LETERSI – Page 113 – Dielli

Teori e vjetër e re

January 14, 2023 by s p

Astrit Lulushi/

Në fillim toka ishte e zbazët ose e banuar nga të tjerë. Për ata që mohojnë teorinë e migrimit evropian, nuk arrinë të shpjegojnë ngjashmëritë midis gjuhëve sanskrite dhe evropiane.

Pak analiza janë bërë midis sanskritishtes dhe gjuhëve evropiane sepse shumica e gjuhëtarëve perëndimorë kishin nxjerrë përfundime vetëm në bazë të disa numrave dhe pak fjalëve si Nënë, Vëlla, Baba etj… Por gjuha nuk ka të bëjë vetëm me numra.

Në fillim të shekullit të 19-të, britanikët caktuan gjuhëtarët e tyre për të studiuar gjuhët amtare dhe shkrimet e shenjta të Indisë dhe kuptuan se arianët e Indisë, Iranit dhe Evropës kishin një marrëveshje befasuese të të përbashkëtave në gjuhët e tyre. Ata menduan se këto gjuhë duket se kanë dalë nga një gjuhë e përbashkët e quajtur gjuha proto indo-evropiane (PIE).

Kjo u realizua për herë të parë në 1786, kur Sir William Jones, një gjykatës britanik në Gjykatën e Lartë në Kalkuta dhe një nga sanskritistët parë, vuri në dukje se ka ngjashmëri të habitshme në fjalorin e gjuhëve sanskrite, persiane, greke, latine, keltike dhe gotike.

Jones i kishin nxjerrë këto përfundime duke u bazuar në krahasimin e numrave nga 1 në 10 në gjuhë të ndryshme evropiane me atë të sanskritishtes.

Një shembull veçanërisht i mrekullueshëm i ngjashmërisë familjare midis gjuhëve të ndryshme indo-evropiane jepet nga fjala ‘Mother’.

Fillimisht, shpjegimet historike të ofruara për ngjashmëritë ndërmjet kësaj fjale në të ashtuquajturat gjuhë të ndryshme indo-evropiane ishin mjaft të thjeshta dhe tejet spekulative. Megjithatë, nga mesi i shekullit të 19-të, ideja se të gjitha gjuhët indo-evropiane rrjedhin nga një gjuhë shumë më e vjetër proto-indo-evropiane mori një vrull të konsiderueshëm. Studiuesit kërkuan të rindërtonin jo vetëm atë gjuhë të lashtë proto, por edhe kulturën e lidhur me të.

Max Muller në fakt ishte ndër studiuesit e parë që barazoi bashkësitë gjuhësore me grupet etnike dhe racore. Ai filloi binarin racor arian-dravidian në Indi me keqinterpretimin e tij të qëllimshëm të termit Vedic dasa – dasi, ndarje. Më vonë, i tmerruar nga ngritja e antisemitizmit në Evropë, ai u tërhoq dhe tha se arianët dhe semitët ishin etiketa gjuhësore dhe jo etnike. Fakti i thjeshtë është se Administrata Koloniale Britanike kishte një axhendë, për të justifikuar pushtimin e tyre në Indi, ata krijuan një teori racore mitike të quajtur “teoria ariane – dravidiane”. Të përbashkëtat midis disa fjalëve të grupit të gjuhës indo-evropiane dhe kërkimi për një Atdhe arian i shtynë ata të postulonin konstruktin racor të një pushtimi arian nga Evropa Qendrore që shkatërroi të ashtuquajturin qytetërim origjinal Dravidian.

Synimi i tyre ishte të provonin se nëse vetë hindutë ishin pushtues, çfarë të drejte kishin ata të ankoheshin për pushtimin dhe kolonizimin britanik dhe islamik të tokave amtare? Ata ishin po aq të huaj në Indi sa ishin kolonizatorët britanikë. Megjithatë, faktet janë të thjeshta dhe të drejtpërdrejta, ata thonë se ka një ngjashmëri të theksuar midis të ashtuquajturit grup gjuhësh indo-evropiane. Është shumë e mundur që indo-arianët të ishin banorë vendas dhe indigjenë Indus-Sarasvati dhe ishte një rast më shumë migrimi jashtë se sa emigracion. Gjithashtu ekziston një shkallë kaq e mahnitshme e vazhdimësisë kulturore midis qytetërimit Harappan dhe praktikave moderne hindu në të gjitha pjesët e Indisë.

Historiografia ka të bëjë me interpretime të reja që dalin nga një analizë e të dhënave pasuese. A u zhvendosën arianët në Indi nga një atdhe mitik arian në Evropën Qendrore apo migruan jashtë nga fushat e thara Indus-Sarasvati në kërkim të burimeve të reja të ujit të pijshëm të freskët për vetë mbijetesën e tyre.? Ngjashmëria gjuhësore midis Indisë, Iranit dhe Evropës Qendrore është për shkak të migrimit të njerëzve nga Harappa në pjesë të ndryshme të botës.

Ka qenë një fakt i provuar se 75% e vendeve të Harappan shtrihen përgjatë brigjeve të lumit të tharë Saraswati. Në kohën e luftës Mahabharat, kur vëllai i madh i Zotit Krishna, Balaram ishte në pelegrinazhin e tij, ai vuri re rrjedhën e tharjes së lumit Saraswati. Gjatë kulmit të qytetërimit Harappan, lumi mëmë Saraswati është reduktuar në një varg pellgjesh në veri dhe përtej Rajasthan është zhdukur nën sipërfaqen e tokës. Një qytetërim i tërë po vdiste ngadalë dhe rëra zvarritëse e shkretëtirës i ka detyruar njerëzit të shpërngulen. Migrimi filloi drejt veriut fillimisht dhe më pas drejt lindjes në fushat Ganga-Yamuna dhe më pas në perëndim drejt lumit Helmand në Afganistan, në Iran, në Azinë Qendrore (në Syr dhe

Amu-daryas), në Mesopotami dhe më gjerë – ndoshta edhe në Lindje dhe Evropën Jugore.

