Nga Rafael Floqi/

Kënga klasike e José Feliciano “Feliz Navidad” mbushi 52 vjet këtë vit, një moment historik që u festua me ri-imagjinimin e parë të madh të këngës, me një linjë produktesh përkujtimore, një libër për fëmijë dhe një speciale për Krishtlindje. Këtë javë, “Feliz Navidad” u ngjit në vendin e 10-të në tabelën e këngëve të Billboard Hot 100 – paraqitja e saj e parë në top 10 në tabelë (sezonin e kaluar të festave të fundvitit ajo arriti në vendin e 12-të), një arritje befasuese për një këngë të vjetër 50 e sa -vjeçare në versionin e saj origjinal. Kaq e rëndësishme është “Feliz Navidad” për historinë e muzikës latine në përgjithësi, saqë është kapitulli i hapjes së librit të ardhshëm të Lejla Kobo, “Deshifrimi i Despacito-s”: Një histori gojore e muzikës latine”, që u botua nga Vintage Books në anglisht dhe spanjisht më 2 mars 2021. Libri përmban 19 këngë që kanë formësuar historinë e muzikës latine, historitë e tyre të treguara nga artistët, kompozitorët, producentët, menaxherët, drejtuesit, aranzhuesit dhe nganjëherë gratë dhe burrat që i sollën ato në jetë.

Ato 19 këngë fillojnë me “Feliz Navidad” – padyshim hiti i parë spanjoll në anglisht. Për nder të përvjetorit të këngës, arritjes së saj të re në listë dhe, natyrisht, Krishtlindjeve, këtu po shtjellojmë një fragment të përmbledhur të tregimit “Si u krijua “Feliz Navidad”. Këtu rrëfimet e dy krijuesve vijnë janë në ligjëratë të drejtë.

Rick Jarrard: Ne kemi qenë miq për kaq shumë vite me Jose. Ne jemi vëllezër. Ai më telefonon çdo ditë dhe çdo natë dhe ne përfundojmë duke pasur një Grand Marnier ose diçka në telefon. Pak përshëndetje. Unë jam një admirues i madh i muzikës latine. Hë mor burrë, se më pëlqen perkusioni. Dhe kjo është një nga arsyet që e kam dashur José ( Hoze) dhe jam përpjekur gjithmonë, madje qysh në albumin e parë, i thosha, “Hej, Hoze, le të spërkasim pak spanjisht atje”.

José Feliciano: Nuk e prisja kurrë që “Feliz Navidad” të ishte kaq këngë ikonike. Ndihesha disi i vetmuar për familjen time në Porto Riko, dhe Rick dhe unë po bënim albumin e Krishtlindjeve dhe Rick më tha: “E di, José, duhet të shkruash një këngë Krishtlindjesh.” Dhe unë e pashë atë paksa i hutuar dhe i thashë: “Rick, nuk e di se mund të shkruaj një këngë Krishtlindjesh aq të mirë sa ato që janë tashmë atje. Ashtu si këngët e Mel Tormé dhe grupit të tij.” Rick tha: “Jo, mor burrë , thjesht shkruaje këngën.” Dhe unë shkrova tekstin e parë të këngës: “Feliz navidad, Feliz navidad, prospero año y Felicidad [Gëzuar Krishtlindjet, gëzuar Krishtlindjet dhe një Vit të Ri të lumtur e të begatë].”

Rick Jarrard: Unë thashë: “Kjo mor burrë, më pëlqen!” Dhe ai tha, “Ricky, kjo është kaq e thjeshtë, askush nuk do ta pëlqejë kurrë këtë këngë.” Unë thashë, “Jozé, ne po e regjistrojmë atë në seancën të ardhshme.” Kjo është një gjë për Jose: Ne kemi punuar gjithmonë së bashku dhe e kemi respektuar jashtëzakonisht njëri-tjetrin. Dhe nëse unë dua të provoj diçka, dhe ai do ta provojë. Dhe nëse ai dëshiron të provojë diçka, unë do t’i them: “Mirë, le ta bëjmë”. Dhe ai ishte i hapur për këtë dhe ne e vendosëm atë në seancën tjetër dhe, dhe ja, morëm “Feliz Navidad”.

José Feliciano: Dhe pastaj thashë me vete: “Epo, më lejoni ta bëj dygjuhësh, që stacionet e radios të mos ma fikin.” Kam krijuar një përbindësh dygjuhësh. Sepse kjo këngë është bërë kënga ikonike e Krishtlindjeve. Oh, me siguri. Disku i vetëm “latin” i Krishtlindjeve që kishit dëgjuar në anglisht gjer atëherë ishte “Dónde Esta Santa Claus [Ku është Santa Klaus]” [një hit i ri i vitit 1958, i realizuar nga ylli i fëmijëve Augie Ríos, ei lindur në Nju Jork nga prindër portorikanë. Nuk e dija nëse do të kishim ndonjë lloj transmetimi të kësaj kënge.

Kështu që u përgatita dhe e bëra diçka që radiostacionet të mos kishin asnjë justifikim. Dhe tani çdo Krishtlindje ata duhet ta venë këtë këngë në transmetim.

Rick Jarrard: Askush tjetër nuk po regjistronte në spanjisht dhe anglisht aso kohe. Nuk kishte. José ishte vërtet artisti i parë latin, sipas vlerësimit tim, që kishte hite në mbarë botën, diçka që ka qenë një fakt i anashkaluar, në mendjen time. Kur regjistruam “Feliz Navidad”, më dukej si një hit i vetëm. Por, sigurisht, shanset ishin vërtet kundër kësaj, sepse të gjitha këngët standarde të Krishtlindjeve ishin publikuar tashmë, dhe kjo ishte një goditje e gjatë. Por më dukej diçka e pabesueshme dhe e kisha gjithmonë atë shpresë.

José Feliciano: Rick dhe unë shkuam në studio në Kaliforni dhe e regjistruam këngën. Në atë kohë unë kisha bateristin tim brazilian, Paulino, dhe ai luante bateritë. Kam luajtur bas, kitarë dhe kuatro porto-rikane [një kitarë e vogël, e zakonshme në Porto Riko] dhe kam luajtur gjithashtu guiro [një instrument muzikor i bërë nga një pagur, me një sipërfaqe të dhëmbëzuar të gërvishtur me shkop]. Kam bërë një duet me basin dhe kuatrino. Dëgjojeni dhe do të kuptoni se çfarë dua të them. Marrëveshja ishte vërtet mes mua dhe meje.

Rick Jarrard: Më pëlqeu kur Jose të luante kuatro, dhe gjithmonë ia sugjeroj që, nëse kënga e kërkon, ta bëjë këtë. Ne nuk punësuam ndonjë instrumentist kuatro. Jo kur José Feliciano është afër. Ai e realizon vetë dhe luan në mënyrë të jashtëzakonshme. Kemi regjistruar në RCA Studios në Hollywood në mes të verës, kështu që ishte një marrëveshje e vështirë, për ta hyrë në humorin e Krishtlindjes. José sapo ishte shpërngulur këtu nga Nju Jorku. Unë gjithmonë pres nga José një këngë shumë elementare: bateri shumë elementare dhe ndoshta perkusion dhe më pas fillojmë t’i dublojmë gjërat me të. E bëj këtë që ai të jetë i lirë të performojë vërtet dhe të mos mbyllet nga një orkestrim i madh. José është një nga ata artistë që duhet të jetë i lirë. Kështu e bëmë në atë mënyrë dhe më pas shtuam perkusionin dhe kuatron, dhe më pas e ndërtuam atë nga atje, duke shtuar vokalin dhe harmoninë. Ne i shtuam telat dhe brirët në një datë të mëvonshme dhe thjesht u përpoqa të ndryshoja seksionet e ndryshme të këngëve duke përdorur frymoret ose telat. José regjistroi kitarën dhe vokalin së bashku. Ndonjëherë ne e bëjmë atë veçmas – në fillim kitarën dhe më vonë vokalin. Por regjistrimi së bashku është zakonisht mënyra më e mirë për të marrë një performancë të shkëlqyer nga José, sepse kështu ai bën koncerte për – kitara dhe vokale. Ai është një nga ata djem që e regjistron këngën nga lart poshtë përkundrejt regjistrimit rresht pas rreshti, siç kam parë shumë artistë. Jo jo jo. Ne e bëjmë atë këngë nga lart poshtë, dhe ai e interpreton këngën, dhe kështu ju e merrni atë ndjenjë të mrekullueshme shpirtërore nga José.

