Ju mos flisni

Mos flisni për histori

Ju pret shpata e Skënderbeut

Mos flisni për traditën

Dankë i bëni Kanunit të Lekës

Shikoni trojet tona

Vlora e Prekazi ju mallkon

Dëgjoni trimëritë

Ju vret pushka e Azemit

Mos flisni për etninë

Shqetësoni identitetin

Skënderbeun e Adem Jasharin

Krekoseni për vendoshmërinë

Takoni Isa Buletinin

E Mic Sokolin

Kur flisni për dashurinë

Kujtojeni Tanushën

Kur flisni për urrejtjen

Fiket ylli i Idriz Seferit

Kur flisni për bashkim

Humb fama e Lidhjes së Prizrenit

Zbehet Kuvendi i Llezhës.

Gjeneratës sime

Kohës i dola përballë

U shikuam sy më sy

Deri sa gjetëm vetveten

Dhe krijuam jetën

Duke penguar krimin

 Tani formësuam

Tokën

Diellin

Në vetvete

Krijuam jetën

Bredhjet e mia

/ Po largohem nga Ju, të jem me Ju/

Kam bredh

Rrugëve te errëta

Larg diellit

Ku nuk shkel

 këmbë njeriu

Jam  futur si fantazmë

Pa thirr

E pa trokitur

Kam bërë konak

Në stinë

Kam bredh

Rrugëve të padukshme

Kam parë botën

Në njësim

Të ferrparajsës

Kam bredh

kam hyjë

Nëpër damarë të mufatur

Me rrjedhën e dhembjes

Së përgjumët

Në eshtrat e popullit tim

E kam zgjuar atë dhembje

Që më therri me thikë

Dhembja në trajta zgjohet

Pret dorën e krimit

Vritet në prapakthim

E nuk vdes

Dhembja

Ka formën e ashtit

Frymarrjen e shekujve

 Nga Anton Çefa

Silueta jote Shqipëri

Në damarët mavi të delirit tim

silueta jote, Shqipëri !

Herë nji konsull romak

e madhështore, mospërfillëse Teuta

në fronin mbretnor 

si pa dashtë më fanitën.

Herë nji pashά me çallmë

e kaltërim i Gjergjit në re

si dhe nji shqiptar kaçak

që u pret kokën

kohnave e fateve.

Në damarët mavi të delirit tim,

silueta jote, Shqipëri !

Lagunë e idhtë e dhimbjes

Oh, toka ime e shejtë,

ec e ec,

sa vite bana udhë

e udhë

mbi pllajën e idhtë të dhimbjes.

Në albumin plot baltë të rrugëve

m’i ruen gjurmët e hapave

si peng kujtimi

të nji fjale

me ngjyra të dridhshme ethesh,

ku feks jehonë e shqetë

brenga ime për ty

si rrezatim ylberi.

Oh,  toka ime e shtrejtë,

lagunë e idhtë e dhimbjes,

filtroma fjalën time

me baltën tande të shejtë!

Drinit

Kam pi ujin tand

Sa rrajët e këtyne shelqeve që rritën në të tuat brigje

E në këto shtigje kallamishtesh e kaçubash

Jam shkoqë nga toka si zog i trembun

E n’ato plepa qi me maje prekin qiellin

E varen n’rreze t’diellit

Kam varë sa e sa herë trishtimin tim;

Mandej me dorën e lehtë të flladit

Në gugatjen e valëve tua

Kam la sa e sa herë vargun tim

E kam zbutë gurin e mendimit.

E prap, e prap,

S’do të ngopem me ujin tand tanë jetën

Si rrajët e këtyne shelqeve

Qi harlisen brigjeve të gjakut tim.

Kosovës* 

Kosovën të lirë e paçim,

tonën për jetë,

Kosovën të lirë e paçim!

Në ditën e dasmës së madhe

ta bajmë nuse,

mbi krrelat e ditëve të ardhme

të hedhim kokrra gruni

ugur për Pavarësinë.

*Kjo poezi asht shkrue në kohën kur Kosova vuente nën robninë dhe shtypjen e egër serbe.

Mergim

U nisa

Si nji yll që shkëputet në muzg,

U ravijëzue e thana.

Udhëve u dhashë nji emën të rrejshëm.

Ngarkesë e randë m’u bajtë:

Dekor i gurtë malor në Veri,

Legjendë kaltrije ujore në Jug.

Ngarkesë e randë m’u bajtë:

Shtëpia me kopsht e avulli

Nji jetë e preme për gjysë,

Kujtimet pa fund,

Të gjallët e të vdekunit.

Sa randë peshojnë të vdekunit!

Në zemër më ngrinë nji plagë 

Ktheva në shtëpi

si gjethi i zverdhun

që era e hedh përdhe.