Sipas shkencëtarëve, Satelitët e Zbulimit kanë gjurmuar mbetjet e lumit Saraswati dhe kanë studiuar paleochanelet e tij dhe më pas kanë vizatuar hartën paleokanale të lumit Saraswati. Satelitët me sensorë në distancë gjurmuan pellgun joaktiv të lumit Saraswati dhe arritën në përfundimin se lumi ishte rrjedhur me bollëk gjatë periudhës 10,000 pes – 8000 pes dhe u tha plotësisht në 2500 pes. Tharja e lumit Saraswati është ajo që i shtyu Harapanët të shpërnguleshin nga India në perëndim, mesapatomi, Anadoll, Evropë ose më gjerë.

Rënia e qytetërimit Harappan ishte për shkak të ndryshimit të Musonëve dhe Tërmeteve.

Për shkak të rënies së musoneve dhe tharjes së lumit Saraswati, Harapanët filluan të migrojnë në vende të ndryshme. Disa drejt perëndimit (Evropë) dhe disa drejt fushave Indo-Gangetic.

Argumenti tjetër është se lumi Saraswati i përmendur në Vedas është lumi Helmand në Afganistan ose lumi Amu-Darya.

Por lumi Saraswati bashkohet me detin ndërsa lumi Helmand nuk bashkohet me detin, ai përfundon në një vend pa dalje në det. Pra, lumi Helmand nuk është Saraswati

Sipas të dhënave të mbledhura, ADN-ja Indisë është shumë më e vjetër se ajo e Evropës. Kjo do të thotë se migrimi ka ndodhur nga nën-kontinenti Indian në Iran dhe Evropë.

Populli Harappan që migroi në ato vende (Evropë dhe Iran) mund të ketë prezantuar gjuhën dhe kulturën e tyre te populli vendas dhe ajo gjuhë është sanskritishtja. Kjo është arsyeja pse ju gjeni se Matru në sanskritisht është bërë Mother në anglisht; Mutter në gjermanisht; Ma, Nanë në shqip.

Kjo shpjegon logjikisht të përbashkëtën e gjuhëve indo-evropiane. Gjuha proto indo-evropiane do të ishte atëherë sanskritishtja dhe zona protocivilizuese e arianëve mund të ishte Indus-Sarasvati.

AKTUALITETI SI HISTORI

January 13, 2023 by s p

SI HISTORIA SI AKTUALITET NË NJË ROMAN…

– Rreth librit “Këpuca e aktorit” e shkrimtarit Visar Zhiti –

C:\Users\User\Downloads\694f61e3-5ba0-471f-a0ee-c802aa92b4e4.jpg

Nga Milto Skrami,

Inxhinier elektrik.

Illinois, SHBA

Të vleresosh veprën e një shkrimtari është një përgjëgjësi, do të thosha jo vetëm artistike, e kritikës profesioniste, por dhe grupeve të lexuesve, dhe e një lexuesi të zakonshëm, teksa ato varen nga tendencat apo interesat që ata kanë, shpesh jashtë letrare deri edhe ideologjike.

Unë si lexues, romanin e fundit “Këpuca e aktorit” të shkrimtarit Visar Zhiti, e lexova me kënaqësi të veçantë dhe m’u duk i veçantë, që ka vulën dhe mëshirimin e talentit dhe të personalitetit të autorit dhe më futi në mendime duke i bërë pyetje vehtes: në ç’lloj romani mund të klasifikohet? Çfarë teknikash ka përdorur autori që lexuesi të përftojë një roman të tillë? Origjinal dhe tërheqës me një gamë të gjërë kohësh dhe karakteresh, të organizuar në një mënyre të re?

Për një gjë jam i sigurtë, ai nuk është një roman narrative i zakonshëm, por përsëri vazhdoj ta pyes vehten:

1- A është post-modernist që eksperimenton me meta-fiction?

2- Apo modernist, që është kundër konstruksionit tradicional, i shkruar qellimshëm në mënyre fragmentare për te kapur hapësirë më shumë?

3- Apo i realizmit magik? (Teknika treguese realistike, të kombinuara me elemente surreale dhe fantazi.)

4. Apo ekzistencialist? (Thekson ekzistencen e individit si një agent i lirë dhe përgjegjës për veprimet e tij )

Mua më duket se romani “Këpuca e aktorit” ka nga të gjitha këto, një përzierje e suksesshme sikurse janë edhe romanet bashkëkohore të sotme, ndërkohë dhe më e r;endësihmja, është një roman që ka matrikullën e vetë Visarit. Për më tepër ka një shqipe letrare të bukur, që ke dëshirë ta ndjesh dhe që nuk e gjen shpesh në letersinë shqipetare bashkëkohore.

Romani duket si një udhëtim në kohë i një familjeje, rrëfyer me aq sinqeritet sa duket si e tij, por mendoj, që është kalvari i familjes shqiptare, këpuca e saj në tre kohë, mbretëri, diktaturë dhe postdiktature apo demokraci jo funksionale, siç kemi dëshirë ta kritikojmë.

Mbetja shpesh e vetëm një këpuce, (një metaforë e gjetur dhe kuptimplotë), duket se është edhe rrugëtimi i çalë i Shqipërisë në kohëra, po ashtu edhe teatri me dukuritë dhe çështjet e veta është vetë Shqiperia, ku të gjithë pjesëmarrësit në një mënyrë apo tjetrën, me dijen dhe mosdijen e tyre, me veprimet dhe mosveprimet, injorancën dhe vrazhdësinë, indiferendizmin, militantismin, vizionet, humbjet, etj, duke patur përsipër dhe agresivitetin shteteror, etj kontribuojnë me historitë e tyre individuale dhe kolektive në zhvillimin apo moszhvillimin, në normalitetin apo mosnormalitetin e Shqipërisë.

Nëntekstet e rrëfimtarit janë plot me dhëmbje, por pa mbllefe, me ironi, por pa urrejtje, një tjeter veti fisnike e personalitetit të autorit. Ai i përshkruan qartë dhe me koncizitet mjediset si dhe personazhet fiktive dhe ato realë, I përafron përjetimet sa dhe vetë lexuesi ndjehet pjesëmarrës në to.

Ai bën analiza psikologjike të përthelluara të personazheve, të cilët jetonin të dyzuar, të friksuar dhe të shtypur në çdo aspekt të jetës së tyre nën diktaturën e proletariatit.

