Astrit Lulushi/

Është kodeks (libër) në një gjuhë të panjohur të referuar si ‘Voynichese’. Dorëshkrimi mund të jetë kompozuar në Itali gjatë Rilindjes Italiane (1430). Origjina, autorësia dhe qëllimi është në debat. Hipotezat sugjerojnë; gjuhë natyrore; gjuhë e sajuar; kod, shifër ose formë tjetër kriptografie e palexuar; ose një mashtrim i pakuptimtë. Përbëhet nga rreth 240 faqe, por ka dëshmi se disa (rreth 30 faqe) mungojnë; janë fletë të palosshme me madhësi të ndryshme; shumica e faqeve me ilustrime ose diagrame të çuditëshme, me ngjyra të papërpunuara, që tregojnë njerëz, bimë jo ekzistuese, simbole astrologjike, etj. Teksti është shkruar nga e majta në të djathtë (siç e shkruajmë ne). Dorëshkrimi është emëruar pas Wilfrid Voynich, antikuar polako-lituanez që e bleu atë në 1912.

Që nga viti 1969, është mbajtur në bibliotekën e librave dhe dorëshkrimeve të rralla të Universitetit Yale.

Dorëshkrimi Voynich është studiuar nga kriptografë profesionistë dhe amatorë, duke përfshirë kodthyes amerikanë dhe britanikë nga Lufta e Parë Botërore dhe Lufta e Dytë Botërore. Shkelësit e kodeve Prescott Currier, William Friedman, Elizabeth Friedman dhe John Tiltman ishin të pasuksesshëm.

Dorëshkrimi nuk është deshifruar kurrë dhe asnjë nga hipotezat e propozuara nuk është verifikuar në mënyrë të pavarur. Misteri i kuptimit dhe origjinës së tij vazhdon të ngacmojë imagjinatën popullore, duke nxitur studime dhe spekulime. Në vitin 2020, Universiteti Yale publikoi dorëshkrimin në internet në tërësinë e tij – 225 faqe. Pjesa më e madhe e historisë së hershme të librit është e panjohur, edhe pse teksti dhe ilustrimet janë të gjitha karakteristike evropiane.

Në vitin 2009, analiza me radiokarbon i kërkuesve të Universitetit të Arizonës e daton mbulesën e dorëshkrimit midis 1404 dhe 1438. Përveç kësaj, McCrone Associates në Westmont, Illinois zbuloi se bojërat në dorëshkrim ishin materiale nga ajo periudhë e historisë evropiane. Ka pasur raporte që McCrone Associates tregoi se pjesa më e madhe e bojës u shtua jo shumë kohë pas krijimit të pergamenës, por raporti i tyre zyrtar nuk përmban asnjë deklaratë për këtë.

Pronari i parë i konfirmuar ishte Georg Baresch, një alkimist i shekullit të 17-të nga Praga. Baresch me sa duket ishte në mëdyshje për këtë “Sphynx” që kishte “zënë hapësirë ​​në bibliotekën e tij” për shumë vite. Ai mësoi se studiuesi jezuit Athanasius Kircher nga Collegio Romano kishte botuar një fjalor koptik (egjiptian) dhe pretendonte se kishte deshifruar hieroglifet egjiptiane; Baresch i shkroi Kircherit në Romë, duke i kërkuar të dhëna. Letra e vitit 1639 nga Baresch drejtuar Kircherit është përmendja më e hershme e njohur e dorëshkrimit që është konfirmuar. Nuk dihet nëse Kircher iu përgjigj kërkesës apo jo, por me sa duket ishte mjaft i interesuar që të merrte librin, të cilin Baresch refuzoi t’ia jepte. Më vonë, kur Baresch vdiq, Johannes Marcus Marci, atëherë rektor i Universitetit Charles në Pragë, ia dërgoi librin Kircherit. Marci gjithashtu i dërgoi Kircherit një letër (në latinisht, e datës 19 gusht 1666) që ishte ende e bashkangjitur me librin kur Voynich e bleu atë më 1912:

“I nderuar Zotëri, Atë në Krishtin:

