shërbim të Kombit të vet. Më 1937, me rastin e festimeve të 25 Vjetorit të Pavarsisë Kombëtare, në botimet zyrtare të Qeverisë së Mbretit Zog, shkruhej: „me alfabetin e Manastirit merrte një herë e mirë fund çështja e shkrimt të gjuhës shqipe, historia e të cilit ka një rëndësi të posaçme për historinë e kulturës e të letratyrës s’onë, pse me të janë lidhur emnat më të bukur e më të mallëngjyerë të shkrimtarëve t’onë të kaluar. Çdo alfabet pati një sërë shkrimtarësh, po mbi të gjithë vetëm katër shkëlqejnë si yje të pa shoqë: Naimi, Fishta, Konica e Noli.” Në Albumet e përkryera me fotografi pa retush, krahas figurave të shquara të kombit, shkëlqente dhe portreti i hijshëm i Fan S Nolit.
Po atë vit Faik Konica do të thoshte: ”At Noli do të mbetet në historinë e Shqipërisë si burri që arriu i pari me hir të vullnetit dhe hollësisë së tij, të kllasi gjuhën shqip në meshë. Dita që meshoi për të parën herë, është ogur i bardhë n’udhë të përparimit t’onë. Dhe as e harrojmë, as mund të lëmë të tjerët të harrojnë.”
Kur Atdheu u rrezikua përsëri më 1939, Fan Noli, Ahmet Zogu, Faik Konica, Mit’hat Frashëri etj. janë në krye të detyrës. Në gusht të vitit 1942, Konica i dërgon mbretit Zog një letër mjaft me rëndësi për temën që trajtohet. Letrën e gjetëm në anglisht në librin “Faik Konitza- Selected Correspondence.”, botuar në vitin 2000, me hyrje nga Robert Elsie. Ndër të tjera, shkruhet: „Opinioni i popullit shqiptar tashtiështë në favorin Tuaj Madhëri. Dhe ky kryesisht për shkak të gojëtarisë dhe influencës së Imzot Nolit. Unë mendoj se Imzot Noli, do të ishte njeriu ideal për kryeministër, por për fat të keq fakti që tani ai është qytetar i Shteteve të Bashkura një zgjidhje e tillë paraqet vështirësi…“Më 27 maj 1943, Noli i shkruan ministrit të oborrit, Sotir Martinit: “Jam gati të jap gjithçka për Frontin e BashkuarShqiptar.”Në letrën për Anton Logorecin, gazetar i BBC më 1943, shkruan: “Njohja e mbretit Zog, është po aq e domosdoshme si prove e pa ekivoke.”Njëkohësisht interesohet të njihet me grupimet nacionalistë që luftonin kundër fashizmit.Miraton marrëveshjen e Mukjes. Përshëndet rininë trime e cila pat dalë malit kundër pushtuesve fashistë, për një Shqipëri të lirë dhe demokratike. Situatën e luftës në Shqipëri e njihte pak a shumë mirë. Në raste të veçanta shprehej optimist, për sigurinë e tërësisë tokësore, me ndihmën e SHBA.Historiani Beqir Meta shkruan:“Nuk është aspak ekzagjerim, po të nxjerrim përfundimin se gjatë Luftës së Dytë Botërore “Vatra” qe e vetmja organizatë shqiptare, i vetmi grupim shqiptar që u orientua drejt politikisht”. Merita u takon, sigurisht, Fan Nolit, Faik Konicës dhe miqëve amerikanë.
Pas luftës, Noli u ftua të kthehej në Shqipëri për të bashkëpunuar me “Guvernën Demokratke”.Përgjigjet vetëm me një përshëndetje diplomatike.Mosardhja në Atdhe fliste qartë, se ai nuk mund të miratonte një qeveri, e cila drejtohej nga një parti, sado e fshehur në maskën e Frontit Demokratik apo Republikës.Megjithatë punoi energjikisht për njohjen dhe pranimin e Shqipërisë në Kombet e Bashkuara, vetëm për popullin dhe vendin e tij. Me autoritetin e një personaliteti të njohur në SHBA, këtij misioni patriotik, ashtu si dikur, ia doli mbanë.
Më 1945, në moshën 63 vjeçare, në Universitetin e Bostonit, mbron dizertacionin, Gjegj Kastrioti Skënderbe, dhe nderohet me titullin doktor në filozofi. Si kryetar nderi, merr pjesë rregullisht në mbledhjet e Vatrës.Ndërkohë, me aftësinë e një peshkopi të nderuar, drejton Kishën Ortodokse Shqiptare.
Nga letrat e Nolit dërguar diktatorit E. Hoxha, merret vesh se viti 1946 shënon fundin e marrrëdhënieve të Vatrës me „Guvernën Komuniste të Tiranës“. Shkaqet qenë të shumta që nga mosvarveshjet për çështje kombëtare, politike dhe për ndërhyrjet në punët e brendëshme të Vatrës nga njërëz të dërguar nga diktatori. Në këtë kohë bisedon me përfaqësuesit e Shqipërisë dhe për çështjen e varrimit të Faik Konicës në Atdhe. Ata u përgjigjen: „Shumë mirë munt ta varrosim Konicën në Shqipëri, por më parë duhet ta sjellim para gjyqit të popullit“. Noli tha: „Po dëgjojmë dita ditës se jeni duke gjykuar kundërshtarët tuaj të gjallë! Por kurrë nuk na kishte shkuar mendja se jeni aq trima sa të hithni në gjyq dhe të vdekurit!“
Më 1947 boton dy vepra në anglisht, “Historia e Gjergj Kastriotit Skënderbe” e “Bethoveni dhe Revolucioni Francez”, më 1948, “Albumin” me shkrime letrare, më 1950, „Historia e Skenderbeut“ në shqip, një version i ri dhe më i plotë shkencor Fan Noli ishte i lidhur shpirtërisht me popullin e vet, i cili vuante nën sundimin e një diktature të paparë në histori. Sipas shkrimtarit Petro Marko, në librin “Retë dhe Gurët,, me rastin 28 Nëntorit më 1952, do të fliste në Zërin e Amerikës me këto fjalë: „O ti që je në fuqi me hanxhar në dorë për të prerë kokat e patriotëve, thuam ç’po bën… Shqipëria pret një Shën Kostandin për të shpëtuar nga kjo kasapanë.”
Në takimin e 50-vjetorit të Diellit më 1958, me një zë djaloshar tha: :“Kishim në program një Shqipëri indipendente, e bëmë; të mirë a të keqe, e bëmë. Kishim në program një Kishë Autoqefale, e bëmë; të mirë a të keqe, e bëmë.U a lëmë si barrë të tjerëve ta mirësojnë, po ne e bëmë.”Kjo ligjëratë e bukur e inçizuar dhe në një disk, fillon me përshendetjen drejtuar Baba Rexhepit dhe Imam Vehbiut. Në ligjërimet e botuara nga Profesor Jorgaqi, në shënimet e veta këto dy emra kuptimplotë, nuk shpjegohen as më 2002. Por fotografia në gazetën Dielli me deçiturën “Besnikët e Nolit”, tregon në heshtje se si Noli buzëqesh në mes të Baba Rexhepit, Imam Vehbiut dhe demokratëve Anton Athanasit e Kristo Thanasit.