Ishte një kohë kur sterilët trushplarë e vigjilentë, drejtuesit politikë që orkestronin atë kakofoni buçitëse dhe tërhiqnin fijet nga mbrapa si në një teatër kukullash dhe survejimi i Sigurimit të Shtetit ishin në sinkron të plotë, por absurd. Njerëzit pa mbështetje dhe ata q:e kujtonin se e kishin, nuk guxonin dhe nuk e imagjinonin që mund të flisnin të lirë, p.sh, për fenë, jo më që të ankoheshin për partine e tyre “mëmë”, apo të ndiqnin modën, qoftë dhe atë Lindore, jo më të mbanin baseta apo floke të gjata apo fund sipër gjurit sin ë Perëndim, etj. Nuk kishte pak të pakënaqur në Shqipërinë e asaj kohe, por kishte vetëm shumë pak të kënaqur, që s’donin t’ia dinim përtej pragut të tyre. Ishte vërtetë një shoqëri e privuar, e shtrënguar dhe e presuar, që dukej sikur nuk dinte të shpërthente më, por ja që ndodhi dhe vendi u hap. Kaos në çdo aspekt të jetës. Romani “Këpuca e aktorit” është një pasqyrë e kësaj. Shkon dhe më tej. Ka një kombinim intrigues i botës reale me irealen, me të përtejmen e bën librin edhe më të ngrohtë dhe më shpirtëror.

Romani “Këpuca e aktorit“ është një nga veprat më të mira të letërsisë moderne shqiptare, vleresimi im është me superlativa.

Më vinte të bëja krahasime, teksa lexoja librin, nga kapitulli në kapitull, nga njëra skenë në tjetrën me librat e tjerë të shkrimtarëve të shquar në botë, të mirënjohur, me çmime prestigjioze e nobelistë në letërsi si me Harper Lee “To kill the Mockingbird “, Toni Morrison “Beloved “, Gabriel García Márquez “One Hundred Years of Solitude “, Orhan Pamuk “Istanbul” apo Jerome Salinger “The Catcher in the rye”, etj.

Kështu dhe Visar Zhiti. Nëpërmjet linjës familjare përshkruan dhe jep tabllone e Shqipërisë në shumë dekada e disa epoka. Këtë ka bërë nobelisti turk në librin “ Istanbul” duke përshkruar jetën e qytetit nga përvoja vetanake pa fshehur dhe duke ndërlidhur realen me artistiken. Sikurse edhe Harper Lee në librin “To kill the Mockingbird “ (Të vrasesh zogun e vogël e të urtë) me përshkrimin e qytetit që tjetër dukej në aparencë dhe tjetër nën të, me llumin e një standarti morali të dyzuar. Konkluzioni është që i keqi është i keq dhe horri është horr në çdo kohë dhe në çdo vend dhe nuk ka as ngjyrë dhe as shtresë shoqërore dhe as nacionalitet. Tipin e Çaços me shokë dhe të familjes së tij në romanin “Këpuca e aktorit” e gjen kudo, Visari e solli në formën e provincës shqiptare.

Në roman, krahas rrjedhës kryesore të ngjarjeve, të sagës së familjes dhe teatrit, prishjes dhe tragjizmit përmbyllës, të shkruar me mjaft mjeshtëri, ka ndodhi dhe episode njerëzore e shumë detaje goditëse, realitet historik e aktual dhe fantazi, mbresëlënëse dhe risi si takimi me At Fishtën në Shkodër, tjetër, në shtëpinë e Nënë Terezës dhe motrave të saj në Tiranë, Mit’hat Frashëri në luftën me libra, cigania, bariu dhe ujku me delen që i shkon nga pas, etj, Pinoku, i riparuar me dru shqiptar, që mund t’i shtohej edhe dru tjetër ballkanik, lufta italo-greke dhe poeti nobelist, nëntoger Odisea Elitis, gjetja e këpucës tjetër të vjedhur dhe matriarkati në fshatrat e largët të Elbasanit, thyerja e bustit të Enverin, hapja e Shqipërisë, aktorët e rinj në teatrin e demokracisë, Irisi në Çikago dhe djali nga Prizreni, shoku i saj, etj, etj, të cilat përmbledhin kohë të atdheut dhe e bëjnë romanin me interes të gjerë e mjaft tërheqës artistikisht nga fillimi deri në fund.

Romani ka dhe anën suprizuese dhe integruese. Po rikthehem pas në episodin kyç: “Ju luani mirë”, fjalë të cilat Enveri ia tha protagonistit, aktorit Hektor Tomorri, të cilat aq sa i japin kënaqësi dhe siguri, po aq e shqetësojnë dhe ndjehet i kërcënuar. Mendon se nuk do ta ketë të gjatë. Pasi di bëmat e Enverit, vrasjen e kunatit të tij, Bahri Omari, apo çfarë ai inskenoi me dramën “Njollat e Murme“ apo eliminimin e bashkëpunëtorëve të vet në emër të partisë së tij, e lejon fantazinë ta çojë protagonistin apo këdo persoanzh para skuadrës së pushkatimit, aq më tepër që në roman na shfaqen në mënyrë dramatike gjyqet e para, të cilat u bënë në skenat e Teatrit të kryeqytetit, ku gjykatësit ishin gjykatës të vërtetë, partizanë të sapo dalë nga lufta dhe ata që do të denoheshin, do të pushkatoheshin vërtet, intelektualë e gazetarë e mes tyre dhe një grua shkrimtare.

Hektori pati fat tjetër, shpëtoi. E pësoi teatri, kur nuk pritej, e shëmbin, pikërisht në orën kur bëheshin dhe pushkatimet, gjejmë që në faqen e parë të romanit. Dhe ndodhin mënxyra të tjera e shaktërrime, anarki dhe fundi i romanit ka prapë luftë, ajo e Ukrainës, por ama ofron shpresë dhe optimizem. Faqja e fundit e romanit, në kundërshtim me faqen e parë që përmend pushkatimet, mbyllet me Irisin, vajzën e Hektorit, të rritur dhe të lumtur, në pritje të një fëmije.

Si përfundim romani “Këpuca e aktorit” të Visar Zhitit, ku historian a vjen si kaualitet dhe aktualiteti si histori, është një ecje e bukur drejt jetës që rilind çdo ditë.