José Feliciano Askush nga kompania diskografike nuk më tha nëse kënga i pëlqeu apo jo. Ata thjesht e lançuan atë dhe më duhet të them, se kënga e çau vetë pjesën tjetër të udhës.

NGA  NDUE   BACAJ

HYRJE

Folklori  është pasqyra  e kthjelltë  e psikikës së kombit ,është rrasa e mermerit  me të cilen historia  zgavron të endurit  e të shendritunit e popujve ,është cehja   pashterrshme e gjuhsisë  dhe e letersisë kombëtare. Folklorin  do ta shqyrtojsh po deshte me shkrua historinë e kombit…pasi pa të kombi jetë nuk ka …(At Gjergj Fishta ,parathenie te Kanuni i Lekë Dukagjinit ,perg. nga Shtjefen Gjeçovi, Shkoder 1933). Këto fjalë të shkruara nga poeti kombëtar At Gjergj Fishta në vitin 1933 pra 11 vite pa lindur kantautori Sali Mani të duket se janë shkruar enkas per krijimtarinë folklorike  dhe artistike të kantautorit të madh malësor , të ketij burri fisnik e atdhetar  i cili edhe pse fizikish nuk jeton më që me  29 dhjetor 2009, jeton në veprën  e tij , vepër e vlefshme per kombin, Malesinë  e Shqiperinë Etnike , me ëndërren e të ciles u largua nga kjo botë  artisti dhe atdhetari Sali Mani..

NJOHJA  IME  E  PARË  ME  SALI  MANIN 

Dikun rreth vitit 1966, para ish ndërtesës së nënprefekturës të Koplikut, ose në afërsi të kryesisë së kooperativës bujqësore Koplik (tani Raifasen bank), ka qenë një si punë kioske që sherbente si berberhane. Unë në atë kohë isha ende adolishent , por kisha dëgjuar per një djal nga Reçi i cili i binte dhe i këndonte shumë bukur si lahutës ashtu edhe çiftelisë. Një ditë kur shkova per tu qethur te kjo kiosk pashë një djal të ri me flokë kaçurrela dhe të hieshem, që sapo hyra brenda më priti me një buzëqeshje karakteristike  dhe të ëmbel që edhe sot e kujtoj. Kur u ula në një stol të kohës për të pritur radhen më shkuan sytë te një  çifteli e bukur e varur aty. Nuk e di pse, por menjëher më shkoi mendje se mos ky “berberi” ishte  Sali Mani që ja kisha dëgjuar emrin , por ende nuk ja njihsha fëtyren.. Perpara meje kishte radhen për t.u qethur një femijë jo më shumë se 9-10 vjeçar i cili , sapo u ul në karrige i thotë xhaxhi Sali apo po ma  këndon një kengë. ”Berberi” qeshi dhe e qethi fëmijen. Mirpo fëmija edhe pasi u qeth këmbëngulte që “berberi” ti këndonte një kengë. Ai me një buzqeshje të lehtë  i thotë fëmijës shko se do të kendoj një herë tjeter se e ka radhen per tu qethur ky çuni. Unë menjeherë ja ktheva , jo ska gjë por këndo… “Berberi” menjehrë mori çiftelin dhe filloi ti binte duke  kënduar me një zë të lehtë, por të mrekullueshem dhe me një buzqeshje që ja tregonin edhe sytë. Kur ai e pa femijen si ja kishte  ngulur sytë si i habitur, ai improvizoj  katër vargje me një humor të hollë që edhe sot nuk i kam harruar : 

“Mor djalosh nuk di nga vjen / 

Të qetha flokët por s’të mora mend / 

Çou e shko se të kerkon “mami” /  

E mos u habit se këndon Sali Mani /.

Që nga ajo ditë unë nuk i harrova kurr më  Sali Manin dhe kengët e tij. Por pas njohjes parë  (vite më vonë) kur unë dhe ai banojshim në qytetin e Koplikut ne krijuam edhe shoqeri , të cilen na e beri më të afert , bashkeshortja e tij , mesuesja e nderuar Feti, e cila ishte edhe  mësuesja e parë  e vajzes , femijës tim të pare, kujtime të cilat edhe nëse “dua” ti harroj unë ato nuk më lë ti harroj kurr vajza ime  Laureta , tashma  nënë… 

NJË CURRICULUM I VOGËL PËR ARTISTIN E MADH 

Sali  Mani , kishte  lindur me 21 gusht të vitit 1944 me babë Man Zeqirin dhe nënë  Zojë Turk Zekajn në shtepinë e njohur per atdhetari , trimëri , bujari  dhe burrëri të Ndrecajve, në fshatin Dukë  të Reçit , Malësi e Madhe. Zakoni i qitjes pushkë kur lindë djal në një shtepie malësore , duket se në shtepin e Man Zeqir Ndrecës mbeti disi “shurdh”, pasi në ato kohë pushkët  kërcisnin pa prajt  nepër  Reç , Malesi e Shqipëri, pushkë që rreth tre muaj më vonë do tu sillnin lirinë trojeve shqiptare nga pushtimi nazi-fashist ,(edhe pse kjo liri fatkeqësisht  më vonë do të shperdorohej mizorisht nga të ashtuquajtur  “fitimtarë”..). Si çdo djalë malësor  Sali Mani do të perkundej në djepin legjendar të Malësisë, do të ushqehej me tamlin e nanlokes e cila bashkë me tamlin do ti mëkonte me  ninullat (kengët e djepit) edhe trimerinë, urtesinë  dhe atdhetarinë , virtyte që u bënë pjesë e pandarë e jetes dhe veprës së kantautori  Sali Mani. Ky  filiz i njomë i Ndrecajve në fëmininë e adolishencen e tij do të vazhdonte “dy shkolla” pernjeherë,  shkollen e fshatit dhe shkollen e votrës,  shkollën që e kishte çdo shtepi fisnike e Malesisë Madhe , si ajo e Ndrecajve, ku metoda më e aftë per tja dalë qellimit edukativ  ishte ajo e maleve tona, ku shkollë e kateder ishte asohere votra mikpritëse, ku mësues ishte tata, edukatore lokja fisnikeshë , libër kanuni e rapsoditë , kalem lahuta e çiftelia , bibliotekë kallzimet e pleqëve, disiplinë respekti  ndaj të vjetërve , e nderimi ndaj gruas e motres… (Gjergj  Fishta , Lahuta e Malësisë ,fq.XXVI-XXVII , botim i tretë ,Romë 1991). Sali Mani  nga kjo shkollë e traditës dhe jetës kishte mësuar  aq mrekullisht sa ishte bërë profesor e kaluar profesorit. Këtë artisti i madh  e tregoi me vepra e këngë deri sa mbylli sytë me 29 dhjetor 2009, por që la hapur në perjetsi kengët e tij patriotike të shoqëruara me muziken e dy televa (çiftelinë), që magjepsi këdo që kishte vesh per ta degjuar, sy per ta parë,  mendje për t’a kuptuar dhe e shpirt per ta ndjerë..

SALI  MANI  PËR  VENDLINDJEN  E  TIJ 

“…Nëse don të dish si është pranvera  me të gjitha ngjyrat e saj, shko në muajt prill e maj në Dukë. Duka ndahet edhe në mal edhe në fushë . Fusha i ngjan  një stadiumI  të rrumbullaktë gjigand.  Malet janë të ngritura rreth e rreth si shkallë të tij… Dukasit  i jepnin një rëndësi të veçant  anës estetike  të rrethimit të tokës dhe sistemimit të saj. Brigjet ishin të mbushuara me  hardhi e pemë të tjera në rreshta të drejtë. Të gjitha shtepitë  e  fshatit Dukë  shtrihen rrezë një brinje, si per t’u mbrojtur nga murlani i ftohtë i dimrit që vinte nga gryka e Dukagjinit… Reçi ka pasur burra të mençëm  e atdhedashës. Sa herë që shkjau i Malit Zi  ka mësy Grudë, Hot e Kastrat, ata kanë rrokë pushken me kushtrim dhe kanë luftuar krah per krah me vëllezërit e tyre . Në Lidhjen e Prizrenit  Reçi ka pasë  perfaqesuesin e vet Zyber  Bajraktarin..(Marrë me shkurtime  nga revista  “Kuvendi”,fq.37-38 ,viti 2003).