Ndigjoj trokitjet e nallave të nanës

në oborrin e shtëpisë së heshtun

si kumbime të bekueme

që binin mbi fmininë time.

Ajo s’asht ma.

Dhe as qeni nuk asht

i miri i im,

e mbyti malli.

Tani po përtypi

lehjet e tij të mirëseardhjes

si kafshata të njelmëta malli.

Vetëm kumbulla, po,

më përshëndetë 

me një fëshfërimë të blertë

qortimi prozhmues.

Në zemër më ngrinë një plagë

prej bryme e bore

rishtas e hapun.

Valentinjane

Brymë e borë

A je brymë, moj, a je borë ?

Mall i brishtë e brengë e bardhë

Brishtësi me pah prej bryme

Bardhësi me zdritje bore

Brymë e borë,

Ti bukuria!

A vjen trupi, moj, a vjen shpirti

(populli)

A vjen trupi, moj, a vjen shpirti ?

Trupi fjollë e i bardhë si bora

   Shpirti i dlirë porsi kristali

Shkelqen n’sy si qelibari.

Vijnë te unë me hap të lehtë

Trup e shpirt, zemer e jetë.

Ti . . . 

Ti që në dekorin e dhimbjes sime,

me duer të brishta,

vizaton fytyrën tande

si padashur,

ti që në brigjet e andrrës sime

hedh nji klithmë pulbardhe,

si pa u kujtuar,

ti që me kurmin tand t’përflakur

përndez delire në damarët e mi,

si pa u menduar,

je vetë dashuria

e unë jehonë e saj.

The poetry of Katjusha Pogaci touches our heart!

A great age of literature is perhaps always a great age of translation”Ezra Pound Translating a poetry collection by the poetess, Katjusha Pogaci, it’s an amazing experience. I tried to keep to traditional verse form because rhythm, musicality and pace are intrinsic to Katjusha’s poetry. Her poetry is a poetry that looks into the heart of things, warmth, tenderness, understanding, kindness, love, affections and respect for the dignity in human personality. It strengthens our interest in human nature, elevates the drooping spirit, intensifies our aspiration toward the good and the beautiful in all that surrounds us, and tends to raise the level of our lives by helping us to see the essentials of life more clearly. Written by Raimonda MOISIU
Why poets grieve through!
The poets suffer and grieve through, ‘Cause they know the value,To the word they use! The poets are crushed byThe weight of the word, Some people use the words, Like picking the tomatoes, But them (Poets) that’s not!
Inspired by the muses, The poets suffer and sweat,Putting the words together, In such a way, be careful How you talk to the poets,Because words can hurtThe Poet’s Feelings!
Friday June 1, 2012(Published in the poetry book, “A cup of sun”)
PSE VUAJNË POETËT –
Poetët vuajnë se vlerësojnë fjalën,Për ta fjala ka peshë tjetër,Disa i shesin fjalët si domatetPor jo poetët.
Ata vuajnë bashkë me fjalën,Bashkë me të djersiten, Prandaj, kujdes kur flisni me poetëtSe nga fjala vriten.
BALKAN
The Balkan, where we live in, It’s you and it’s me, Yes a noun, and a verb, Into the roots, in the history, Holding on together with ballads,Through the War and beyond the haze,
Bal-Kan* (Forehead)
The Balkans has, So proudly throughout the ages!
Bal-Kan,A thought storm in the mind, The hope in the air, With eyes like sparks, Passion and romance,So amazing portrait, Suffering and legends, But often holding a grudge,Like a starving beast inside the chest!
Only the rivers run, And only they run free, They run over you,They run over me, As the torrential rains, Running far away,White Drin, -The Goddess, Black Drin, – The Prince!
Balkan, sheltered by mountains Balkan, storms of troubles, Woods and valley creeks, People and borders,Native tongues and quiet lakes, Through the fire and flames,The ground beneath roars, And the earth’s crust breaks!
But one does arouse us, While the other spies on…
Balkan,It’s not far beyond geography, It’s a part of this world, “Cause we’ve got a history, Where kinds of lute still being played,And out where the waves crash on Weird and tragic shores!
High on the tragic mountains…The clouds are angry, The winds are restless, While the evil tongues yell in anger….
But deep in the spirit,You hold onto your hope, Your hope is big,It’s a beautiful hope, In the mirror of the times,That holds all the treasures, You could see and then you’d understand, That you’re not afraid to lose them!
Set them all in a single necklace,And it’s yours forever!
Tuesday January 23, 2001
*The word Bal-kan, in which there are two words with different meaning in Albanian language and it comprises meaning, “Ball” (Forehead), and the other word “kanë”, it comprises meaning, “to have”.
Ballkan
Ballkani ku ne jemi, Jam unë, je dhe ti Një emër dhe një folje Në rrënjë, në histori, Bashkë me baladat Luftë edhe mjegull, Ball – kanë këta popuj Të rëndë në shekujt.
Ball – kanë E, në ballë Mendimin stuhi, Shpresën nëpër erë Shkëndijat në sy, Pasion dhe legjenda Portretin e bukur, Por shpesh rri mëria Thellë bishë e strukur.
Veç lumenjtë ecin, Vrapojnë si veri Vijnë tek unë, Vijnë dhe te ti, Si krushq të rrëmbyer Vrapin n’arrati Nuse Drini i Bardhë,Dhëndër Drini i Zi. Ballkan me kaq male, Ballkan me kaq halle,Pyje e lumenj, Popuj e kufij, Gjuhë e liqenj Zjarr edhe shkëndi… Nëntoka flet, Mbitoka gjëmon Njëra rizgjohet E tjetra përgjon…
S’je veç gjeografi, Je dhe ti një botë, Ku bien lahuta E përplasen dallgë, Brigjeve tragjikë Maleve tragjikë… Retë kreshpërohen Erërat ngatërrohen E gjuhët këlthasin.
Porse thellë në shpirt Ti me shpresën luan, Shpresa jote e madhe Bukuri e hajthme, Në pasqyrë kohësh Reflekton thesare Shikoi, kuptoi Dhe s’ke për t’i humbur.
Bashkoi gjerdan Që t’i kesh përfare…
E martë, 23 janar 2001
Let’s make peace like a sky!
Let’s make peace like a skyOn the wrinkled face of the dream And believing that someday The peace will come,And it will make us one!
Peace will come, and together, We will get there!
Maybe in another time, When the fragrance of peace, It would seem far behind us, Like a slice of toasted white bread, After feeling hungry and tired,Like seeking for clear water in a desert, Like a blazing fire in this bitter world, When the weird figures that come out, Flinging the flakes of flame, In this unreal game, That burns deep inside of us!
Now and then, we will be there!
But, after all, It’s a long road to walk, Along the old and dusty paths, With lots scrapes all over the face, Scratching in and up under the skin, Scratching out our eyes, And deep in our soul!
The cave of the beasts and snakes in a hole, All tied up, in endless trap.
Ah, the road,It’s a long road And we all must take as The first step is the last one!
And walking that same road,I don’t know what I’d do, And if I could make out, I don’t know where to go!
From there, Catching each ray upon the light-Side by side sticking togetherSeeing flashes of light behind the eyes,
You know, you walk,You walk, you learn!