C:\Users\User\Downloads\7c43660a-81fd-4aa1-8609-4d69d7601cea.jpg

Ballina e romanit me një piktir;e nga Atjon Zhiti Inxhinier Milto Skrami në Çikago

Premtimi i vetëm mbetet… dashuria!

January 7, 2023 by s p

Agim Baçi/

(Shënime për romanin “Rrethimi” të Tom Kukës)

Cilit rrethim duhet t’i druhemi më shumë- atij nga armiku, atij nga hasmi, atij nga varfëria apo atij nga dashuria? Tom Kuka këtë herë është “i zhvendosur” në Shkodër në rrëfimin ku shumëçka është nën rrethim, por jo edhe për rrahjet e duhura të zemrës. Kolë Laca dhe Trina janë dy shinat ku rrëfimi nis të udhëtojë, duke kaluar herë në trokitjen e armikut që kërkon të rrëmbejë Shkodrën, në atë rrethim të vitit 1912, herë nga hasmi që kërkon të mbahet premtimi, herë nga varfëria që mban shumë koka ulur, e nga pikëpyetjet e pandalshme të zemrës.

Tom Kuka, personazhi që bredh rrugëve të Shkodrës me dyrrotakun e tij në misionin e pamundur, për t’i paralajmëruar banorët për gjylet e topave që rrezikojnë t’u bien banorëve nëpër banesa, duket më së shumti si vetë autori Enkel Demi, i veshur me veladonin e personazhit të tij, që ndjen si mision që të shkruajë e të shkruajë për atë që prej kohësh rrezikon që të mundë vërtet njerëzit në çdo kohë- mungesa e dashurisë është ajo që mund të jetë lufta më e tmerrshme, më e përgjakshme, pasi e kthen gjakun nëpër deje në kotësi, në një lëng pa forcë.

Por, a mund të jetë takimi me dashurinë sa një shkrepje e një foto, siç ndodh me Kolë Lacën teksa fotografon Trinën në çastin që mban në duart e saj babain, Gjon Palin, që po udhëton në botën tjetër pasi është goditur për vdekje nga malazezët që kanë rrethuar qytetin? A është kjo shkrepje e një fotoje më e madhe se sa “premtimi”, se sa fjala e dhënë për fatin e Trinës? Pyetja është e fortë jo vetëm për kohën dhe vendin ku pushtetin e kish ajo që premtohej që në djep dhe jo ajo që kërkonte zemra, por edhe për motin e një lufte ku pushka ishte edhe dija e duhur, e nevojshmja për të siguruar se ai qytet do ish sërish i njëjti si më parë, me të njëjtën gjuhë, brenda një harte me gjithë trupin e mëparshëm. Dhe autori nuk i shmanget asaj që duhet ta zgjidhë pushka, e as asaj që duhet të zgjidhë zemra. Dhe nuk heziton aspak të vërë zërin e një gruaje për të zgjidhur atë që një burrë e ka të vështirë ta kapërcejë pa dilema, pasi pesha e besës ja frenon gjuhën, ja frenon hapin.

“- Unë jam i premtumi… kërkoj…

-Mbylljani gojën, se do ta vras, pasha Pejgamerin!- iu kanos nën zë Esat Pasha dikujt që e ndiqte nga afër.

Piskama e atij burri përshkoi mure, udhë, kopshtije e i bëri të dridheshin edhe ata të tre. U rrëqethën keqas. Kolë Laca ndjeu t’ia përshkonte shpinën një curril briks i ftohtë frike. Pa trinën , e cila uli kryet. Ajo qe gruaja e tij, kishte në gisht rrethin që i lidhte gjer në vdekje, por me sa duket, qe ende e premtuar.

-Duhet me e mbrojtë gruen tande, familjen tande. Duhet me ia mbyllë gojën këtij cubit!

Fjalët e Marta Dodë Bibës e bënë të brofte në këmbë. Ai qe njeri që rrëfehej, kur nuk mbante kreshmë të premten, që mundohej t’i vinte punët në vend duke folur, që e mbronte gjënë e vet duke i vënë drynin “Dritëshkronjës”, por kurrë nuk qe rrokur me kënd, të ncirrte armën nga milli, pasi nuk dinte, nuk kisjhte pse… Veç, ja, tani vajza e princit të Mirditës po i kërkonte të mbronte familjen…” (Tom Kuka, “Rrethimi”, botim i “Pegi”, f. 134)

“Rrethimi” nuk është thjesht një rrëfim për një histori dashurie- “Rrethimi” është një histori për vetë dashurinë. Ndoshta nën breshërinë e gjyleve, kur gjithçka oshëtin, ku një pjesë e atdheut rrezikon të humbasë, zemra vijon të mbajë gjithnjë të zgjuar atë çfarë e bën njeriun të udhëtojë dhe fitojë kohën e të mundë çdo rrethim të mundshëm. Tom Kuka nuk e sheh luftën e zemrës aspak të ndarë nga lufta për liri. Por cila liri, cila e ardhme, cili rrethim mund të kapërcehet nëse zemrat e kanë të pamundun të flasin gjuhën e dashurisë?

Elementet historikë, murgu e hoxha që bëjnë të njëjtën udhë e ku e shohin Zotin “nga një dritare”, gjuha si një violinë shkodrane e varur në murin e kohës, janë veçse korniza për t’i dhënë edhe më shumë fuqi asaj që e bën njeriun të numërojë hapat për t’u ndjerë i gjallë dhe me sytë nga e ardhmja. Nuk është aspak një betejë kundër besës, kundër fjalës së dhënë ndaj tjetrit, por është një thirrje për të kuptuar se duhet të dimë se cilat rrethime kemi në jetët tona, që të mos mbetemi peng. Fundja, është dëshira për të jetuar ajo që vlen të ketë flamurin… e fitores.

Botohet libri në dy gjuhë: “Udhës së mërgimtarit” – “On the route of the immigrant” i autorit Prend Ndoja

January 6, 2023 by s p

Vështrim nga përkthyesi i veprës në anglisht, prof. Bashkim Bardhi.