SALI  MANI,  ARTIST  E  KANTAUTOR  ATDHETAR  

Sali  Mani me talentin e tij të mrekullueshem prej artisti kantautor do të punonte edhe mësues, por dhe në shtepitë apo vatrat e kultures të kohëve, (që nga Kelmendi e veçanarisht  në shtepinë e Kultures në Koplik).  Në këto ambiente të kohës  Sali Mani do të kultivonte vlerat e tij shpirtërore, poetike, artistike, patriotike, pse jo edhe filozofike. Aty Sali Mani do të këndonte kengët që i shkruante vet plot pathos që u kushtoheshin trojeve shqiptare, heronjëve që e mbrojtën me jetët dhe gjakun e tyre, flamurin me të cilin shkonin në luftë si në dasem  malësorët e shqiptarët, virtyteve më të mira, bukurisë së natyres dhe asaj njerzore. Por Sali Mani edhe do të thumbonte veset e këqia me humorin e tij të hollë  etjerë.. Talenti i Sali Manit do të fillonte të spikaste që heret në fshatin e tij ku për shok filloi të kishte lahuten  me të cilen këndonte këngët e kreshnikëve.  Zëri i Sali Manit dukej një zë i thekshem dhe kumbues , taman si per të kenduar këngët e kreshnikëve dhe trimave patriot. Zëri i Sali Manit merrte jehonë në malet për-rreth. Ai fillimisht këndonte, siç e kishte zakon malësori, i cili kur merzitet kap fyellin, zymaren apo  lahuten dhe i binte duke e percjellë me kangë të përmallshme. Kendonte ditën në maje të ndonjë krepi, ose në hije të ahit. I bahet se dielli ka ngel kah e ndie, se zogjtë janë grumbullua rreth tij si të marrun mendësh, se krojet e gurrat kanë ndalue e nuk qesin ujë per mos me ba zhurmë…se shkembinjtë kanë ngreh kryet  prej habijet , ndërsa hëna dhe yjet e nates i duket se e degjojnë me kënaqesi..”..(Ndër  Malet Tona, Kerkime të At Gjon Karmes  S.J. nder male të veriut ,fq.261). Por Sali Mani tregoi se nuk këndoi thjeshtë siç e kishin zakon malësoret, por kendoi si një kengëtar dhe instrumentist i vertet, që nga dita në ditë e moti në mot rritej e bëhej më i mrekullueshem me këngët e tij që tashma kishin marrë “dhenë”.  Zëri dhe talenti i Sali Manit nuk tërhoqën vetëm vëmendjen e banorëve të Dukës,  Reçit, Koplikut, Malesisë e më gjërë, por  edhe vëmendjen e autoriteteve dhe profesionistëve të kohes, të cilet vendosen per ta “provuar” Sali Manin në festivalin kombëtar që u zhvillua në Elbasan në vitin 1966. Këngëtari i ri dhe i talentuar atje  u prezentua  si këngetar  dhe instrumentist me Lahutë, por edhe me çifteli, vegël muzikore folklorike që ndonse nuk ishte e tradites së treves së Malësisë (por e Dukagjinit fqinjë), ai arriti ta prefeksionoj deri në atë shkallë sa çiftelia mori dimensione të reja të mrekullueshme në dorën e Sali Manit, taman si me u pas krijuar enkas per këtë artist.. Sali Mani do të ishte perfaqësusi më dinjitoz i Malësisë në të gjitha evenimentet ku zhvilloheshin aktivitete artistike e ku këndohej, veçanarisht në të gjitha festivalet folklorike, ku ishte jo vetëm këngëtar i pare, por edhe krijues i parë  i tekstit, muzikes, por edhe i regjizures. Për këtë veprimtari të mrekullueshme artistike në vitin 1979 iu dha titulli “Artist i Merituar”.  Sali Mani në vitin 1980 me një grup artistik do të prekte për herë të parë trojet etnike shqiptare të Kosoves martire. Pritja që ju bë ketij këngëtari nga vëllezërit shqiptar të Kosovës  do të ishte një mrekulli edhe sot për drejtues shtetesh, e jo më për një këngëtar. Programi artistik dhe këngët që do të këndonte Sali Mani ishin të programuara nga partia… e cila donte të mos ju a prishte qjefin pushtuesve serbo-sllav në Kosovë, por ky këngëtar patriot e mendjeholl do të dinte të mrekullonte skenën duke dalë jashtë programit me kengën që e “improvizoj” direkt në skenë  “Mirë se të gjej Kosova  trime”, këngë që ngriti në këmbë jo vetëm të pranishmit, por  do të behej “hit” per mbarë shqiptarët e Kosovës e më gjërë. Kënga i kapercente  “muret e kalasë” socialiste që fillonin në Vermosh e mbaronin në Konispol, ajo këngë i kushtohej Kosovës që trajtohej së bashku me trojet e tjera të  Shqiperisë Etnike nga  Tivari në Prevezë. Sigurisht që për ketë  këngë që nuk pushoj kurr më së-kenduari, kishte pasoja për këngëtarin, si survejimet dhe provokimet nga kalecët e sigurimit të shtetit komunist, por me mendjemprehtësinë e tij diti tja dalë. Sali Mani do të këndonte edhe në shumë skena nderkombëtare, ku sukseset nuk do ti mungonin kurr.. Artisti Sali Manin për veprimtarinë e tij si këngetar dhe si poet prej kohësh populli e ka “pagëzuar”  “Kengëtari  i  Kombit”.  Këngët dhe poezitë e Sali Manit e kalojnë numrin njëmijë. Aty i këndohet historisë së Shqiperisë , dhe atyre heronjëve që e bënë këtë histori, ndonse kjo histori është shpesh e përgjakur, është edhe lavdiplotë dhe krenare per dje, sot dhe brezat e ardhëshem. Sali Mani këndon per Flamurin Kombëtar, Gjuhen  Shqipe, për Skenderbeun, Kosoven, Iliriden (trojet shqiptare nën Maqedoni),  Ilirinë, Vraninën , Drenicën , Urën e  Ibrit , Malesinë e Madhe , Kuvendin e Greçes , Dukagjinin , Natyrën , Alpet , luftrat e betejat në mbrojtje të trojeve shqiptare , lashtesinë e trojeve të Shqiperisë Etnike , kalave dhe qytetrimeve të saj. Sali Mani këndon për korifenjtë e shqiptarisë si Dedë Gjon Lulin , Oso  Kuken , Ismail Qemalin , Isa Boletinin , Hasan Prishtinen , Bajram Currin , Bajo Topullin , Mihal Gramenon , Azem Bejtjen (Galicen me të shoqen  Shoten)  , Ali Pashen (Gucinë) , Smajl Martinin me të bijen Tringen , Prekë Calin , Adem  Jasharin , Xhem Gostivarin , patriotit pendëartë të kombit shqiptar-Gjergj Fishtës  etjerë. Sali Mani  i këndon madhit për atdhe , i këndon plagës së kurbetiti , bukurisë së femres shqiptare,  i këndon dashurisë , ku spikasin këngët ;  Moj e Mira nga Gjakove,  Moj Syzeza nga Tivari , Moj e Mira Bregut Cemit , Lulja e Drenicës, Çobanesha etjerë.. Sali Mani i këndoi plot pathos edhe  dashurisë të trojeve të veta duke filluar nga vendlindja e tij Duka, por i këndoi edhe pluralizmit e demokracisë, të cilat i perqafojë ndër të parët  Malësorë  e Shqiptar, por edhe  saterizoi politiken që solli jo pak zhgënjime në këto vite etjerë.. Sali Mani i këndoi UÇK-s, dëshmorëve e trimave të saj.  Sali Mani si çdo njeri i kësaj bote pati edhe  trazime shpirtërore, por ato i suportoi si pak burra malësor e shqiptar.. Kënga dhe krijimtaria e Sali Manit është një histori e madhe shqiptarie e treguar dhe e memorizuar në art (kengë e poezi)… Arti nuk vdes kurr ndaj edhe vepra e Sali Manit si e till  nuk do të vdesë kurr… Mendova t’a mbyllë këtë portret të vogël për artistin e atdhetarin e madh Sali Mani me storfen e parë e të fundit të këngës: 

I KAM PA KALATË ILIRE 

Zog u bana , fluturova, 

Nga Shqipnia , nga Kosova, 

N’Manastir deri n’Çamri, 

Nga Presheva  der n’Malësi, 

Ku i kanë thanë Shqipni Etnike, 

Lule shqipe ballkanike. 

Por e ndame copa-copa, 

Ba sakate nga Europa. 

…………………………………. 