Këtë libër, të trashëguar nga një mik i ngushtë, e kam destinuar për ty, Athanasius im shumë i dashur, sapo më ra në dorë, sepse isha i bindur se nuk mund të lexohej nga askush përveç jush. Ish-pronari i këtij libri ju kërkoi mendimin tuaj me letër, duke kopjuar dhe dërguar një pjesë të librit, por ai në atë kohë refuzoi ta dërgonte vetë librin. Deshifrimit të tij, i kushtoi një mundim të pandërprerë, dhe hoqi dorë nga shpresa vetëm me jetën e tij. Sfinksat si këto nuk i binden askujt përveç zotërisë së tyre, Kircher. Pranojeni tani këtë shenjë të dashurisë sime për ju, siç është dhe e vonuar prej shumë kohësh, dhe shpërthejeni nga prangat e saj, nëse ka ndonjë, me suksesin tuaj të fituar. Dr. Raphael, një mësues në gjuhën bohemiane i Ferdinandit III, atëherë Mbreti i Bohemisë, më tha se libri i përmendur i përkiste perandorit Rudolph dhe se ai i dha mbajtësit që i solli librin 600 dukat. Ai besonte se autori ishte Roger Bacon, anglezi. Në këtë pikë unë pezulloj gjykimin; është vendi juaj të përcaktoni se çfarë pikëpamje duhet të kemi për këtë, në favorin dhe mirësinë e të cilit angazhohem pa rezerva dhe qëndroj Me urdhër të nderimit tuaj, Joannes Marcus Marci nga Cronland Pragë, 19 gusht 1665”.

Transaksioni i vetëm që përputhet në të dhënat e Rudolphit është blerja e vitit 1599 e “disa librave të rrallë” nga Karl Widemann për shumën prej 600 florinash. dorëshkrimi është i besueshëm, por i paprovuar. Ndërsa Wilfrid Voynich i pranoi pretendimet e Raphael-it për vlerën nominale, por teoria e autorësisë së Bacon është hedhur poshtë. Asnjë regjistrim i librit për 200 vitet e ardhshme nuk është gjetur. Sipas të gjitha gjasave, ai u ruajt me pjesën tjetër të korrespondencës së Kircherit në bibliotekën e Collegio Romano (tani Universiteti Papnor Gregorian). Ndoshta mbeti atje derisa trupat e Viktor Emanuelit II të Italisë pushtuan qytetin në 1870 dhe aneksuan Shtetin Papal. Qeveria e re italiane vendosi të konfiskonte shumë prona të Kishës, duke përfshirë bibliotekën e Kolegjit. Shumë libra të bibliotekës së universitetit u transferuan me nxitim në bibliotekat personale pak para se të ndodhte kjo. Korrespondenca e Kircherit ishte në mesin e atyre librave, dhe kështu, me sa duket, ishte dorëshkrimi Voynich, pasi mban ende ex libris të Petrus Beckx, kreut të urdhrit jezuit dhe të universitetit rektor në atë kohë. Biblioteka private e Beckx-it u zhvendos në Villa Mondragone, Frascati, një pallat i madh afër Romës që ishte blerë nga Shoqëria e Jezusit në 1866 dhe strehonte selinë e Kolegjit të Jezuitëve Ghislieri.

Në vitin 1903, Shoqëria e Jezusit (Collegio Romano) kishte mungesë të parave dhe vendosi t’i shiste disa nga zotërimet e saj në Bibliotekën e Vatikanit. Shitja u bë në vitin 1912, por jo të gjitha dorëshkrimet e listuara për shitje përfunduan në Vatikan. Wilfrid Voynich bleu 30 prej këtyre dorëshkrimeve, mes tyre edhe atë që tani mban emrin e tij. Ai kaloi shtatë vitet e ardhshme duke u përpjekur të interesonte studiuesit në deshifrimin e shkrimit, ndërsa ai punoi për të përcaktuar origjinën e dorëshkrimit. Në vitin 1930, dorëshkrimi u trashëgua nga e veja e tij Ethel Voynich, autore e romanit The Gadfly dhe vajza e matematikanit George Boole. Ajo vdiq në vitin 1960 dhe ia la dorëshkrimin shoqes së saj të ngushtë Anne Nill. Në vitin 1961, Nill ia shiti librin tregtarit të librave antikë Hans P. Kraus. Kraus nuk ishte në gjendje të gjente një blerës dhe ia dhuroi dorëshkrimin Universitetit të Yale në vitin 1969. Shumë njerëz janë propozuar si autorë të mundshëm të dorëshkrimit të Voynich, mes tyre Roger Bacon, John Dee ose Edward Kelley, Giovanni Fontana dhe Voynich.