Autori Prend Ndoja kësaj radhe paraqitet para lexuesve me vëllimin me ese “Udhës së mërgimtarit” i cili po ashtu është përkthyer edhe në anglisht: “On the route of the immigrant”. Në fillim të librit, autori paraqet jetën e tij në vendlindje, e cila është përshkruar me jetën e lumtur në mesin e bashkëfshatarëve, ku ka dominuar harmonia, ndihma për të tjerët në momente të caktuara krize, gëzimi apo hidhërimi, gjallëria dhe bukuria e natyrës etj. Në kapitullin tjetër është përshkruar lufta dhe përpjekjet e tjetra të zhvilluara për mbijetesën e kombit. Këtë e ka ilustruar edhe me një këngë të kënduar nga Bik Ndoja, Shyqëri Alushi etj., ku i ka dhënë zjarr zemrave të një populli të tërë. Pasi në këtë mes ka nga ata të cilët e njohin gjuhën angleze këtë këngë e cila ështe shkrir në rimën e gjuhës shqipe do ta lexoj në anglisht në përkthimin e librit:
Echoes Gorge of Kaçanik,
Set on fire these mountains stones
Over the pens of Anadol
Is ignited Albanian cannon
Our castles never broken
Our land to safeguard
“Tirq” soutanes and “xhubleta”
Gunpowder knitted are
Hey, Kaçanik of rock and stone
For flag killed and slaughtered
For the flag of Skenderi
Fighting sons of Idriz Seferi!
Me rastin e shtrembërimit të fakteve për betejën e Kosovës (1389), për të cilat shkruan edhe shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare, autori po ashtu i jep vëmendjen e duhur:
Fusha e mbytur në gjak e kllapi shumëgjuhëshe
Shtrihej tutje.
Bashkë me ditën, ballkanasit, u thyen. Medet!
Gadishulli i madh u gdhi Evropë e u ngrys Azi.