I kam pa kalatë Ilire  

Si thesare me xhevahire, 

Fluturim si vala e Drinit, 

Bash te kroni i Traboinit, 

Piva ujë e u freskova, 

Mbylla sytë e pak pushova, 

Kur i hapa përsëri, 

Pash Deçiqin kuq e zi. 

Si po hapej rruga e mbarë 

Për bashkim tonë kombëtar. 

(Sali Mani, Mbrapa lashë këngët e mia, poezi,fq.39-40. Kuvendi, Shkurt 2012, Shtypur në entin botues “Gjergj Fishta” Lezhë, shkurt 2012)

Artistit e atdhetarit të madh Sali Mani, i lehtë i qoftë dheu i tokes shqiptare, në gjirin e së-ciles i pushon trupi  që prej  nëntë  janarit të vitit 2010, kur u varros sipas  amanetit të lënë prej tij…

Saimir Kadiu/

Poet dhe intelektual i madh kosovar.

Kryetari i pare i Akademise se Shkencave dhe Arteve te Kosoves.

Sipas Robert Elsie, Mekuli eshte ” babai i letersise moderne te shqiptareve te ish Jugosllavise”.

Sapo u zbulua qëllimi (elaboarati) fashist i Akademikut serb, Ivo Andriq, kundër kombit shqiptar, nje pakenaqësi, frikë, urrejtje dhe zhgënjim shpertheu në mesin e disa intelektualëve patriotë shqiptarë.

Në këto situata të rënda të kombit shqiptar, Esat Mekuli nuk rrinte i qetë…

Intelektuali shqiptar reagoi, kundërshtoi dhe rrezikoi burgim dhe likuidim fizik nga politika nacionaliste serbe e ish-Jugosllavisë.

Po postoj polemikën e guximshme dhe largëpamëse të poetit të madh shqiptar Esat Mekulit, i cili përmes një poezie të botuar fillimisht në gjuhën shqipe në Prishtinë, në vitin 1979 në revistën “Jeta e Re”, pastaj edhe në kroatisht në revistën “Forum”, të Akademisë së Shkencave Jugoslave në Zagreb, më 1980, ku ai shpreh kundërshtimin dhe zemërimin e tij ndaj dokumentit te vitit 1939 te nobelistit te ardhdhem serb Ivo Andriq.

𝐒𝐢 𝐤𝐞 𝐦𝐮𝐧𝐝𝐮𝐫?

Fjalë pas fjale – faqe të tëra ke shkruar –

faqe dhune, robërie e smire?…

Ëndërrues i dikurshëm, në burgje i sprovuar,

t’i robërosh të tjerët? Të ndjellish ditë errësire?!

Si t’i marr sot, në këto ditë lirie,

fjalët e tua farmak?

Po shkrimet tua të tjera, që aq të patën hije?!

Syve si ti’u besoj?… Ti, që nderimin e pate hak,

vallë,

lirinë e tjetrit ta vësh në darë e lak?!

Dr. Dorian Koçi/

Kisha e Shën Thanasit në Kostur është një nga monumentet më të vjetra bizantine në krahinë. Sipas shënimit të ktitorit(ndërtuesit) që ka ardhur deri në ditët e sotme në murin perëndimor të saj, kisha u ndërtua në vitet 1383-1384 nga vëllezërit Stoia dhe Theodhor Muzaka, sëbashku me murgun Dionisi. Të dy vëllezërit ishin pjesëtarë të familjes fisnike Muzaka e cila sundonte Kosturin në ato kohë para pushtimit otoman. Në vitin 1951 kisha u restaurua.

Kisha e Shën Thanasit në Kostur është një kishë të vogël, me një dhomë me çati të drunjtë me narteks të ndërtuar më vonë nga ana perëndimore. Në brendësi të saj është shumë e pasur me piktura murale me karakter rrëfimitar. Pikturat murale përmbajnë skena nga jeta e Krishtit si edhe shumë shenjtorë, në mes tyre zënë një vend të veçantë shënjtorët lokalë dhe ata të urdhërave ushtarakë.Ajo mbetet një momument shumë i rëndësishëm i kulturës arbëre.

Lazar Dodiq – Bochum

(Përktheu në gjuhën shqipe, plotësoi me referanca

dhe përgatiti për botim

Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies

Budapest)

Pjesa e dytë dhe e fundit.

Migrimi i popujve dhe veçanërisht ndërhyrja e sllavëve, e zhvendosi popullsinë romake të veriut, qendrën e “romanëve të lashtë” rreth limesit të Danubit, mbi shtresat e jugut. Kjo shkaktoi migrim të rumunëve në të gjitha drejtimet e Ballkanit. Që në shek. IX në Dalmaci[1] përmenden paraardhësit e më vonë të ashtuquajtve Maurovlachen, Morlacchen, Moroulachi, dhe në shek. X, XI, paraardhësit e Maqedo-rumunëve, Arumunëve (βλάχοι). Grupe të forta rumune mund të gjenden edhe në Mal të Zi, ku kanë lënë pas emra të shumë vendesh dhe familjesh (Durmitor, Visitor, Sermiani, Mugoša, në mesjetë edhe emra njerëzish si Gradul, Radul, Vladul). Në kuadrin e këtyre migrimeve dhe kontakteve të rumunëve me popujt e tjerë të Ballkanit, janë për t’u përmendur edhe simbiozat midis fiseve baritore shqiptare dhe rumune. Sipas Shuflajt, i cili për manastirin e kryeengjëllit në Prizren mbështetet në dokumentin e mbretit serb, Dushan, dhe kodikun e tij (Dušanov zakonik), në mesjetë ndodhi një kontakt intensiv i fiseve baritore shqiptare dhe rumune në hinkën hidrografike të Lumës. Elemente folklorike rumune depërtuan deri në harkun më verior të Drinit të bashkuar, deri në rrethinat e Scutarit (Shkodrës) dhe në zonën e Pukës. Veçanërisht të forta ishin simbiozat etnike midis shqiptarëve dhe rumunëve në Shqipërinë jugore. Masa të mëdha shqiptarësh nga Musakia (Myzeqeja) dhe Valona (Vlora) ranë këtu në kontakt me Rëmër (nga rëmën, pl. Rëment < Romanus) dhe për shekuj me radhë fiset e bashkuara shqiptare dhe rumune ndërmerrnin fushata plaçkitjeje kundër qytetit të pasur tregtar, Janinës.

Për Shuflajn, sipas kësaj analize, sqarohen plotësisht përputhjet gjuhësore që shkojnë deri në thellësi, midis shqiptarëve dhe rumunëve. Përzjerja pararomake e substratit, migrimet e shumta të rumunëve nëpër Ballkan, dhe simbioza e tyre e ngushtë me shqiptarët në veri dhe në jug të vendit, janë shkaqet e këtyre lidhjeve gjuhesore dhe jo origjina e tyre e përbashkët trakase. Për Shuflajn shqiptarët janë ilirë, tek të cilët është ndërfutur një shtresë trakase. Në artikullin e tij të fundit “Albanien in der Vergangenheit” (Shqipëria në të kaluarën) (1930) Shuflaj sqaron që shqiptarët janë mbetje të përzjerjes iliro-trakase.[2]

Në “Fate politike të temës së Dyrrahut”[3] Shuflaj elaboron ngjarjet më të rëndësishme historike në Shqipërin nën sundimin bizantin. Pas përshtjellimit entik të migrimit të popujve në shek. IX[4], nga ndarja e provincave më parë romake, u krijua rreth qytetit të Dyrrahut një nga temat më të rëndësishme të mbretërisë bizantine. Që në antikë qyteti ishte një ndër qendrat më të mëdha të Mesdheut dhe në mesjetë deri në vitin 1204, ai ishte pararoja e pushtetit bizantin në Adriatik.