Letra shoqëruese e Marcit në 1665 drejtuar Kircherit thotë se, sipas mikut të tij Raphael Mnishovsky, libri ishte blerë dikur nga Rudolf II, Perandori i Shenjtë Romak dhe Mbreti i Bohemisë për 600 dukat (2,07 kg). Mnishovsky kishte vdekur në 1644, dhe marrëveshja duhet të ketë ndodhur përpara abdikimit të Rudolfit në 1611, të paktën 55 vjet përpara letrës së Marcit. Megjithatë, Karl Widemann i shiti libra Rudolfit II në mars 1599. Sipas letrës, Mnishovsky spekuloi se autori ishte frati dhe polimati françeskan i shekullit të 13-të Roger Bacon. Marci tha se ai po pezullonte gjykimin për këtë pretendim, por u mor mjaft seriozisht nga Wilfrid Voynich, i cili bëri çmos për ta konfirmuar atë. Voynich mendoi mundësinë që autori të ishte Albertus Magnus nëse jo Roger Bacon. Supozimi se Bacon ishte autori e çoi Voynich në përfundimin se John Dees ia dha dorëshkrimin Rudolfit. Dee ishte një matematikan dhe astrolog në oborrin e Mbretëreshës Elizabeth I të Anglisë, i cili dihej se zotëronte një koleksion të madh të dorëshkrimeve të Bacon. Dee dhe shkrimtari i tij (mediumi shpirtëror) Edward Kelley jetuan në Bohemi për disa vjet, ku kishin shpresuar t’i shisnin shërbimet e tyre perandorit. Nëse Bacon nuk e krijoi dorëshkrimin e Voynich, një lidhje e supozuar me Dee dobësohet shumë. Mendohej e mundur, përpara datimit me karbon të dorëshkrimit, që Dee ose Kelley mund ta kishin shkruar atë dhe të përhapnin thashethemet se fillimisht ishte një vepër e Bacon-it me shpresën për ta shitur më vonë.

Disa dyshojnë se Voynich e ka fabrikuar vetë dorëshkrimin. Si një tregtar librash antikë, ai ndoshta kishte njohuritë dhe mjetet e nevojshme, dhe një libër i humbur nga Roger Bacon do të kishte vlerë monetare. Për më tepër, letra e Bareschit dhe letra e Marcit vërtetojnë vetëm ekzistencën e një dorëshkrimi, jo se dorëshkrimi i Voynichit është i njëjti i përmendur. Këto letra mund të kenë qenë motivimi për Voynich për të fabrikuar dorëshkrimin, duke supozuar se ai ishte në dijeni të tyre. Eamon Duffy thotë se datimi me radiokarbon i pergamenës (ose, më saktë, velinës) “përjashton në mënyrë efektive çdo mundësi që dorëshkrimi të jetë një falsifikim pas mesjetës”, pasi konsistenca e faqeve tregon origjinën nga një burim i vetëm.

Është sugjeruar se disa ilustrime në librat e një inxhinieri italian, Giovanni Fontana, ngjajnë paksa me ilustrimet në librin e Voynichit. Fontana ishte i njohur me kriptografinë dhe e përdorte atë në librat e tij, megjithëse ai nuk përdori shkrimin Voynich, por një shifër të thjeshtë zëvendësimi.