The field flooded in blood and multi language
Delirium spreadingaway.
Along with the day, Balkans were defeated. Oh!
The great Peninsula dawned Europe and twilighted Asia.
Siç pohon Kadare, kjo është nata më e errët dhe më e zezë e historisë së Shqipërisë.
Mjaft prekëse është edhe ndarja me antarët e familjes e sidomos me nënën: “…Ai lot i pastër merrte jetë nga sytë e saj të thellë e thinjat e saj që dridheshin. Oh, kisha ofsha me vete e një drithërimë më kishte përshkuar gjithë trupin. Ajo më kishte falur jetën, më kishte rritur dhe edukuar me shumë mundime, që të më kishte pranë vetës si një shkop ku do të mbështetej në ditët e pleqërisë, e tash…”
“That crystal tear got life in her deep eyes and trembinggrizzled hair. Oh, what… would… talking to myself with a prevalent shiver all over my body. She gave birth, raised and brought me up with lots of hardship just to be with me, a crook like to prop during the days of elderly, now…”
Braktisja e Mëmëdheut erdhi plot vuajtje e lot rrugës së mërgimit, ku njëra pjesë ishte trupi e cila mori rrugën e mërgimit dhe tjetra ishte shpirti i cili qëndroi në tokën e të parëve në atdheun e tij. Po ashtu, janë përshkruar edhe shumë peripeci të tjera gjatë imigrimit. Pas kësaj është përshkruar jeta e tij si imigrant në Amerikë dhe aktivitetet në biznes si dhe aktivitete të tjera në shoqatat shqiptare të formuara ne Amerikë. Në vazhdim të narracionit, autori ka kaluar në vetën e tretë por ka folur për veten, në emër të Sokolit-simbol i rinisë kosovare dhe mospajtimi i tij me regjimin aktual të asaj kohe, duke filluar nga peripecitë e shumta me regjimin e asaj kohe dhe shkuarja e tij në armatën Jugosllave, e përcjellur me mjaft maltretime, kërcënime, fyerje e gjer tek alivanosja e tij, shtrimi në spital etj.
Në kapitullin tjetër është përshkruar aktiviteti tij në organizatat shqiptare me qëllimin që të dalin njëzëri me kërkesat dhe qëndrimet e tyre për çështjen e Kosovës. Pason ndihma mes shqiptarëve dhe mbështetja materiale dhe profesionale e cila më vonë i ndihmoi ata të bëhen punëtorë dhe biznesmenë të vyeshëm dhe të lavdëruar nga vendasit. Kështu u përshtatën dhe u integruan shpejt me rrjedhat kulturore në vendin ku jetonin, duke i respektuar rregullat e vendasve dhe bashkë me të duke ruajtur kulturën, traditat dhe ritualet nga origjina e tyre, me stoicizëm dhe me mburrje.
Në kuadër të aktiviteteve të tjera janë organizuar tubime dhe demonstrata për çështjen kombëtare para Senatit Amerikan, në lobime dhe diskutime të vazhdueshme me Bob Doll, Tom Lantosh, Joe Biden e shumë të tjerë. Këto situata si dhe të tjera, gjatë narracionit nëpër esetë me një temë ndryshe, kanë kërkuar që fjalët, si dhe ndërtimi i fjalive të jetë ndryshe në njërën dhe tjetrën. Kështu, shpesh fjalët për ndërtimin e shprehjeve janë zgjedhur edhe sipas kontekstit në libra të ndryshëm, si: oblivion, hearth, tremble, shiver, shake, callous e shumë të tjera.
Sa përket gëzimit të mërgimtarit, kur ai përgatitet mbas sa kohësh të kthehet për vizitë në atdhe, kjo është pasqyruar me një përshkrim mjaft emocional, që nga përgatitja disa ditë pëpara rrugëtimit, pritja si imigrant nga policia kufitare në aeroport me fjalet emocionuese: “Mirë se vini në atdhe!”, çmallja me antarët e familjes, shikimi se çka ka ndryshuar rrugës për në shtëpi, takimi me shokët dhe antarët e tjerë dhe miqtë e familjes të cilët kishin ardhur me u taku, dhe e tërë kjo është përshkruar me mjaft emocione mallëngjyese.
Më pas, autori tregon për kontributin e komunitetit shqiptar në vende të ndryshme lidhur me çështjen kombëtare dhe pasaçërisht të vetëdijesimit në kancelaritë europiane dhe të diplomacisë amerikane, duke përfshirë edhe ndihmat e tjera të llojeve të ndryshme.
Autori po ashtu shkruan për vrasjet mizore të bëra në lokacione të ndryshme të Kosovës, dhe posaçërisht në Meje të Gjakovës, në Reçak, në kullën e Jasharit e të tjera vende në Kosovë.
Në një kapitull tjetër, ai shkruan për të mirën dhe të keqen të cilën e quan “djall”, konkretisht ato fenomene të cilat i përkasin djallit, si: droga, alkoolizmi, dhuna, vrasjet e qenieve njerëzore, dashuria njerëzore e shndërruar në urrejtje etj.
Poeti i shquar Dritëro Agolli shkruan: “Si engjëlli, edhe djalli, janë bashkë tek i gjalli! Varet nga ne se kujt i japim përparësi e kë e ushqejmë brenda vetes”.
Both the angel and the devil are together in the living! It depends who we give priority to and who we feed inside ourselves”.
Miqësia në këtë vepër na shfaqet si vlerë e spikatur ndër shqiptarë, ku bëhet fjalë saktësisht për besën shqiptare kur është sakrifikuar edhe jeta për ta mbajtur atë, tradita, fjala e dhënë, pastaj ndihma reciproke për personat dhe familjet në nevojë, miqësia etj.
Autori e ka filluar me këtë thënie: “A e ke ndjerë veten ndonjëherë më ngushtë se sot? – e pyetën një burrë malesh përpara pushkatimit. “Po. Kur më ka ardhë miku në derë e nuk kam pasë bukë me i dhënë”, – u përgjegj ai.
“Have you ever felt yourself more embarrassed than today”?, – was asked a mountaineer before being shot. “Yes, when my friend came to my house door and I had no a bit of bread to give him”, he replied.
Po ashtu, autori ka shkëputur disa fjale të mençura nga Bob Marley: “Miqtë janë si yjet! Ju mund t’i shihni ata atëherë kur rreth jush është errësirë!”
“Friends are stars like, you can spot them when around you is darkness”.
Në vazhdim, autori Prend Ndoja shkruan për rëndësinë e gjërave të vogla që në fakt kanë një vlerë të madhe, të cilat jo rrallë herë por me hapa të sigurtë dhe në vazhdimësi i prijnë të arriturave të mëdha. Ky ritëm është i mundur për secilin. Kështu, madhështia e njeriut para se të gjithash vlerësohet sipas modestisë së tij dhe vlerave”. Rëndësinë e gjërave të vogla e ka ilustruar me episodin nga jeta e personazhit të quajtur Daniel.
Në kontinuitetin e narracionit, autori shkruan për përdorimin e gjuhës së shkruar për herë të parë në gjuhën shqipe në trevën e Matit, ku Ipeshkëvi i Durrësit, Pal Engjëlli, ka shkruar: “Unë të pagëzonj në Emër të Atit e të Birit e të shpirtit të shenjtë”. Ndërsa shekuj më vonë, “Meshari” i Gjon Buzukut arriti në Romë si libër i pari i shkruar në shqip, ndërsa Pjetër Bogdani do të shkruante “Çetën e Profetëve” shekuj më vonë. Po ashtu, shkruan për shkatërrimin e kishave dhe të gjitha kulteve fetare, për ndjekjen e klerit katolik dhe jo vetëm duke vazhduar me regjimin komunist dhe “Nënën Rusi”.
Në kapitullin tjetër, Ndoja e përshkruan gjuhën shqipe si themel, kur dihet se me të duhet ta njohim historinë dhe rrjedhën e saj, dhe se gjuha nuk është vetëm një tërësi fjalësh, por është e lidhur ngushtë me atë bashkësi etnike që e flet atë, si burim shpirtëror që rrjedh nga mendja e një bashkësie etnike dhe kështu përbën një ndër dallimet apo themelet e një kombi, apo si e thekson profesor Çabej në librin e tij mbi historinë e gjuhës shqipe: “Rrënjët e shqipes duhet të gjenden në një nga gjuhët e lashta të Gadishullit Ballkanik”.
Shkrimtari falënderon të parët tanë të cilët me sfida të mëdha e ruajtën, e përsosën dhe pasuruan gjuhën gjer në ditët tona. Pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, ndodhi një emigracion i madh i arbërve. Shumë prej tyre u vendosën në Italinë e Jugut, të tjerë ndoqën rrugën e Adriatikut Verior gjer në Zarë. Po ashtu, edhe me rrëzimin e sistemit komunist, shumë shqiptarë imigruan në vende të ndryshme të botës, duke u martuar e lindur fëmijë në tokë të huaj. Ata tashmë përbëjnë diasporën e re, me një kontigjent të madh fëmijësh me shtetësi të vendit ku kanë lindur. Autori i brengosur për këtë fenomen ka shprehur në vargjet e Gjergj Fishtës për gjuhën shqipe.