Kufiri i kësaj teme filloi me veriun e Antivari-t (Tivarit) dhe Dulcigno-s (Ulqinit) shkonte mbi liqenin e Shkodrës, përmblidhte zonën e Polat-it (Pultit) dhe të Chunavi-së (Kunavisë) vazhdonte mbi liqenin e Ohrit, Tzernic (Skampa, Elbasan), Belgrad (Berat), Vojussa (Vjosa), Gradac (Byllis) dhe mbaronte poshtë Aulona (Vlora) në det. Sipas Shuflajt, kjo ishte Shqipëria e saktë mesjetare, kufizuar vetëm pak në veri dhe në juglindje.[5]

Rëndësia e kësaj teme u shpreh disa herë. Në shek. IX ajo ishte baza e operacionit kundër perëndimit, për shkak të pushtimit arab të Tarentit (839) dhe Barit (841), kundër veriut për shkak të pushtetit frank dhe kundër lindjes për shkak të presionit bullgar. Në lindje kjo provincë kishte mbi 30 vende rrethuara, që i bënin rezistencë ekspansionit bullgar. Pasi Tema vuajti shumë si pasojë e presionit bullgar, në shek. IX e rriti thelbësisht rolin e saj si shtyllë e perandorisë bizantine. Në atë kohë u dukën normanët, të cilët ishin shpalosur fuqishëm në Italinë jugore, dhe po përhapeshin që andej duke sulmuar zona bizantine në Ballkan. Pas 30 parapërgatitje, në tetor të vitit 1081 u bë një betejë e hapur para Dyrrahut, në të cilën morën pjesë fuqitë e atëhershme evropjane. Ushtria bizantine nën komandën e perandorit Aleks, ushtri kjo kryesisht e përbërë nga shqiptarë, pësoi një humbje të rëndë. Në fillim të vitit 1082, Dyrrahu u pushtua nga normanët, por u çlirua në të njëjtin vit nga venedikasit. Pas vdekjes së komandantit norman, Robert Guiskard (1085) dështoi aksioni i normanëve. Më vonë Boemundi i Tarentit u përpoq në kuadrin e kryqëzatës së parë (1104-1108) që ta pushtonte përsëri Dyrrahun, por qyteti u mbrojt me sukses. Gjatë kryqëzatës së dytë dhe të trete pati përsëri ndërhyrje të trupave perëndimore në territorin e Shqipërisë kundër Bizantit. Me kalimin e kohës ra dhe rezistenca bizantine. Kalorës perëndimorë mundën që të pushtonin më shumë pika kyçe të Shqipërisë dhe princët shqiptarë kërkuan më shumë pavarsi. Në vitin 1204, perandoria bizantine u nda dhe këtu ra edhe qyteti i Dyrrahut në duart e republikës së Venedikut. Në vend të Temës së dikurshme bizantine u themelua Durrësi venedikas. Më këtë përfundim edhe fati i Temës së Dyrrahut. Në tre shekujt në të cilat kishte jetuar, ajo kishte qenë arenë e konflikteve të ndryshme, para së gjithash e konflikteve midis Perëndimit dhe Lindjes. Shuflaj e zgjodhi këtë periudhë si objet të studimeve të tij edhe për shkak se pikërisht kjo periudhë paraturke ishte e rëndësishme për Shqipërinë, përpara se ajo të shfaqej sërish pas një pauze të gjatë, dhe të zhvillohej si një komb në kuptimin modern të fjalës.

Një hulumtim të themeltë të historisë kishtare shqiptare, Shuflaj e ndërmori në trajtesën “Gjendja kishtare në Shqipërinë paraturke. Zona e depërtimit ortodoks në digën katolike.” Historia e kishave është e rëndësishme edhe për ngjarjet politike të Shqipërisë mesjetare, sepse në mesjetë kontradiktat midis Konstantinopolit dhe Romës nuk ndikonin vetëm në sferën fetare por edhe në atë politike. Edhe këtu, Shqipëria del në pah si vend kufitar.[6]

Përhapja e besimit të krishterë[7] në Shqipëri filloi që në shekujt e parë pas Krishtit. Sipas një legjende shqiptare apostulli Pal ka qenë vetë në Durrës dhe ka ungjillizuar mes paganëve.[8] Mesa duket kjo legjendë mbështetet në njoftimin që vetë apostulli bën në Letrën e Romakëve 15:19, që e ka mësuar ungjillin nga Jeruzalemi deri në Iliri. Sipas një tjetër gojëdhëne, Pali ka transformuar[9] në kishë një tempull të vjetër pagan mbi mali e Nëmërçës, në Shqipërinë e Jugut. Një gojëdhënë e ngjashme bën fjalë edhe për një ndalesë të apostujve në Dalmaci, në ishullin Mlet.

Krishtërimi i Ilirisë, pa dyshim që u përhap nga Salona në Dalmaci, dhe Dyrrahu në Shqipëri. Shuflaj i ndan peshkopatat në Shqipëri në primare (deri në vitin 602), sekondare (deri në vitin 1250) dhe tertiere (deri në vitin 1370).

a) dioqeza primare që përmenden në dokumenta të ndryshme të shek. III dhe V, janë Dyrrachion, Doclea, Sarda, Scodra, Lissus, Scampa, Amantia, Appolonia, Byllis dhe Aulona. Shuflaj supozon që edhe Ulcinium (Ulqini) i përket kësaj dioqezave primare.

b) peshkopatat sekondare janë Stephanika, Kroja (Arbanum), Antibari, Tzernica, Belgradi (Berat) Glavъnica, Drivasto dhe ndoshta edhe Suiacium (Svaç);

c) tertiere janë Polatensis Minor, Polatensis Major, Balezo, Dagno, Prizren, Chunavia, Vrego, dhe Krajina.

Në mijëvjeçarin e parë, pushteti metropolitan ndiqte me përpikmëri zhvendosjet politike. Kështu organizimi kishtar pas ndarjes së provincës së Dalmacisë në fund të shek. III në Dalmacia Salonitana dhe Praevalis i korrespondonte kufirit midis latinishtes dhe greqishtes. Në Salona, Shkodër, dhe Dyrrah, qëndronte në atë kohë nga një metropolit për Dalmacinë, Prevalis, dhe Epirus Nova (Epiri i Ri). Deri në fillim të shek. VII qytetet përgjatë bregdetit adriatik janë kryesisht romane dhe janë në kontakt të vazhdueshëm me Romën. U krijua një situate e re, kur në vitin 732 perandori Leo Isaurier ia hoqi provincat e Epirus Nova dhe Prevalis, ashtu si dhe Italinë e Poshtme kishës romane, dhe i vuri nën autoritet Patriarkanes së Konstantinopolit. Këto provinca morën një metropolit të përbashkët, dhe pikërisht prelatin e Dyrrahut. Në atë kohë, karakteri kishtar i dioqezave shqiptaro-jugore u bë kryesisht ortodoks. Dioqezat e Belgradit (Beratit) dhe Glavъnica (Glavinica) u bënë krejtësisht ortodokse dhe nuk u kthyen kurrë më tek kisha romane. Edhe dioqezat e zonës së mesme si Dyrrachion, Kroja (Arbanum) dhe Stephaniaca, me kalimin e kohës morën një karakter ortodoks. Vetëm në gjysmën e dytë të shek. XIII, Roma ia arriti që nëpërmjet pushtetit politik të fitonte terren përsëri. Provincat veriore romano-shqiptare mbetën gjithmonë katolike, të paktën në mënyrë të fshehtë, dhe u shkëputën menjëherë nga Dyrrahu ortodoks, sapo papa bëri thirrje.

Kështjella e ortodoksisë në Lindje ishte kryepeshkopata autoqefale e Ohrit. Rrezatimi i saj ishte i fortë në të gjithë territorin shqiptar. Peshkopët ortodoksë të Prizrenit dhe Dibrës, dhe më vonë edhe të Glavъnica (Glavinicës) dhe të Belgradit (Beratit) janë drejtpërdrejtë nën ndikimin e saj, dhe mesa duket për ca kohë aty kanë qenë grekë me arsimim të lartë. Pozita e Ohrit u forcua në shek. X nën sundimn e bullgarëve, kur provincat e shqiptaro-jugore: Scampa, Tzernica, Glavъnica, Belgradi, dhe Aulona, erdhën nën juridiksionin e tij, në dëm të kryepeshkopit të Dyrrahut. Kufijtë e Ohrit i miratoi edhe perandori bizantin Bazielos (1020), pa marrë parasysh protestat e metropolitit të Dyrrahut. Përsa i përket Dyrrahut, ai humbi edhe në vitin 1022 dy provinca veriore, Antibarin dhe Ulciniumin (Tivarin dhe Ulqinin), si rrjedhojë e sulmit nga ana katolike. Antibari dhe Ulcinium iu nënshtruan kryepeshkopit të Raguzës, nga Papa Benedikt VIII, i cili ishte një armik i grekëve. Antibari e mori këtë vendim jo pa kundërshtime, pasi ai vetë kishte pretendime për autonomi. Nëpërmjet një bulle të papës Klement III (antipapë i Urbanit II) në vitin 1089, provincat e Antibarit, Ulcinium, Suacium, Scodra, Drivasto, Polato, dhe Cattaro, iu nënshtruan “kryepeshkopit të Diokleas” imagjinar, dhe peshkopit faktik të Antibarit. Ky dokument hapi një fazë të re në historinë kishtare të Shqipërisë, në të cilën nga njëra anë Dyrrahu tërhiqet plotësisht dhe nga ana tjetër ngrihet cështja e pushtetit metropolitan të Raguzës, respektivisht e Antibarit për dioqezat shqiptaro-veriore. Në rrjedhën e shek. XII kryepeshkopi i Raguzës ia doli mbanë që ta fitonte pushtetin e tij metropolitan nga Roma. Në kulmin e pushtetit metropolitan të Raguzës, nën kryepeshkopin Tribunus (1158-88) ra edhe peshkopi i Arbanum (Krujës) që u shkëput nga Dyrrahu. Antibari, megjithatë, pretendonte të dilte mbi Raguzën në vitin 1199 dhe që atëherë pushteti metropolitan mbi dioqezat e Shqipërisë së Veriut mbeti vazhdimisht në duart e kryepeshkopit të Antibarit. Antibari, ashtu si edhe e tërë Shqipërina më vonë, u bë bazë operacioni e Romës kundër ortodoksisë. Krypeshkopi i Tivarit në vitin 1256 mori titullin “archiepiscopus Sclavinensis” dhe në shek. XV titullin “Primas Serbien”[10].