Diku para vitit 1921, Voynich ishte në gjendje të lexonte një emër të shkruar dobët në fund të faqes së parë të dorëshkrimit: “Jacobj à Tepenece”. Kjo merret si referencë për Jakub nga Tepenec, i njohur gjithashtu me emrin e tij latin Jacobus Sinapius. Rudolfi II e kishte fisnikëruar në vitin 1607, e kishte emëruar distiluesin e tij Perandorak dhe e kishte bërë kurator të kopshteve të tij botanike si dhe një nga mjekët e tij personalë. Voynich (dhe shumë njerëz të tjerë pas tij) arritën në përfundimin se Jacobus zotëronte dorëshkrimin dhe ai tërhoqi një lidhje nga kjo me oborrin e Rudolfit, në konfirmim të historisë së Mnishovskyt. Emri i Jacobus është zbehur më tej që kur Voynich e pa atë, por është ende i lexueshëm nën dritën ultravjollcë. Nuk përputhet me kopjen e nënshkrimit të tij në një dokument të vendosur nga Jan Hurych në 2003. Si rezultat, është sugjeruar se nënshkrimi është shtuar më vonë, ndoshta edhe me mashtrim nga vetë Voynich. Letra e Bareschit ka disa ngjashmëri me një mashtrim që orientalisti Andreas Muller luajti dikur për Athanasius Kircher. Muller i dërgoi një tekst të pakuptueshëm Kircherit me një shënim që shpjegonte se kishte ardhur nga Egjipti dhe i kërkonte një përkthim. Thuhet se Kircher e zgjidhi. Raphael Mnishovsky, miku i Marcit, i cili ishte burimi i njohur i historisë së Bacon, ishte vetë një kriptograf dhe me sa duket shpiku një shifër që ai pretendonte se ishte e pathyeshme (rreth 1618). Kjo ka çuar në spekulimet se Mnishovsky mund të ketë pasur dorëshkrimin e Voynich si një demonstrim praktik të shifrës së tij dhe e bëri Baresch subjektin e tij të testimit. Në të vërtetë, mohimi i përgjegjësisë në letrën motivuese të dorëshkrimit të Voynich mund të nënkuptojë se Marci dyshonte për një lloj mashtrimi. Në librin e tij të vitit 2006, Nick Pelling propozoi që dorëshkrimi i Voynich ishte shkruar nga arkitekti i Italisë së Veriut të shekullit të 15-të Antonio Averlino (i njohur gjithashtu si “Filarete”), një teori gjerësisht në përputhje me datimin me radiokarbon.

Shumë ide janë zhvilluar në lidhje me “gjuhën” e dorëshkrimit Voynich, të quajtur Voynichesei. Mund të jetë “kjo ose ajo gjuhë” që flitet në Europë, por deri tani ka vetëm debate e hipoteza.

Në vitin 1943, Joseph Martin Feely botoi librin “Cipher”, thot se dorshkrimi Voynich ishte një punim shkencor nga Roger Bacon; teksti ishte një latinishte shumë e shkurtuar mesjetare e shkruar në një shifër të thjeshtë zëvendësim.

Leonell C. Strong, një shkencëtar i kërkimit të kancerit dhe kriptograf amator, besonte se zgjidhja për dorëshkrimin e Voynich ishte një “sistem i veçantë i përparimeve aritmetike të një alfabeti të shumëfishtë”. Strong botoi një përkthim prej dy faqesh në vitin 1947 dhe pretendoi dorëshkrimi Voynich ishte shkruar nga autori anglez i shekullit të 16-të Anthony Ascham, veprat e të cilit përfshijnë “A Little Herbal”, botuar në 1550.

Në vitin 1978, Robert Brumbaugh, një profesor i filozofisë klasike dhe mesjetare në Universitetin Yale, doli i pari me idenë se dorëshkrimi ishte një falsifikim që synonte të mashtronte perandorin Rudolf II për ta blerë atë dhe se teksti është latinisht i koduar.

Në 1978, John Stojko besonte se Dorëshkrimi Voynich ishte një seri letrash të shkruara në gjuhën ukrainase pa zanore. Teoria shkaktoi disa ndjesi në mesin e diasporës ukrainase në atë kohë, dhe më pas në Ukrainën e pavarur pas vitit 1991.

Megjithatë, data që Stojko jep për shkronjat, mungesa e lidhjes mes tekstit dhe imazheve dhe lirshmëria e përgjithshme në metodën e deshifrimit janë kritikuar.

Në vitin 2014, profesori i gjuhësisë së aplikuar Stephen Bax botoi një punim që propozonte një “dekodim të pjesshëm” të dorëshkrimit Voynich, duke dhënë një përkthim për dhjetë emra të përveçëm të përdorura për të përkthyer me sukses hieroglifet egjiptiane. Ai pretendoi se dorëshkrimi ishte një traktat mbi natyrën, në një gjuhë të Lindjes së Afërt ose Azisë, por asnjë përkthim i plotë nuk u bë para vdekjes së Bax-it në 2017.