Petro Marko përmend dhe një ndodhi të vitit 1960.Mehmet.Shehu vjen në Nju Jork për të marrë pjesë në një mbledhje të hapur në OKB.Pas dërgimit të tri letrave, për një takim me Nolin, nuk mundi të merrte asnjë përgjigje. Duke kërkuar në arkiva, përgjigjen e gjetëm në gazetën Dielli, 28 shtator 1960: „Letër e hapur Mehmet Shehut.“ Nga mbarimi i kësaj letre të gjatë noliane, lexohet: “Nga sa mund të kuptojmë neve së largu, sistemi juaj, sistem fashist, nuk vepron në bazë të kanunit, shvillohet në bazë të kobures dhe të burgut…“
E kësaj kohe është deklarata tjetër.: „Shteti shqiptar nuk mund të mbahet më këmbë dyke vrarë, persekutuar dhe dyke burgosur kundërshtarët që s’bashkohen me politikë me mejtimet tuaja.”
Më 1961, Fan S Noli, krijon kryeveprën “Sulltani dhe Kabineti”. Më 1963 merr pjesë në një seancë të rëndësishme,në Parlamentin e Masaçusetsit në Boston, kurse më 1964 në Shtëpinë e Bardhë, në Uashington. Nga fundi i vitit 1964, i sëmurë rëndë, shkruan poezinë e fundme “Vdekja e Sulltanit.”
Ditët e fundit të jetës, i kalon në shtëpinë e bukur, të dhuruar nga Vatra qysh më 1953, në Fort Lauderdale, Florida.Më 13 mars 1965, pasi u ndie më mirë, doli të shetiste nëpër bregun e oqeanit. Befas pranë valëve të zhurmëshme, shpirti i tij fluturoi si një shtërg paqësor i lirisë.
Në gazetën Dielli të datës 24 mars, shkruhej: „Ati ynë kaloi ngakjo jetë, si dita që i zen vendin natës.”