Fuat Memelli
(Në vend të një buqete me lule për gazetarin dhe operatorin e palodhur, mikun tim, Ilir Buçpapaj, që ndrroi jetë në janar të këtij viti.)

Një mik më mori ky janari

Jo vetëm imi, por për shumë të tjerë

E deshte Zoti, ndaj e mori

E çoi të prehet, ku kishte lerë.
Në gjithë Shqipërinë

S’la pëllëmbë pa e shkelur

Me kameran dhe ekranë

Jetën e kishte lidhur.
Dy filma me të kam bërë

Në Devoll edhe në Shkodër

Ca gota raki kemi pirë

Nga nëna ime shtruar në sofër.
Si Shqipërinë dhe Tropojën

Ashtu e deshi megjithë zemër

Prishtinën dhe gjithë Kosovën

Se janë një e s’bëhen tjetër.

Flaka e luftës, nuk e trembi

Kur sërbi ndezi në Kosovë

Në ekran luftën e solli

U gjend pranë UÇK- së.
Dy tituj të bukur i dhanë

Tropoja dhe presidenti

T’ja kishin dhënë sa ishte gjallë

T’i gëzohej dhe atij shpirti.
Mes nesh Iliri do jetë i gjallë

Do ta kemi në dokumentarë

Sa herë t’i shohim, do nxjerrim mallë

E ndonjë lot, ka për të shkarë.

Boston, shkurt 2022

Enver Hoxha, megjithëse nuk ishte njoftuar se do të merrte pjesë, erdhi befas në një takim me inteligjencien e Tiranës, ku u diskutuan edhe probleme shqetësuese që kishin lindur në krijimtarinë poetike shqiptare. Jo vetëm kaq, por, nga dëgjues i vëmendshëm i diskutimeve të poetëve të afirmuar komunistë që kritikonin ashpër poetët e rinj, të cilët kërkonin shtigje dhe mjete të reja shprehëse në krijimtarinë poetike, si dhe dëgjues po kaq i vëmendshëm i përgjigjeve të këtyre të fundit, çuditërisht u bë “gjyqtar” për të vendosur paqe midis tyre. Dhe kjo për arsye që do të dalin në pah në këtë shkrim dossier në disa numra.