Në shtator 2017, shkrimtari Nicholas Gibbs pretendoi se e kishte deshifruar dorëshkrimin si latinishte e shkurtuar në mënyrë idiosinkratike. Ai deklaroi se dorëshkrimi ishte një udhërrëfyes kryesisht plagjiaturë për shëndetin e grave. Studiuesit e vlerësuan hipotezën e Gibbs-it si të zakonshme. Puna e tij u kritikua si bashkim i studimeve tashmë ekzistuese me një përkthim shumë spekulativ dhe të pasaktë; Lisa Fagin Davis, drejtoreshë e Akademisë Mesjetare të Amerikës, deklaroi se deshifrimi i Gibbs “nuk rezulton në latinisht që ka kuptim”.

Greg Kondrak, profesor i përpunimit të gjuhës natyrore në Universitetin e Albertës në Kanada, dhe studenti i tij i diplomuar Bradley Hauer përdorën gjuhësinë llogaritëse në një përpjekje për të deshifruar dorëshkrimin. Gjetjet e tyre u prezantuan në Takimin Vjetor të Shoqatës për Gjuhësinë Kompjuterike në 2017, në formën e një artikulli që sugjeronte se gjuha e dorëshkrimit ka shumë të ngjarë të jetë hebraike, por e koduar duke përdorur alfabete, pra anagrame të renditura alfabetikisht. Megjithatë, ekipi pranoi se ekspertët në dorëshkrimet mesjetare që rishikuan veprën nuk ishin të bindur.

Në vitin 2018, Ahmet Ardıç, një inxhinier elektrik me interes për gjuhët turke, pohoi në një video në YouTube se shkrimi Voynich është një lloj turqishtje e vjetër e shkruar në një stil “poetik”. Më pas teksti do të shkruhej duke përdorur “ortografinë fonemike”, që do të thotë se autori i shqiptoi fjalët kur i dëgjonte. Ardıç pretendoi se kishte deshifruar dhe përkthyer mbi 30% të dorëshkrimit. Dorëzimi i punimit të tij në revistën Digital Filology u refuzua në vitin 2019.

Në vitin 2019, Gerard Cheshire, një asistent i kërkimit të biologjisë në Universitetin e Bristolit, tha se dorëshkrimi ishte shkruar në një gjuhë “proto-romatike kaligrafike”. Ai pretendoi se e kishte deshifruar dorëshkrimin brenda dy javësh duke përdorur një kombinim të “të menduarit anësor dhe zgjuarsisë”; se ai përmban përshkrime të shumta të bimëve mjekësore dhe pasazhe që fokusohen në shëndetin fizik dhe mendor të femrës, riprodhimin dhe prindërimin; dhe se dorëshkrimi është i vetmi tekst i njohur i shkruar në proto-romancë. Ai më tej pohoi:

“Dorëshkrimi u përpilua nga murgeshat domenikane si një burim referimi për Maria të Kastiljes, Mbretëresha e Aragonës.”

Cheshire pretendon se ilustrimi i palosshëm në faqen 158 përshkruan një vullkan dhe teorizon se i vendos krijuesit e dorëshkrimit pranë ishullit Vulcano i cili ishte një vullkan aktiv gjatë shekullit të 15-të. Megjithatë, ekspertët e dokumenteve mesjetare e kundërshtuan fuqishëm këtë interpretim, duke e denoncuar si “marrëzi aspiruese”.

Ndërkohë, saga vazhdon. Mendim shqip duket se nuk është dhënë nga ndonjë akademik kompetentë, meqënëse edhe dorëshkrimi ka dalë në shek. XV, thuajse në të njëjtën kohë me gjuhën e shkruar shqipe.