NOLI DHE POEZITE E FUNDIT

Lexuesit të njohur tashmë me Fan S Nolin e vërtetë, për marrëdhëniet e tij me Ahmet Zogun dhe me Qeverinë komuniste të Tiranës, e kuptojnë lehtësisht Albumin-1948, me poezi në dukje të “majta”, “antifetare”, “leniniste” dhe “antizogiste”. Në kohën e diktaturës komuniste ato merrnin një kuptim krejt të ri, ndër to, edhe “Sulltani dhe Kabineti“-1961, ku personazhet kryesorë të udhëheqjes komuniste, mbulohen me ofiqe zyrtarësh osmanë dhe tituj fetarë, të pajisur me Bibëll e Kuran. Si diell i ndritur, aty shfaqet gjenialiteti i Nolit të Madh. Edhe krijimi i tij i fundit “Vdekja e Sulltanit”- 1964, i komentuar keq nga profesorët, nuk ka të bëjë aspak me mbretin Zog, është një poezi intime e Nolit! Ashtu si veprat e Shekspirit, edhe veprat e Nolit, jetojnë në kohë përjetësisht.
Për poezine Kabineti dhe Sulltani,  nuk është e nevojëshme  të jepen  sqarime të tjera  e lëmë lexuesin të nxjerr përfundimet nga vetë poezia e Nolit më 1961, nga shkrimi  i   plotë i Qerim Panarit dhe jo i cunguar nga “nolistët”, në Albumin II, Boston 1966.
Në origjinalin Albumi- 2, kuptohet menjëherë se për cilin ishte shkruar poezia kryevepër noliane: Kjo vlen edhe për disa historianë të rinj te cilët shqyrtojnë hollë me paanësi dokumentet arkivore.

FAN S NOLI

SULLTANI DHE KABINET
Fragment- botuar për herë të parë në gazetën Dielli- 1961 -skica nga Xhafo

Shokë, sot kam panair
Shokë, bëmëni sehir;
Sillni kupat e gostisë,
Sillni shishet e rakisë.

Kupë e parë, jam aga,
Kup’ e dytë, jam Pasha,
Kup’ e tretë, shpall ferman,
Ngjesh një pall’ e jam Sulltan.

Jam Ali Qopeku i Parë,
Qen si unë s’keni parë;
Pra kur leh duartrokitni,
Zbrasni topat brohoritni!

Jam imami e jam dovleti,
Padishahu e Muhameti,
Jam Xhenemi e Xheneti ,
Kijameti e selameti.

Jam xhamia e jam namazi
Jam zinxhiri e jam kafazi,
Jam budrumi e jam zullumi
Kush ngre kokën e merr lumi,

Kush do ligj’ e republikë
Me statut e me logjikë,
E ka pisk e ngordh si hor
Në konop si tradhëtor.

Ju a nisa historinë,
Dhe ju solla prokopinë;
Lë pas meje dinasti
Për vazhdim e për lavdi.

Nukë pata parëardhës,
ju lë një bir pasardhës
Gjurmën time të pasonj
Dhe vatanin ta sundojë.

Shkruaj ti o Bash –Qatip
Shkruaj mprehtë’ e me tertip,
Lidhi llomotit’ e mia,
Shkrepi nesër te xhamia.

Ty Abdull- Jezid Sersem,
Ty të bëra Sadrezem;
Merr nga burgu çdo rezil,
Çdo kusar dhe çdo katil.

Ty Abdull- Xhahil Nefer
Ty të bëra Serasqer;
Bjeru armiqve, shuaji,
Thyeji e bluaji.

Ty Halim që s’di këndim
Je vezir për arsim.
Mbylli shkollat se na nxinë,
Me kallamn’ e tradhëtisë.

Leri hapur medresetë
Seminaret e teqetë
Po me gjuhët arabishte,
Hebraishte dhe turqishte.

Këtë urdhër çpalle vrap;
Libër ti laik, mos hap;
Me Ungjillin e Kuaranin
Merret Prifti me Imamin.

Ty Haxhi Domuz evlat
Ty të bënj Vezir Xhelat
Lidh litar dhe mbreh sëpatë
Var e ther po pa shamatë.

Vraji , preji kundërshtarët
Si të funtmët dhe të parët
Se ma prishën qetësinë

Ma çkallmuan mbretëtinë….

U desh një  kohë e  gjatë nën sundim,e  pa liri,  deri sa më në fund studentët e dhjetorit  e shkallmuan  mbretërinë e sulltan diktatorit..

 Fan Noli nuk la as trashgimtar  as ndonjë pasuri. Pasuria e  tij  janë veprat letrare dhe historike, që lexohen me ëndje  kudo,ku flitet shqip.

.Noli ky patriot i madh demokrat la mesazhin e ndritur:

-Unë jam kundër cdo diktature!