Pas shembjes së perandorisë bizantine (1204) kisha katolike e përmirësoi thelbësisht pozitën e saj në Shqipërinë e mesme dhe jugore. Pas pesë shekujsh, kapitulli i Durrësit mundi ta shuguronte kryeipeshkvin e tij sipas ritit roman. Deri në mesin e shek. XIV mund të vihet re një radhe dyfishe e kryeipeshkëve-kryepeshkopëve katolike dhe ortodoksë. Seria e ipeshkëve katolikë vazhdoi deri në vitin 1946, kur kryeipeshkvi i Durrësit u vra nga regjimi i ri komunist. Në Aulona u ngrit një ipeshkvi e re. Kisha katolike fitoi territor madje edhe në vetë kështjellën e ortodoksisë, në Ohër. Nëpërmjet përmirësimit të dioqezave, dhe punës së urdhërave të benediktinëve, dominikanëve dhe françeskanëve, Shqipëria u bë një bastion katolik. Një pozitë e tillë në Shqipërinë paraturke, i mundësonte kishës katolike rezistencë kundër presionit të madh turk. Kisha ortodokse nuk bëri pothuajse fare rezistence. Ipeshkvitë (peshkopatat) e Shqipërisë Jugore u zhdukën faktikisht me sulmet e para turke. Ipeshkëve katolikë iu desh që të braktisnin rezidencat e tyre dhe të tërhiqeshin në lokalitete më të vogla ose u arratisën për në Romë, por Roma herë pas here u bënte thirrje që të ktheheshin në dioqezat e tyre. Megjithatë, me kalimin e kohës, u zhdukën edhe shumë dioqeza katolike, si psh. Baleco, Ulqini, Kruja Sarda dhe Drishti.

Në historinë kishtare shqiptare një vend të rëndësishëm luajnë edhe urdhërat fetare. Rolin e tyre Shuflaj e skicoi në trajtesën e tij për gjendjen kishtare në Shqipërinë paraturke. Sipas mendimit të tij, Benediktinët[11] ishin ata që në mesjetë penguan një shtrirje të plotë të ortodoksisë në Shqipërinë e Mesme dhe të Jugut. Urdhëri i benediktinëve që ishte përhapur përgjatë gjithë bregdetit Adriatik,[12] ishte vendosur aty që nga kohët më të hershme. Françeskanët[13] ishin ata që penguan islamizimin[14] e plotë. Ata ashtu si edhe Dominikanët, të cilët gjendeshin kryesisht në veri dhe në Shqipërinë e mesme, erdhën në dekadat e para pas themelimit të urdhërit të tyre.

Puna më e hollësishme dhe pa dyshim më e mirë dhe më e rëndësishme e Shuflajt, nga historia e Shqipërisë ishte trajtesa “Städte und Burgen Albaniens hauptsächlich während des Mittelalters” (Qytete dhe kështjella të Shqipërisë kryesisht gjatë Mesjetës.) Këtu bëhet fjalë për një punë thmelore për një temë të rëndësishme të të kaluares shqiptare, një vepër për të cilën shkroi edhe albanologu Barić[15], e cila për historinë e qyteteve të Shqipërisë ishte me të njejtën rëndësi si puna themelore e Jireçekut Die Romanen in den Städten Dalmatiens[16] (Romanët në qytetet e Dalmacisë) për qytetet dalmate. Pikat thelbësore të kësaj trajtese janë pozita e qyteteve të Shqipërisë në civilizimin e mesdheut, lindja dhe zhvillimi në antikë si dhe vazhdimi i tyre në mesjetë, dhe më tej edhe marrëdhëniet etnike, kushtetuta, financat dhe dokumentet e këtyre qyteteve në mesjetë.

Qytetet dhe kështjellat e Shqipërisë në antikë ishin qendra ilire dhe greke,[17] të cilat më vonë të romanizuara kaluan në mesjetë. Ndër kështjellat ilire në Shqipërinë veriore, Shuflaj numëron Medun (Meteon pranë Polybios), Scodra, Doclea, Salthua, Perasto dhe Sarda, në Shqipërinë jugore Byllis, Amantia dhe ndoshta edhe Lychnidos (Ohri) dhe në Shqipërinë e mesme Albanopolis. Themelime greke janë Buthroton, Epidamnos-Dyrrachion, Apollonia, Lissos, Olcinium, Oricum, Aulona, dhe disa ngulime më të vogla si Uscania, Damastion, Antipatreia, Antigoneia. Nga të gjitha këto qytete, Dyrrachion-Epidamnos dhe Apollonia ishin më të famshmet. Dyrrachion ishte një prej qendrave tregtare më të rëndësishme në të gjithë antikën. Catull 36: 15 e quan atë “mejhane të Adriatikut” (Dyrrachium Adriae taberna). Apollonia ishte një qytet me një nivel të lartë kulturor, e karakterizuar nga shkolla filozofike helene dhe drejtime të tjera kulturore të grekëve. Këtu u edukuan djemtë e aristokracisë romake, ndër të cilët edhe perandori Oktavianus.

Nga këndvështrimi i kolonizimit romak[18], qytetet në jug të vijës Dyrrachion-Scampa mbetën kryesisht nën ndikimin grek, përkundrazi që herët gjejmë në Shqipërinë veriore dhe në tërë Dalmacinë bashkësi të shumta romake, oppida civium Romanorum të ndryshme, dhe conventus civium Romanorum me të drejta qytetare të dëshmuara. Qytetarët romakë janë të ndarë regjionalisht në shumë fise.[19] Në mes të Lissus dhe Apollonisë, në koloninë e Dyrrahut gjendet një zonë e ekulibirit greko-romak. Shuflaj e ndjek zhvillimin e historik të këtyre qyteteve një nga një, dhe përshkruan edhe ndryshimet dhe zhvendosjet, që ato pësojnë në rrjedhën e kohës. Kështu p.sh. në mënyrë të hollësishme ai paraqet zhvillimin urbanistik të qyteteve Scodra, Lissus, Dyrrachion, Doklea, Kroja dhe Antibari. Në zhvillimin historik të qyteteve dhe kështjellave të Shqipërisë, sipas Shuflajt me sulmet e Barbarëve në shek. IV, dhe V pas Krishtit shfaqet një përzgjedhje e qyteteve që ekzistonin tashmë dhe më vonë edhe i formacioneve tjera të reja qytetare mesjetare.[20]