Prof. Begzad Baliu/

Iniciativë:

Vite më parë kam diskutuar me kolegë nga Korça për një iniciativë të tyre për të organizuar një manifestim të përhershëm letrar me emrin e Aleks Stavre Drenovës – Asdrenit, si dhe për ndarjen e një shpërblim me emrin e tij. Me duket se kjo iniciativë ende nuk është vjetruar. Ja arsyet pse e konsideroj se duhet të kemi një Manifestim letrar me emrin e Asdrenit:

1. Asdreni është një prej personaliteteve më të rëndësishme të gjysmës së parë të shekullit XX. Me jetën dhe me veprën e tij Asdreni, ndërlidh si pothuajse asnjë personalitet tjetër: Lëvizjen Kombëtare të Rilindjes së shekullit XIX me kryengritjet kombëtare për pavarësi, të gjysmës së parë të shekullit XX. Me aktivitetin e tij kombëtar gjithnjë në frymën e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ai edhe në gjysmën e parë të shekullit XX, kur ndikimi i Kolonive shqiptare nga Lindja ishte zbehur shumë, vazhdon ndikimin e tij në Atdhe. Ndikimi i tij në Atdhe, përkatësisht në gjithë hapësirën shqiptare të kësaj kohe është i shumëfishtë: politik, arsimor, kulturor etj. A është kjo arsye e mjaftueshme që të kemi një Manifestim letrar, i cili do t’i mblidhte krijuesit brenda hapësirës shqiptare dhe atyre nëpër botë.

2. Asdreni është personaliteti dhe krijuesi më i rëndësishëm në letërsinë shqipe pas Naim Frashërit dhe bardëve të Rilindjes Kombëtare, si dhe personaliteti më me ndikim në Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, jo vetëm në Koloninë e Bukureshtit po edhe në zhvillimet e shoqërisë brenda hapësirës shqiptare. E megjithatë as në kontekstin historik as në kontekstin krijues nuk mund të thuhet se është çmuar dhe vlerësuar jeta dhe vepra e tij (përjashto monografinë e Akademikut Rexhep Qosja, shkruar 40 vjet më parë), prandaj një manifestim kombëtar me emrin e tij do të thoshte vlerësim i drejtë i personalitetit të tij historik dhe krijues, nga brezi ynë.

3. Asdreni është krijues që në historinë e letërsisë shqipe është bashkëkohës i Filip Shirokës, Ndre Mjedës, Luigj Gurakuqit, Gjergj Fishtës, Lasgush Poradecit, Ndoc Nikajt etj., me ndikim të madh në jetën krijuese dhe kombëtare të kohës, që nga historianët e letërsisë herë është vënë në periudhën e romantizmit e herë në letërsinë kalimtare dhe më në fund edhe në periudhën mes dy luftërave botërore, që mbulon formacionin realist, neoklasicist dhe simbolist të letërsisë shqipe. Por, si në epokën e tij ashtu edhe në periudhën pas vdekjes së tij e në brezin tonë, shumë çmime letrare mbajnë emrat e bashkëkohësve të tij apo të paraardhësve a pasardhësve të tjerë, po jo edhe të Asdrenit. Kjo është arsyeja pse një Manifestim me emrin e Asdrenit do të ishte respekt për veprën e tij letrare dhe për epokën letrare të kohës sonë.

4. Asdreni është autori i disa veprave të rëndësishme letrare që mbulojnë dy periudha letrare, por pjesa më e madhe dhe më e mirë e saj, i takon letërsisë postromantike me temat, dhe realiste me strukturën stilistike e estetike. Kjo do të thotë se ai nuk ishte nga ata bashkëkohës të tij, romantik të vonuar, por krijues me njohje të mirë të krijimtarisë letrare të kohës në Europë. Sigurisht kjo është arsyeja pse në Antologjinë e lirikës shqipe ai zë hapësirën më të madhe dhe më të rëndësishme të kësaj periudhe. Kjo është arsyeja pse një Manifestim letrar dhe një çmim për poezinë më të mirë të këtij manifestimi do t’i bënte nderë Asdrenit dhe secilit krijues të kohës sonë.

5. Asdreni më në fund është autorë i Himnit kombëtar. A nuk do të ishte kjo një arsye e mjaftueshme që të kemi një Manifestim letrar dhe një Çmim për personalitete dhe krijues që i bashkon jeta dhe vepra në sendërtimin e idealeve kombëtare, sikur i bashkonte Asdreni dikur me jetën dhe veprën e tij.