                       *** 

Nga Rafael Floqi/

Shqipëria përfshinte një zonë me shtrirje malore me një drejtim të përgjithshëm nga veriu në jug, që shtrihej mbi Adriatik nga pika e Spitzës (midis grykave të Kotorrit dhe Tivarit) deri në Gjirin e Artës, një prapatokë e përfshirë, dhe kufizuar brenda Alpeve Dinarike (dega e Sharrit ose Pindit Alpeve helenike) nga vija ujëmbledhëse që ndan ujërat të cilat zbresin në Adriatik dhe në Egje.

Duke hulumtuar për udhëtarët që kanë vizituar Shqipërinë e periudhës së para pavarësisë dhe studiues të cilët kanë shkruar mbi heroin tonë kombëtar, ndesha me këtë libër të nënkolonelit italian Felice Cuniberti, autor i disa librave me karakter ushtarak për historinë e gjeografinë e rajonit të Ballkanit, ku mes faqeve të librit zbulova një hartë ushtarake të trojeve etnike shqiptare në fund të shekullit të caktuar, që i kish shpëtuar botuesve dhe përkthyesve në shqip të librit botuar shqip më 1918.

Jemi para periudhës të viteve 1909-1912. Politika italiane asaj periudhe synonte për të dhënë goditjen vendimtare Perandorisë Osmane dhe për të hapur rrugën e një rikostruktimi të hapësirës ballkanike si dhe shpresa për t`u shkëputur nga Aleanca Tripalëshe. Kështu interesimi edhe i udhëtarëve italianë qoftë dhe misonarëve fetarë dhe ushtrakë, synonte një njohje të realitetit shqiptar dhe të Shqipërisë së kohës. Ishte një kohë kur perandoria Osmane ende nuk kishte arritur në fundin e saj, dhe kur kryengritjet shqiptare nuk kishin filluar ende. Gjatë kësaj periudhe autori i një libri mbi Shqipërinë dhe heroin e saj legjendar, Skënderbeun, Felice Cuninberti udhëtoi në trojet shqiptare dhe u frymëzua nga ai realitet dhe nga kombi ynë sa shkroi librin e tij “L’Albania ed il Principe Skanderbeg”. Ai kishte qenë një ushtarak italian me gradë nënkolonel reservë që kujtimet e tij i mblodhi dhe i zgjeroi me këtë libër botuar në Torino nga Roux Frassatti e C° Editori më 1898.

Librat për heroin kombëtar janë të shumta por vetëm një dorë prej tyre kanë rëndësi specifike historike.

Në parathënie të librit autori shkruan :” Pikërisht gjatë një udhëtimi që bëra disa vite më parë në ishujt e Jonit dhe në brigjet e Epirit, më lindi ideja për të shkruar disa kujtime për Shqipërinë, veçanërisht për periudhën më të lavdishme të saj pra të asaj. ndodhi gjatë jetës së Gjergj Kastriotit, i njohur si Skënderbeu (1404-1467), i cili luftoi me kokëfortësi dhe fat të mirë kundër pushtuesit mysliman, i cili në atë kohë thuhej se ishte kërcënim për Evropën.

Ndër popullsinë shqiptare kujtimi i Heroit Shqiptar është ende i gjallë dhe i nderuar dhe kujtimi i bëmave të tij të emociononte: dhe në ahengje dhe lojëra shqiptarët këndojnë për virtytet e tij, për trimërinë e tij: dhe gjatë qëndrimit aty kur udhëton dhe viziton ato vende piktoreske dhe malore të tregojnë me vetëkënaqësi dhe krenari, vendet ku mijëra turq ranë nën goditjet e shpatës së pamposhtur të Skënderbeut: dhe legjenda, pas një largësie të tillë kohore, i zmadhon shumë faktet, saqë ata trima malësorë thonë se ai në betejat e tij ndihmohej nga një engjëll, i cili e mbrojti atë nga goditjet e armikut.

U inkurajova nga këto histori fantastike që të ngulmoj në qëllimin tim dhe u shtyva të mbledh sa më shumë kujtime për këtë qëllim: prandaj, pasi vizitova Prevezën, Gjirin e Artës, Vlorën, Durrësin dhe fshatrat përreth, u përgatita të shkoja në Lezhë dhe Krujë, dy qytetet e shenjta të shqiptarëve, pasi njeri ishte vendi i lindjes, dhe tjetri i vdekjes dhe i varrimit të Skënderbeut dhe që ishin gjithmonë baza dhe qendra e pushtetit të tij.

Për këtë ndërmarrje sipas autorit jo vetëm historia e fakteve të paharrueshme, por edhe pse mund të shërbejë për të tërhequr më shumë vëmendjen e Italisë tek një komb, vërtet i vogël, por i fortë dhe trim që vazhdon të ketë shumë simpati për Italinë, pavarësisht indiferencës sonë, i palëkundur nga rryma. momenti politik, së cilës i rekomandoj të shqetësohet më shumë për atë popullsi dhe ato rrethe, që kanë rëndësi të madhe dhe mund të ushtrojnë në momentin e duhur një ndikim vendimtar në çështjen e dominimit të Adriatikut.