Përkthimi në gjuhën angleze duket kështu:
So, cursed be that Albanian son
Who this language of God
Heritage inherited by ancestors
Neither to the child taught;
Dried his, yes his, mouth be.
That scorns that divine language;
In foreign language, if not in need
Speaks, and lets his own aside.
Autori shkruan për nevojën e hapjeve të shkollave ku ata jetojnë, edhe pse ka përpjekje në këtë drejtim si dhe qendrave të tjera kulturore në gjuhën shqipe. Imigrantët punojnë por po ashtu ata e duan gjuhën e nënës për të shuar mallin për vendlindje.
Vargjet e poetit Ndre Mjeda në anglisht:
Over the tweet of the nightingale
Albanian Language reverberating
Over the scent of the hyacinth
Keeps my heart comforting
These languages listening to
Beautiful based are
But again like this shadiness sun
For me is much better than any one.
Në kapitullin në vijim: “Ka ardhur koha për paqen dhe bashkimin vllazëror” autori shkruan se njëra ndër virtytet më njerëzore dhe e spikatur ndër ne, është drejtësia e cila është kërcënuar së tepërmi, ka pësuar luhatje dhe shpesh është shoqëruar me drama të mëdha dhe humbje të shumta njerëzore, si në luftën e Kosovës të vitit 1999 ose 11 shtatori kur u shkaktuan krime të tmerrshme kundër njerëzimit. Dhe nëse edhe neve na kërcënon dhe rrezikohet paqja, atëherë ndihet nevoja e pashmangshme për thirrjen e madhe për bashkim, mirërkuptim dhe vllazërim, për dashuri e humanizëm, për paqe dhe kështu t’i vejmë themelet e forta për paqen e madhe.
Shkrimtari ynë i shquar Ismail Kadare, shkruan: “Uniteti i popullit shqiptar ka qenë përherë i vështirë, ndaj e rëndë dhe tragjike ka qenë dhe historia e tij…”
“…The Albanian unity has always been difficult, as well so hard and tragic was its history…”
Autori vlerëson lart shembullin e prof. Anton Çettës i cili arriti të realizojë me sukses pajtimin dhe faljet më të mëdha të shekullit si dhe të shumë gjaqeve, duke i shërbyer më së miri çështjes së kombit dhe unitetit kombëtar. Vlerëson qëndrimin e drejtuesve të kishës katolike e po ashtu edhe të institucioneve të tjera fetare për qëndrimin e tyre korrekt me dimensione vlerash unike.
Në kapitullin e radhës është trajtuar çështja e kultit të fjalës ndër shqiptarët si të ndjeshëm ndaj një tradite të hershme. Po ashtu është shkruar edhe për besimin dhe ritet e fjalës së dhënë, të shfaqura në mënyrë të ndryshme dhe vende të ndryshme si institucione të besës e i mbajtjes së fjalës së dhënë, si më i ndrituri në jetën e popullit tonë. Kësaj toke, në çdo epokë i kanë rënë në qafë armiqtë e ndryshëm të nxitur nga padija e besytnia, nga lakmia për pushtet, nga gjykimi i ngushtë i të fuqishmit për pushtet dhe të varfërit për ushqim dhe mirëqenie. Në këtë kontekst janë pasqyruar shumë legjenda lidhur me fjalën e dhënë dhe peshën e fuqisë magjike të saj. Miti i fjalës, sikurse dhe miti i vendeve të shenjta, janë pagëzuar me emra shenjëtorësh, si: Guri i shenjtë në Zogaj të Kabashit në Pukë, Guri i gjallë në Selcë të Sharrit (Malësia e Tetovës) jo larg varreve të fshatit, ku gratë shkojnë për të gjetur shërim etj.
Shkrimtari thekson motivin kryesor që të çon në grindje. Ky është ndryshimi i karakterit njerëzor dhe mosmbajtja e fjalës së dhënë, ashpërsia e luftës për pushtet, gabimet, mashtrimet dhe paaftësia drejtuese e politike të cilat çojnë në konflikt. Në një shoqëri të civilizuar dhe të qytetëruar, fjala e dhënë duhët të mbrohet me ligj për të garantuar sigurinë e çdo njeriu. Në kapitullin e radhës, autori shkruan për kishat që u shndërruan në mburojë si kështjella strehimi për mbrojtjen e popullit tonë, duke i respektuar të gjitha kombet dhe kulturat e tjera. Kur të gjithë e kishin të njëjtin hall për t’i shpëtuar vdekjes si vëllezër e motra nga i njëjti armik, të gjithë se bashku i bashkonin lutjet tek i njëjti Zot. Këtu ka mjaft raste kur priftërinjtë shpëtuan jetë njerëzish. Është veçuar rasti i familjes Zajmi nga Gjakova, ku vëllai i vogël, Naimi, i cili vazhdoi rrugën e vëllezërve për lirinë e atdheut, i plagosur rëndë, qëndronte i strehuar te Pal Sokol Ndoja (Rrustem Sokol Ndoja). Pas bisedës me priftin e kishës për strehimin e tij në kishë, ai kaloi aty për më shumë siguri ku qëndroi për një kohë të gjatë. Naimi shpëtoi nga vdekja por mjerisht jo nga shëndeti, ai nga pjesa e poshtme mbeti i palëvizshëm. Familja Zajmi i ishte mirënjohëse priftit të fshatit, dom Marjanit. Këtë rast shkrimtari e ka dhënë për ta treguar si fenomen i virtyteve të larta krahas besës, mikpritjes, qëndrimit fisnik dhe falënderimit të cilin e dëshmoi edhe babai i Naimit. Më pas, kur pushtuesit komunistë serbë e kishin dënuar dom Marjanin me vdekje, me të dëgjuar Shaban Zajmi i besimit Islam, bëri të pamundurën për ta shpëtuar dom Marjanin, dhe ishte i lumtur që i doli në ndihmë.
Rasti tjetër i shënuar gjatë meshës në kishën e Becit (04.04.1999) kur kisha ishte e mbushur për festën e Pashkëve dhe kur forcat serbe në krye me Millutinin, hynë në kishë në mes të meshës, e ndërprenë atë, torturuan besimtarët dhe i urdhëruan ta braktisin fshatin. Po ashtu, edhe në kishën e fshatit Gllogjan, kur një pjesë e familjeve të lodhura, të raskapitura e të maltretuara, u strehuan në kishën e fshatit të cilën e rrethuan forcat serbe për të vrarë gra, fëmijë dhe çdo njeri që është shqiptar. Në ballafaqim me priftin dom Kelmend Spaqin, ata kërkuan t’i ndajnë besimtarë myslimanë dhe t’ia dorëzojnë atyre. Prifti nuk lejoi, u doli atyre përpara me kryqin në dorë e u tha se së pari të shkelni mbi trupin tim, të vdes unë, pastaj motrat e nderit të cilat ishin renditur pas tij. Pastaj iu tha se këtu nuk ka myslimanë apo katolikë por vetëm shqiptarë. Ngaqë bota i vëzhgonte të gjitha ngjarjet, serbët u larguan.
Në kapitullin “Bashkëbisedimi-çelësi i suksesit” është shtruar çështja e formimit dhe e konsolidimit të shtetit Kosovës në një situatë të re politike, kur edhe faktorët ndërkombëtarë ishin bindur se në këtë vend për më shumë se një shekull ishte ushtruar dhunë ekstreme mbi popullsinë autoktone shqiptare, pasardhës të Dardanëve. Themelimi i shtetit të Kosovës është vlerësuar si vepër madhore dhe historike për të gjithë shqiptarët kudo që janë. Në vijim, autori vlerëson lart marrdhëniet e besimeve fetare si vlerë tashmë e njohur dhe e vlerësuar edhe nga studiues të huaj. Bashkëbisedimi duhet të çojë dhe të jetë në përputhje me të mirën e të gjithëve, pa cënuar besimin dhe bindjen e askujt. Theksohet dialogu i cili duhet të ketë si qëllim përparimin e përbashkët dhe kapërcimin e paragjykimeve, intolerancave, keqkuptimeve dhe prirjen drejt përparimit dhe zhvillimit ekonomik-kulturor, forcimin e besimit etj.
Në kapitullin e fundit: “Raporti i njeriut me natyrën”, natyra e madhe përshkruhet si paraardhëse e njeriut, e cila është krijuar për të shërbyer si vlerë e pazëvendësueshme. Autori shkruan për origjinalitetin e bukurisë natyrore, lidhjen e njeriut me natyrën. Shpesh herë nga dinamika e jetës harrojmë rolin e saj të jashtëzakonshëm dhe të pazëvendësueshëm në jetën tonë. Asnjëherë më parë njeriu nuk ka qenë aq larg natyrës se sa tani, me një teknologji shumë më të avancuar që kemi tani, dhe bota kurrë nuk ka qenë më e pasur se sa është tani, por mund të themi se njerëzit asnjëherë nuk janë ndier më të zbrazët se tani në brendinë e shpirtit të tyre dhe njerëzimi asnjëhjerë nuk ka qenë në një rrezik global se sa ç’është tani. Nëse shkelen ligjet e saj, nëna natyrë bëhet e pamëshirëshme dhe na dënon. Armët për luftëra nuk i shërbejnë botës. Bota ka nevojë të zgjohet!