Sistemi mbrojtës kundër barbarëve nëpermjet kështjellave u ndërtua tërësisht nga Justiniani. Në provincën e Dardanisë nën perandorin Justinian u restauruan 61 kështjella dhe u ndërtuan 8 të reja. Në librin e tij De aedificiis, IV, 6 Prokopi përmend 80 vende në Danub dhe 370 të tjera në jug të Danubit nga të cilat 26 të rindërtuara dhe 32 të ndërtuara për herë të parë, që janë në Epirus Nova (Shqipëri). Shumica e këtyre kështjellave nuk mund të identifikohen më. Në Shqipërinë e mesme ato mbajnë emra të vjetër karakteristikë për vende si Martis (sipas lumit Mat), Dyrlachin, Illyrin, në veri emra latinë si Pisci-ne, Titiana, Ulivula, Clementiana, dhe në Shqipërinë e jugut emra grekë si Eirene, Thesauros, Koma Therma. Bazën strategjike të këtij kompleksi kështjellash e ndërtuan së pari përgjat Via Egnatia, dhe më vonë pasi kjo u pushtua pjesërisht nga barbarët, qytetet bregdetare, para së gjithash Dyrrahu dhe Lissos. Në veri, në Mal të Zi dhe në Dalmaci kishte kështjella që ishin ngritur si mbrojtje kundër gotëve dhe barbarëve të tjerë. Në jug ishte një varg kështjellash sidomos në vijën Avlona-Ohrid dhe në brendësi të vendit ishte një linjë fortifikatash romake nga Antibari dhe Lissos mbi rrugën e vjeter kryesore, mbi Epicaria (sot Puka) për në Prizren. Si pasojë e pushtimeve barbare u zhdukën shumë qytete dhe kështjella të vjetra, kështu p.sh. në Shqipërinë jugore qytetet e Apollonisë, Amantias, dhe Byllis, për t’u krijuar në veri formacione të reja si Antibari, Suacium, Baleco, Drivastum, Dagnum, dhe në jug Spinarica, Pargos, Klausura, Kanina dhe Belgradi (Berati). Shuflaj merret hollësisht me zhvillimin e tyre urbanistik. Pas pushtimit turk, muret rrethuese të qyteteve u shkatërruan ngadalë. Turqit mbajtën vetëm kështjellat, veçanërisht kështjellat e larta (Shkodrën, Krujën, Beratin, Ohrin), që ishin të rëndësishme për ta dhe madje ndërtuan edhe fortesa të reja si në Elbasanin dhe në Prespën. Nga shumica e këtyre qyteteve, tani kanë mbetur vetëm rrënojat.

Shuflaj i kushton një rëndësi të veçantë shqyrtimit të marrëdhenieve etnike në qytetet mesjetare shqiptare. Ai konstaton që këto qytete në mesjetë ishin për një kohë të gjatë deri-diku qytete hermetike deri-diku organike, në të cilat ndryshimet vinin vetëm nëpërmjet osmozave ekstreme të ngadalshme etnike. Bërthama etnike e këtyre qyteteve ishin romanët, të cilet më vonë u quajtën latin ose vllehë. Me kalimin e kohës depërtoi edhe elementi shqiptar në bashkësitë qytetare; keshtu p.sh. Kruja e humbi bërthamën e saj romane në fillim të shek. XIII, Alessio më së voni në shek. XIV. Në këtë kohë Shkodra duket se ishte albanizuar plotësisht, po ashtu edhe Sappa dhe Dagno. Venedikasi Justinian, në vitin 1553 i quan ulqinakët si albanezë, tivarasit si një popull bilingual, që përbëhet prej sllavësh dhe shqiptarësh. Më së fundi u albanizua qyteti i Drivasit (Drishtit), sepse akoma në shek. XV gjenden familje të shumta që shpallnin që ishin krenarë për të qenët pasardhës të Romanëve (Romanorum colonos se appellantes). Sipa Shuflajt zonën kufitare të osmozës së pëzier sllavo-albane e përbënte trekëndëshi Cattaro-Antibari-Drivasto.[21] Përsa i përket qytetit të Durrësit, është për t’u thënë që marrëdheniet etnike atje ishin të ndërlikuara, sepse atje jetonte një popullsi shumë e përzier. Krahas romanëve, që përbënin shumicën e popullsisë, në Durrës jetonin edhe grekë, sllavë, shqiptarë dhe hebrej. Që në shek. XIV aty përforcohet elementi shqiptar përmes ndikimit tëfuqishëm të familjeve princërore shqiptare si Thopia, Skura, Musakajt, etj.

Interesant është edhe përpjekja e Shuflajt për të përcaktuar dendësinë e popullsisë në këto qytete. Numrin e banorëve të qytetit të Durrësit në periudhën 1243-1258, ai e vlerëson mbi 25.000 banorë. Më vonë ky numër zvoglohet me shpejtësi si pasojë e një termeti katastrofal në vitin 1273, dhe më vonë si pasojë të zisë së bukës në vitet 1307 dhe 1340, si dhe si pasojë e epidemive të shpeshta të murtajës në shek. XIV dhe në fillim të shek. XV. Në gjysmën e parë të shek. XV qyteti ishte pothuajse i shpopulluar; nuk kishte asnjëri që të bënte roje mbi muret e kalasë së qytetit. Në vitet 1423 dhe 1428 venedikasve iu desh që të hiqnin taksat me qëllim që njerëzit të ktheheshin në Durrës. Ngujimet turke të 300 shtëpive në vitin 1610, nuk kishin të bënin fare me popullsinë mesjetare, madje as me sipërfaqen e qytetit. Diagramin e dendësisë së qyteteve të mëdha të Shqipërisë veriore në periudhën e lulëzimit pas 1200 (shek. XIII), Shuflaj e paraqet si një konstante të lëkundshme, e cila u ngrit provizorisht pas shfaqjes së turqve, për t’u ulur përsëri më vonë. Qytete më të vogla si Dagno, Sappa, Baleco e Svaçi u dobësuan dukshëm që nga viti 1388. Në vitet 1553 Antibari numëronte rreth 600 shtëpi, respektivisht rreth 2500 frymë dhe Dulcigno (Ulqini) 300 shtëpi.

Interesante janë edhe të dhënat për strukturën shoqërore të këtyre qyteteve. Qytetaria ishte e ndarë në dy klasa, në “nobiles” (fisnik) dhe “populares” (populi i thjeshtë). Me kalimin e kohës, kur si pasojë e presionit të vazhdueshëm turk u pranuan edhe bujqërit në qytete, lindi dhe një klasë e tretë, ajo e “lavoratori” (punëtorët). “Populares” ishin kryesisht zanatçinj ose “artisani”, “artigiani”, tregtarë dhe patronë anijesh të quajtur “cittadini”. Qytetarët ishin të bashkuar në një lloj grupimi të quajtur “universitas” dhe në “fraternitas” (vëllazëri) të ndryshme si dhe në koorportata sipas profesionit. Përveç këtyre kishte edhe shkolla të ndryshme “scuole overo frataglie”. Shuflaj jep më tej hollësira të tjera të shumta për jetën sociale në qytetet mesjetare të Shqipërisë, dhe sidomos të Shqipërisë së Veriut.

Në këtë studim Shuflaj hulumton hollësisht edhe zyrtarët municipalë të këtyre qyteteve. Ai jep një pamje të plotë të administrimit të qyteteve në kohërat e ndryshme dhe nën sisteme të ndryshme. Pushteti i komunës ndahet nga zyrtarët civilë dhe ushtarakë. Edhe ipeshkvi është një faktor vendimtar. Në zyrtarët municipialë shihet ndikimi i kushtetutave municipale romake, bizantine, sllave, dhe italiane. Kështu pushtetari më i lartë në qytet në veriun e Shqipërisë, ashtu si edhe në Dalmaci quhet prior; tek grekët e Durrësit quhet πρωτεύων. Ai ishte një komandant ushtarak, gjykatës dhe udhëheqës i kurisë. Pushtetin e drejtësisë ai e ndante me një qytetar të dytë të quajtur iudicator ose në Durrës δευτερεύων. Në këtë sistem është për t’u vënë re ndikimi i kushtetutës municipale romake të duumviri. Në krye të Temës (Dalmaci dhe Dyrrah) qëndronte në shek. IX strategu (ό ςτρατηγόσ του Δυρραχίου, ςτρατηγόσ Δαλματίας), në shek. X dhe XI katepanë (Κατεπανω). Më vonë në Dalmaci priori u zëvendësua me titullin comes. Në Cattaro (Kotorr), Budva, dhe Shkodër, comes shkrihet me kefalija (κεφαλή) ose me sebast, sevasto, (σεβαστός). Në dokumentat italiane ne gjejmë të përkthyer κεφαλή në capitaneus, σεβαστός me comes. Në Cattaro, në vitin 1186 ndeshim setnicus-in dhe satnik-un sllav, dhe në shek. XIV dhe XV në qytete të shumta shqiptare ndeshim emrin sllav vojvoda. Ndikimi thelbësor vërehet në titullin e guvernatorit të Durrësit (1392 – 1501), i cili quhet baiulus et capitaneus ashtu si edhe te pushtetarët e Tivarit dhe të Drishtit në shek. XIV dhe XV, të cilët e quajnë veten potestas. Guvernatori i Durrësit më vonë mori dy caballari si ndihmës në qeverisjen e komunës, dhe qytetet e tjera (Ulqini dhe Lezha) moren një admiratus, armiraglio. Më së shumti Shuflaj merret me institucinet dhe me iudices civile dhe fetare. Më tej ai shqyrton edhe disa pyetje të drejtësisë urbane në mesjetë dhe pikërisht cështjen e statutave, të noterëve, të financave, dhe të kancelarisë. Edhe këtu ai gjen ndikime të fuqishme bizantine, sllave dhe para së gjithash të Italisë veriore.