Dhe tani që çështja e veçantë e Adriatikut i shtohet çështjes së përgjithshme të këtij deti, është më mirë t’i përkushtojmë me vendosmëri punën e diplomacisë sonë, përpara se të paragjykohet nga ngjarje të papritura që mund të shfaqen në një ditë tjetër dhe kjo pyetje qëndron, tërësisht në të ardhmen, që do t’i rezervohet Shqipërisë kur të pushojë së qeni pjesë e Perandorisë Turke.

“Në këtë rast , shpjegon qëndrimin italian Cuniberti, nëse mund të pranohet delimitimi i kufijve në favor të Malit të Zi dhe Greqisë, s’ duhet mos lejuar që Shqipëria të aneksohet nga njëra ose tjetra palë, nga këto dy shtete dhe as të bjerë në duart e Austrisë, nëse Shqipëria nuk do të jetë në gjendje të konstituohet dhe të qeveriset si një Principatë e pavarur, nëse pushtimi i saj qoftë edhe nën titullin e vetëm për të cilin Austria tani e mban të pushtuar Bosnjën dhe Hercegovinën bëhet i nevojshëm. një pushtim i tillë duhet t’i besohet Italisë, si fuqi me të cilën Shqipëria është e lidhur, me lidhje të mëdha dhe në mënyrë, që të ruhet një ekuilibër i drejtë në detin Adriatik midis dy Fuqive të Mëdha që kufizojnë atë.

Dhe nëse me këtë punë timen modeste do të arrij të shkund disi apatinë dhe indiferencën me të cilën italianët vëzhgojnë ngjarjet që po përgatiten gradualisht në dëm të tyre në Adriatik, do t’ia kem arritur qëllimit kryesor që i kam vënë vetes. duke shkruar këto kujtime. Torino, shtator 1898. Felice Cuniberti /Nënkoloneli në rezervë.”

Ne shpresojmë se me gjithë pasaktësitë kjo vepër është kluturalisht e rëndësishme, por ajo që na ra në sy në kapitullin e parë kushtuar vendit Felice na paraqet një hartë me saktësi ushtarake të trojeve etnike shqiptare, para luftrave ballkanike dhe të copëtimit të trojeve shqiptare të grabitura nga fqinjët para Konferencës së Berlinit apo të Londrës. Kjo hartë ka qenë pjesë si shtojcë e librit dhe në variantet e digjitalizuara nga Google mungon por një variant të Archivio Adriatiko e gjeta dhe po e sjell këtu tok me shpjegimet e tij. Ka ndoshta mangësi në disa emra e toponimi, por e rëndësishmja vë në dukje deri ku shtriheshin shqiptarët para rënies së Perandorisë osmane.

Gjeografia e Shqipërisë

Në kohët të cilave u referohen këto kujtime, Shqipëria përfshinte një zonë me shtrirje malore me një drejtim të përgjithshëm nga veriu në jug, që shtrihej mbi Adriatik nga pika e Spitzës (midis grykave të Kotorrit dhe Tivarit) deri në Gjirin e Artës, një prapatokë e përfshirë, dhe kufizuar brenda Alpeve Dinarike (dega e Sharrit ose Pindit ose Alpeve helenike) nga vija ujëmbledhëse që ndan ujërat të cilat zbresin në Adriatik dhe në Egje.

Shqipëria kufizohet kështu, me një shtrirje bregdetare prej 500 km përafërsisht duke përfshirë dhe kepet me një gjatësi kufiri të brendshëm nga veriu në jug prej përafërsisht 400 km, me një gjerësi mesatare prej 100 deri në 120 km që kufizohej në veri-perëndim, me Dalmacinë, Hercegovinën, Bosnjën dhe Serbinë, në Lindje dhe Juglindje me Serbinë, Maqedoninë dhe Thesalinë, në Jug me Etolinë dhe Akarnaninë (Provincat greke si Thesalia), si dhe në Perëndim me Detin Jon dhe atë Adriatik (shih skicën e hartës)

Për prejardhjen e shqiptarëve ka mendime të ndryshme dhe kontradiktore, mendimet e historianëve janë të ndryshme: disa pajtohen me mendimin e Malte-Brun dhe besojnë se ata janë pasardhës nga fise të ilirëve të lashtë; të tjerët, dhe ata janë shumica, e pohojnë se ata këtë vijnë nga Azia. Në kohët e lashta, në fakt, rajoni i Azisë quhej Albania ndodhet në veri dhe në jug të zinxhirit të Kaukazit, rajoni sot i njohur me emrin Kirvan ose Gjeorgjia lindore dhe të krahinës së Tfilisit: dhe popullsia u quajt albanians që jetonte atje qysh në atë kohë (1).