RADIOGRAFIA E SHOQËRISË SHQIPTARE NË TRI PAMJE

January 4, 2023 by s p

Mbresë nga leximi i romanit “Këpuca e aktorit” të Visar Zhitit.

Nga Kadri Metaj,

Prishtinë

1- …dua ta rekomandoj për lexuesin shqiptar dhe sidomos për studentët…

2 – Teatri është përzgjedhë si metaforë e shoqërisë shqiptare…

3 -Në romanin e tij Zhiti pikturon në mënyrë të shkëlqyer gjeografinë sociale të Shqipërisë…

4 – Romani sjell nota të forta ekzistencialiste…

5 – ..libri lexohet me një fryme dhe çdo lexues gjën aty një copëz të nostalgjisë nga jeta e vet.

* * *

Për romanin e shkëlqyer të Visar Zhitit, “Këpuca e aktorit”, Onufri, Tiranë 2022, do shkruaj më gjërësisht në ndonjë revistë letrare, ndërkaq këtu dua ta rekomandoj për lexuesin shqiptar dhe sidomos për studentët e mij si një roman, i cili me shumë sukses dhe me mjete letrare na sjell radiografinë (inçizimin) e shoqërisë shqiptare në tri pamje apo tre breza:

– Shqipërinë e përiudhës së midis dy luftërave botrore;

– atë të komunizmit gjysëmshekullor, i cili prodhoi diktaturën më të egër në Europë dhe,

– Shqipërinë e tranzicionit demokratik dhe të tejzgjatur, i cili ndryshe nga Europa lindore, nuk po arrin të shkëputet nga trashëgimia moniste.

Teatri është përzgjedhë si metaforë e shoqërisë shqiptare, në përputhje me idenë e filozofëve të antikës, sipas të cilëve në teatër gjejmë shoqërinë në miniaturë dhe mënyrën e funksionimit të saj.

Shoqëria shqiptare nuk arriti të gjejë konsenzusin për teatrin dhe aty manifestohet fakti se sa e ndarë është shoqëria shqiptare.

Teatri u rrënua në orët e pasmesnatës, ashtu siç bëheshin edhe pushkatimet në diktarurë! “Atje ku s’ ka teatër, s’ka qytet, s’ ka deshmitarë artistik të jetës…”.

Shoqëria shqiptare është aq e ndarë, sa nuk ka një pajtueshmëri as për një datë historike se kur u çlirua Shqipëria dhe kur iku gjermani i fundit?

Zhiti del me një përfundim domethënës duke konstatuar se mbase kjo ndodhë për shkak se akoma nuk jemi çliruar.

Në romanin e tij Zhiti pikturon në mënyrë të shkëlqyer gjeografinë sociale të Shqipërisë etnike, të zakoneve dhe mënyrës së jetës, ku fshatari dikur jetonte në mënyrë aq sovrane, sa nuk ja kishte fare nevojën shtetit. Këtë idilë dha aftësi të jetës së shqiptarit e rrënuan pushtimet dhe përfundimisht komunizmi dogmatik dhe hakmarrës ndaj shqiptarit krenar dhe sovran. Nuk ka rëndësi, thotë autori, kur iku gjermani i fundit, po kush erdhi më pas.

Kjo ndërthurje kaq kreative midis shoqërisë shqiptare, gjeografisë, etnologjisë dhe etnografisë bën që libri të lexohet me një fryme dhe çdo lexues gjën aty një copëz të nostalgjisë nga jeta e vet.

Romani na sjell herë pas here edhe nota të forta ekzistencialiste, duke inkuadruar aty edhe vetë përsonazhin apo autorin e romanit, duke dalë në përfundimin se ekzistencializmi kuptohet më së miri me aktorin dhe skenën e tij, ku atje ka vetëm të tashme dhe ai është për të tjerët si një tjetër, përsonazh i tjetërsuar.

Gjetja më e guximshme e autorit është radiografia e tranzicionit shqiptar. Duke qenë edhe vetë viktimë e burgjeve të diktaturës, ai si të gjithë shqiptarët kishte pritshmëri të lartë për lirinë dhe demokracinë shqiptare. “Ndonjëherë më duket se kjo ngjarje ndodhi në postdiktaturë” (banalizimi i krimit apo siç thoshte Hannah Arendt, banaliteti i së keqes).

Kur po ndodhnin ndryshimet, kur po ndaheshin dy kohë apo po lidheshin, që të vazhdonin, se ata, shefa të krimeve, policë, hetues etj. Ishin të njëjtët, po ata nga sigurimi i shtetit të diktaturës, në SHIK-un e demokracisë, po ata zëra e kërcënime.

Kjo është më shumë se diagnozë për etimologjinë e ngërçit shqiptar drejt lirisë dhe demokracisë së munguar!…

Ballina e romanit

me një pikturë nga Atjon Zhiti.