Puna e fundit me e gjatë e botuar e Shuflajt për historinë e Shqipërisë isht studimi për historinë e Shqiptarëve të veriut Povijest sjevernih Arbanasa, që doli në arkivin për antikitetin, gjuhën dhe etnologinë shqiptare të Bariçit. Këtu Shuflaj u përpoq që të bënte kërkime në simbiozën etnike midis shqiptarëve dhe sllavëve dhe lëvizjet e shqiptarëve në mjetet informative sllave. Së pari ai shqyrton përzjerjet midis familjeve fisnike shqiptare dhe sllave dhe pastaj të fiseve shqiptare dhe sllave. Simbioza midis fiseve shqiptare, sllave dhe rumune në Mal të Zi ndodhi pas sulmit të turqve. Si rastin më karakteristik të simbiozave të tilla, Shuflaj përmend familjen e sotme montenegrine (malaziase), Kuçi[22] të cilët edhe në vitin 1614 cilësoheshin si “chuzzi Albanesi del rito romano” dhe sot është sllavizuar plotësisht. Në këtë zonë lindën përputhje të shumta gjuhësore, të cilat mund të vihen re edhe sot. Kjo temë u trajtua nga linguistët shpesh në vitet e fundit. Përsa i përket migrimeve të mëtejshme të shqiptarëve, Shuflaj përmend ekspansionin e malësorëve të Shqipërisë në drejtime të ndryshme fillimisht në viset e Ballkanit, por pa lënë anash edhe Italinë, Bregdetin Dalmat dhe vise tjera të Europës.

(Përktheu në gjuhën shqipe,

plotësoi me referanca

dhe përgatiti për botim

Dr. Musa Ahmeti

Center for Albanian Studies

Budapest)

Referencat:

[1] Jireček, Die Romanen in den Städten Dalmatiens während des Mittelalters, Denkschriften der Kais. Akad. d. Wiss., Band XLVIII, XLIX, Vjenë 1901, 1903, 1904.

[2] Šufflay, “Albanija u prošlosti”, në Hrvatska Revija, 1930, nr. 5, f. 276: “Oni su ostatak iliro-tračke mješavine na Balkanu.”

[3] “Politische Schicksale des Thema Dyrrhachion”.

[4] Mendimi i mbrojtur gjerësisht deri atëherë që tema e Dyrrahut ishte krijuar në shek. VII, u rrëzua ndërkohë. Sot besohet që tema e Dyrrahut u themelua në shek. IX. Krahaso: J. Ferluga, “Sur la date de la création du thème Dyrrachion”, në: Actes du XII Congrès International d’études byzantines II, f. 92.

[5] Šufflay, “Politische Schicksale des Thema Dyrrhachion”, në: Vjesnik Hrvatskog Zememaljskoh Arhiva, 1915, f. 274; Srbi i Arbanasi, f. 35-37.

[6] Krahaso: Šufflay, Srbi i Arbanasi, f. 83-105. (“Sredovječki nasip i njegova golema pukotina”); Po ai: “Hrvatska u svijetlu svjetske historije i politike”, Zagreb 1928, f. 52-60. (“U prodornoj zoni pravoslavlja na Jadranu”).

[7] Krahaso: G. Stadtmüller, “Altheidnischer Volksglaube und Christianisierung in Albaniens”, në: Historia 1955, f. 211-246; Fulvio Cordignano, Geografia ecclesiastica dell’Albania dagli ultimi decenni del saec. XVIe alla metà del secolo XVIIe. Roma: Potnificum Institum Orientalium Studiorum, 1934, vëll. XXXVI-4, nr. 99, f. 23-2850 (5-61).

[8] Zavalani, Historia e Shqipërisë, Londër, f. 111.

[9] Zavalani, o.c., f. 111.

[10] Krahaso: Acta Albaniae, I, Doc. 237; Moriz Faber, “Das Recht des Erzbischofs von Antivari auf den Titel Primas von Serbien”, në: Wissenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina. Herausgegeben vom Bosnisch-Herzegowinischen Landesmuseum In Sarajevo. Elfter Band. Wien: Adlf Holzhausen, 1909, vëll. XI, f. 342-368.

[11] Për benediktinët në Shqipëri shi: Fulvio Cordignano, “Antichi monasteri benedittini e lor benemerenze sociali in Albania”, në: La Civiltà Cattolica, 80, II, 1929, f. 399-413; 80, III, 1929, f. 13-28; 80, IV, f. 226-239; 80, V, f, 401-412; VI, f. 504-515.

[12] Për aktivitetet e Benediktinëve në Dalmaci shih veprën tre-vëllimshe të Iva Ostojić, Benediktinci u Hrvatskoj. Split: 1963, včl. I, f. 474, po ai, 1964, vëll. II, f. 655, po ai, 1965, vëll. II, 663. (Në vëlimin II, f. 509-529, Ostojić, shkruan për Benediktinëtnë Shqipërinë Veriore).

[13] Krahaso: Atanasz Gegaj, O.F.M., “Veper arsimore e Françekajvet në Shqypni në shek. XVII, shënime historijake”, në: Hylli i Dritës. Shkodër, marc 1932, vjeta VIII, nr. 3, f. 135-138; Marin Sirdani, “Vepra atdhetare e Franceskanëvet në Shqypni”, në: Hylli i Dritës. Shkodër, Dhetuer 1940, vjeti XVI, nr. 12, f. 568-597.

[14] G. Stadtmüller, “Die Islamisierung bei den Albanern“, në: Jahrbücher für Geschichte Osteuropas. Neue Folge 3, (1955), f. 404–429; Peter Bartl, Die albanischen Muslime zur Zeit der nationalen Unabhängigkeitsbewegung (1878-1912). Albanische Forschungen, volume 8. Wiesbaden: Rudolf Trofenik, 1968.

[15] Enciklopedija Jugoslavije Beograd: 1955, vëll. I, f. 163.

[16] Konstantin Jireček, Die Romanen in den städten Dalmatiens während des mittelalters. Denkschriften der Kaiswerlichen Akademie der Wisemschaften in Wien. Philosophisch-Historische classe. Band. XLVIII, XLIX, L. Wien: In commission bei C. Gerold’s sohn, 1901, vëll. I; 1903, vëll. II. vëll. 1904.

[17] Krahaso: M. Šufflay, Srbi i Arbanasi, f. 2-4.

[18] Ibidem., f. 4.

[19] Krahaso: K. Jireček, Romani u gradovima Dalmacije tokom srednjeg veka. Zbornik Konstantina Jirečeka, vëll. II. Beograd: Naučno Delo, 1962, f. 13-14.

[20] M. Šufflay, Srbi i Arbanasi, f. 5; K. Jireček, Die Romanen in den städten, vëll. I, f. 17-20.

[21] Me këtë problem Shuflaj u mor në mënyrë të veçantë në studimin e tij: Povjest sjevernih Arbanasa.

[22] Për këtë temë shih: Vasa Čubrilović, “Postanak plemena Kuča“, në: Zbornik Filozofskog Fakulteta, knj. VII, Beograd, 1963, në shumë vende; Jovan Erdeljanović, “Postanak plemna Pipera“, në: Srpski Etnografki Zbornik, XVII, Beograd, 1911, f. 239-528; Fehim Bajraktarević, “Povodom tradicije o zajedničkom porjeklu nekih arbanaskih i crnogorskih plemna“, në: Gjurmime albanologjike, I. Prishtinë, 1962, f. 221-229; Stevan Dučić, “Pleme Kuči – i običaji“. Podgorica: CID; 1998; po ai: “Život i običaji plemena Kuča“, në: Srpski etnografski zbornik, XLVIII, Beograd, 1941; Andrija Jovičrvić, “Malësija”, në: Srspki etnografski zbornik, XVII, Beograd, 1923, f. 1-149; Branislav Djurdjev, “Iz istorije Crne Gore i brdskih malisorskih plemena”, në: Istorijski zapisi, XIII, 1960, nr. 1.