Në kohën e lashtë greke shqiptarët pjesërisht ishin aleatë dhe miq besnikë të Pirros, siç ishin më vonë të romakëve, d.m.th (1) Pluquet në Dictionario, del Hérésita flet për shqiptarët si heretikë, të cilët u vendosën në pjesën lindore në shekullin e VII në Gjeorgji, të quajtur Albania, dhe që ripërtëriu të njejtin gabim duke folur për shqiptarët e atyshëm që nuk nuk kanë përse ngatërrohemi me ata me të cilët kemi të bëjmë…

Shqipërinë e ndanë në pjesë veriore dhe jugore, kjo njihej në disa pjesë konkretisht me emrin e Epirit, ai lindor me emrin Prevalitania. Pas rënies së sundimit romak, Shqipëria ishte de facto e pavarur, dhe edhe nëse disa sundimtarë merreshin me tregti, me perandorët e Kostandinopojës, madje më 1080 Robert Guiscardi dhe djali i tij Bohemondi, fushuan në Shqipëri me pretendimet për dominim mbi ta, por ky sundim ishte i vetëm nominal dhe shqiptarët kurrë nuk njohën zotërnj tjetër përveç Princave ose e Kryetarëve të Fiseve të tyre: dhe ndër ta u shquan sidomos Komnenët e Durrësit e Vlorës, Tokët e Epirit, Dukat e Janinës, Kastriotët e Krujës dhe të Lezhës.

Shqipëria, pas dominimit romak, sipas gjeografëve Shqipëria ndahej në tre pjesë; Që do të thotë Shqipëria e eperme ose veriore, e mesme ose qendrore, dhe e poshtme ose jugore; ne ta parën bënte pjesë edhe Principata aktuale Malit të Zi i pavarur, dhe niste nga kufiri verior deri në Shkumbin ose më mirë në vijën e përafërt Kavajë-Elbasan-Ohër, e dyta, i quajtur Muzeqeja në gjuhën vendase, nga aty deri në linjën Delvinë-Me135ovë; dhe e treta, pra Epiri, deri në gjirin të Artës.

Por edhe gjeografët modernë e ruajnë një ndarje e tillë pavarësisht ndryshimeve territoriale të bëra pas luftërave dhe trafiqeve në kurriz të Shqipërinsë së epërme dhe të poshtme. Kryeqyteti i Shqipërinë e Veriut është qyteti i Shkodrës, në liqenin me të njëjtin emër, me shtrirje edhe në linjën Prizren, Dibër e Epërme, Dibër e Poshtme, Ohër, Krujë, Elbasan, Leshë, Durrës, Kavajë.

Qyteti i rëndësishëm i Shqipërisë së Mesme dhe kryeqytet është Berati: Ndër qyteted e mëdha dallohen Vlora, Përmeti, Tepelena (atdheu i të famshmit Ali Pasha të Janinës), Gjirokastra, Janina, me liqenin e saj është kryeqyteti i Shqipërisë së Jugut duke përfshirë qytete të rëndësishme, si : Preveza, Arta, Delvina dhe Meçova.

Shqipëria është një vend malor në të gjithë shtrirjen e saj në kuptimin e fjalës dhe, përveç atyre drejt brigjeve, nuk gjenden fusha të mëdha, por vetëm fusha të vogla me shtrirje të kufizuar; ajo është si një amfiteatër malesh që ngrihen gradualisht njëri mbi tjetrin, duke u nisur nga plazhet e detit në zinxhiri kryesor i brendshëm, i cili ndan ujëmbledhësit që prej tyre zbresin në Egje nga ato që derdhen në Adriatik dhe Jon.

Malet, megjithatë, nuk janë me lartësi shumë të madhe dhe pikat më të larta nuk arrijnë 2000 metra: ndodhen në kufirin verior, Nga veriu vjen masivi i Karadakut, vargmali kryesor, paralel me Drinin e Zi, që i ka majat kryesore në Tourianska 1200 m., Yitzi 1700 m., Khero-Vouni 1550 m.

Në jug të liqenit Ohrit merr emrin e maleve të Gramozit afër Meçovës, dhe nga kjo pikë e tutje majat kryesore të saj nuk shkojnë kurrë përtej lartësive të sipërpërmendura, dhe i gjithë zinxhiri vazhdon kështu. Është mjaft komplekse po t’I krahasosh lartësitë me Apeninet italike.

Malet e Himarës, të quajtura nga grekët Acroceraune, ato formojnë një zinxhir të vogël bregdetar në kanalin e Otrantos; ngrihen mesatarisht nga 800 në 1000 metra, dhe pika më kulmore është mali i Cikës, nga ku pamja shtrihet përgjatë Jonit; Mali i Tomorit pranë Beratit arrin, sipas Balbit, 1000 metra dhe konsiderohet maja më e lartë të Shqipërisë së Mesme dhe të poshtme.

Sistemi hidrografik përbëhet nga disa përrenj se sa nga lumenjtë, të cilët të gjithë kanë një drejtim të përgjithshëm nga lindja në perëndim dhe të çojnë ujërat e tyre në Adriatik, pas një rruge shumë të kufizuar si pasojë e gjerësia mesatare e vendit, e cila është, siç u tha më lart, 100km ose 120km.

Rrugët kryesore ujore, të renditura nga veriu në jug, janë si më poshtë:

1 Buna, e cila nxjerr ujërat e liqenit të Shkodrës në det.

2° Drini, lumi më i madh në Shqipëri; përbëhet nga të dyja rrjedhat e Drinit të Zi që dalin nga liqeni i Ohrit,dhe nga Drini i Bardhë që zbret nga masa e maleve që mbulojnë kufiri i Bosnjës dhe Hercegovinës: të dyja këto dy rrugë ujore bashkohen në një luginë të egër pranë lokalitetit të Kukësit dhe, duke u kthyer në perëndim, derdhen në Adriatik pak në në veri të Lezhës.

3° Mati me degët kryesore Soulimit dhe Vardacha.

4 Erzeni. 5 Shkumbini.

6 Semani me degën e tij Devollin

7 Vjosa.

8 Ka lumenj të tjerë të vegjël deri në Gjirin e Artës, duke përfshirë Akeroni i lashtë, Louro, dhe Arta.

Vendi ka liqene mjaft të mëdhenj si ai i Janinës, i Shkodrës, i Ohrit dhe jo shumë larg këtij ai Maliqit; midis grykëderdhjes së lumit Shkumbini dhe gjirit Vlorës ka shumë laguna; më në jug një nga laguant më të rëndësishme është ajo e Butrintit në Kanalin e Korfuzit.

Rrugët nuk janë as të shumta dhe as të mirëmbajtura kjo jo për shkak zonave malore së vendit, por edhe të kujdesit i pakët i qeverisë turke dhe mungesës së kujdesit për popullatën; rruga e lashtë romake nga Durrësi në Selanik (Thessalonika e lashtë) kalon në Elbasan, Ohër dhe Manastir përbën rrugën kryesore komunikimit; Gjithashtu e rëndësishme është ajo nga Durrësi në Janinë nëpërmjet Beratit; qytetet kryesore janë të lidhura me rrugë mediokre; megjithatë, mbizotërojnë rrugët pak a shumë komode për mushka; për hekurudha as që bëhet fjalë.

Klima e Shqipërisë është e larmishme, por e mirë dhe e shëndetshme me plazhe sidomos ne pjesen jugore eshte e këndëshme dhe mund te krahasohet me atë të Gjirit të Napolit; por, duke u larguar nga deti dhe duke u ngritur drejt në brenda, bëhet e ashpër dhe aty shfaqen bora dhe ngrica në dimër.

Vendi është i bollshëm në prodhimet e tokës dhe në pjesën më të madhe malore është e mbuluar me pyje të gjera; nga ku popullsia merr gjërat e nevojshme për jetën dhe bën një eksport të vogël, me lloje vaji, leshi, bimësh bishtajore, e mjalti; megjithatë, burimi kryesor është blegtoria, të cilës popullata i përkushtohet me pasion dhe i kushton vëmendje të veçantë, veçanërisht kuajve, të vegjël por një race të shkëlqyer, si dhe dhive të bukura.

Popullsia e Shqipërisë shkon në rreth një milion banorë: dhe ndahet në dy pjesë të mëdha, domethë me gegët, në veri, dhe toskët në jug të lumit Shkumbin, kufij që janë me të gjerë se vija e tyre natyrore ndarëse; ata kanë në thelb flasin të njëjten gjuhë, por dialekte të ndryshme, Zakonet dhe feja, asnjë nga këto të fundit nuk shihet si gjë e madhe, ata gjithmonë janë gati për të përqafuar dhe ndjekur atë që është më e përshtatshme dhe më e mirë për ta. Të krishterë dhe katolikë kryesisht në kohën e Skënderbeut, nuk e përçmuan më vonë velin Muhamedan, në të cilin shumë njerëz u konvertuan për komoditet. Megjithatë, ndarja në toskë dhe gegë është më shumë si emër që në fakt janë shqiptarët, të quajtur Arvaniti nga Grekët dhe Arnaut nga turqit, por ata e quajnë veten shqiptarë dhe gjuhën kombëtare shqipe: origjina e një emri të tillë është shumë e diskutuar, studiuesit nuk janë dakord, por duket se mund të pranohet mendimi i atyre që e bëjnë fjalën me etimologji nga fjalët e vjetër ilire; e që nuk ka nevojë të diskutohet këtu, e kështu me radhë mjafton të dimë që shqiptarëte quajnë veten Shqipëtar dhe që e quajnë Shqipëri atdheun e tyre.

Shqiptarët janë të ndarë në fise, dhe një nga më të shumtët e rëndësishme mes tyre, jo nga numri, por nga numri më i madh arsimimi, trimëria dhe zakonet më pak të vrazhda, është ai i Mirditorëve (d.m.th. trima); në krye të së cilëve ishte familja e Castriotëvei, të cilin e ka mbajtur gjithmonë dhe zë një vend të veçantë mes gjithë të tjerëve. Autoriteti i krerëve të fiseve është, mund të thuhet, i vetmi i njohur dhe respektohet dhe veprimi i Qeverisë ndodh vetëm përmes tyre; kryefamiljarët formojnë një farë pleqësie që mblidhen herë pas here në kuvend për të shqyrtuar dhe diskutuar çështjet më të rëndësishme; çdo kryefamiljar ushtron autoritet absolut mbi familjen e vet.

Trim, i bukur dhe luftarak, shqiptari ndihet shumë krenar dhe ka një krenari kombëtare që shfaqet në çdo veprim të tij: i armatosur me pushkë, me jatagan në brez ose me një pallë të lakuar në krah, i veshur me kostumin e tij elegant kombëtar, por jo gjithmonë të pastër, ai e quan veten Palikar, luftëtar, dhe nuk njeh asnjë për zot; ai e do luftën, jeton për të, e kërkon dhe shpesh e provokon; ai është një ushtar mbi të gjitha dhe pastaj një bari, dhe ai ia lë punët e fushës grave; shërben me besnikëri çdo zotëri; i sinqertë dhe besnik, ai ruan me përpikëri fjalën e dhënë; dashuron, si banorët e ishullit në përgjithësi, hakmerret dhe dënon me dorën e tij fyerjet; “Para se ta vajtosh një të vrarë, thotë ai, duhet të hakmarresh për të, dhe ai dhe e gjithë familja bashkohet në hakmarrje”; ai është i kursyer dhe mbahet me pak gjë dhe vakti i tij i zakonshëm përbëhet nga buka (e mistrit në përgjithësi), nga djathi, ullinjtë, frutat, perimet, rrallëherë mishi; nëse ftohet në një banket ai shkon vetë e ndodh ndonjëherë të sëmuren; ai nuk i do shumë komoditetet e jetës dhe shtëpinë ku jeton e ka pothuajse kudo me një pamje të dobët.

Në përvijimin tim kaq shkurt dhe përmbledhës, Shqipërinë kam marrë parasysh jo vetëm përshtypjen time, por gjithsesi edhe mendimet e shprehura nga shkrimtarët në epoka të ndryshme, që janë marrë me shqiptarët, por nuk e pashë të përshtatshme të zgjatesha më tej, sepse kjo do të më largonte nga qëllimi kryesor që i vendosa vetes. Megjithatë, do të citoj shkrimtarët që kam konsultuar, në rast se disa lexues dëshirojnë t’u drejtohen atyre për informacion më të detajuar mbi Shqipërinë.

1° Enciclopedia.

2° Balbi Adriano, Compendio di Geografia.

3° Carta G. B., Dizionario geografico universale.

4° Vivien, Dizionario geografico universale.

5° Malte-Brun Cori ado, Compendio di geografia universale.

6° M. H ecquard, kunsulli francez ne Shkodër, Storia e descrizione dell’Alta Albania.

7° Bianco Lorenzo, Grecia antica: ragguaglio sulla gente albanese e sue colonie.

8″ Ibrahim-Manzour Effendi, Memorie sulla Grecia e sull’ Albania durante il governo di Alì Pacha

9° Ferrario Giulio, Il costume antico e moderno di tutti i popoli.

10. Cyprien-Robert, Gli Slavi di Turchia.

11. lvaraczay, Geografia dell’Albania.

12. Dreiss, Cronologia universale.

13. Muratori, Annali d ‘Italia .

14. P. Daru, Storia della Repubblica di Venezia.

Ju gjithashtu mund të konsultoheni me autorët e mëposhtëm, të cilat citohen nga Vivien:

15. Massi A., Saggio sull’origine della Nazione albanese.

16. Del Re, Saggio sull’origine, costumi e stato della Nazione albanese.

17 Lecca, Osservazioni sulla lingua albanese.

15 Camarda, Saggio di grammatologia comparata sulla lingua albanese.