Prolog

Të njëjtin qëndrim mban ai edhe ndaj poezisë së Dritëro Agollit dhe Fatos Arapit. Duke e vlerësuar Agollin si “ndër poetët ma të talentuara”, qysh në vëllimin e tij të parë “Në rrugë dola”, Gurakuqi, papritur vëren se “edhe ai ka fillue të kapet pas kërkimit të figurës”. Dhe si shembull për këtë merr vargjet:

“Çitjanet mjegulla i ngriti e bredh/

ashtu si plakë/

kur lumin hedh”.

Dhe më poshtë:

“Dhe fletët e trishta i hodhi zabeli/

si fjalë idili/

si fjalë gazeli…”.

Të gjitha këto gjetje edhe sot të goditura, Mark Gurakuqi i quan si figura “të kërkueme të paperceptueshme e alogjike, sepse “ç’punë ka mjegulla me çitjanet e plakës”, (po aty).

Më poshtë në artikullin e tij, ai nuk kursen as Fatos Arapin, i cili duhet thënë se deri në atë kohë ende nuk kishte botuar vëllimin e e tij të parë poetik, por kishte tërhequr vëmendjen e kritikës dhe lexuesit me poezitë e goditura në shtypin letrar.

Mark Gurakuqi e cilëson Arapin poet “që nuk parakuptohet e nuk shijohet shumë”, për shkak se në të hasen “gjurmë të një perceptimi të mjegullt poetik, ku figura nuk asht në funksion të idesë”. (Po aty).

Është për të ardhur keq, por duhet thënë se në këtë artikull të gjatë studimor shprehej një farë zilie, siç më thoshte më pas një miku im që u bë edhe përgjegjës i redaksisë së poezisë ne Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri” në Tiranë. Gurakuqi, sipas tij, dhe të tjerë poetë të vjetër, i kishin zili poetët e rinj, jo sepse përdornin figura, që shpinin në “shfaqje manierizmi”, por sepse ata vetë nuk ishin më gjendje të krijonin poezi me të tilla figura.

Natyrisht, siç thekson Agim Vinca – “audatur et altera pars”, (shprehje latine: “Të dëgjohet edhe pala tjetër.”)

Pjesa e fundit

Dhe pala tjetër nuk vonon të përgjigjet!

Agolli kundër Gurakuqit

Ishte Dritëro Agolli ai që iu përgjigj Mark Gurakuqit në një artikull me titull shumë kuptimplotë: ”Traditë, natyrisht, por jo shtampë”, botuar në gazetën “Drita”, më 27 gusht 1961.

Ky ishte i pari artikull serioz kritik që botonte poeti ynë i ri, aso kohe gazetar i “Zërit të Popullit”. Dhe, ç’është më interesante, në këtë artikull ai më shumë se sa mbron poetët e rinj, duke përfshirë edhe veten, kritikon krijimtarinë e poetëve të vjetër, duke shpallur kështu hapur luftën kundër konservatorizmit dhe dogmatizmit që kishte mbërthyer deri atëherë poezinë shqipe.

Në këtë artikull Agolli nënvizon se poezia e deriatëhershme e poetëve të vjetër, vuante nga skematizmi, nga varfëria e mjeteve shprehëse, përsëritja, trajtimi i zbehtë i dukurive  jetësore, imitimi i verbër i traditës që përmblidhej në atë që ai e përcaktonte si shtampa poetike, të cilat qarkullonin “si monedha nga një poet tek tjetri e jo rrallë përsëriteshin edhe tek e njëjta vepër”, (po aty).

Këto gjykime ai i përcillte me shembuj nga poezitë e vetë Mark Gurakuqit dhe poetëve të tjerë konservatorë, Luan Qafëzezit, Kolë Jakovës, Aleksandër Banushit, Llazar Siliqit, të cilët, veç të tjerash, kishin një konceptim jorealist të jetës, ndërtuar me personazhe të stolisur me epitete stereotipe që i kemi përmendur dhe në pjesën e parë të këtij cikli, si kreshnikë, syshqiponjë, trima me fletë, zemërshkëmb, etj., kurse sjelljet dhe reagimet e tyre ideo emocionale, të kujtojnë heronjtë e baladave të shekullit XV”. (“Traditë , natyrisht, por jo shtampë’, “Drita”, 27 gusht 1961).

Dritëro Agolli theksonte më tej se, të kënaqur me krijime të nivelit mesatar, nën pretekstin e ruajtjes së traditës, që s’është veçse një iluzion i bukur, e frenojnë procesin e rinovimit  të poezisë ,  ngushtojnë përmbajtjen e tematikës…varfërojnë teknikën e mjetet shprehëse dhe, për pasojë, e ftohin lexuesin prej poezisë.” (po aty).

Ky artikull shkruar me profesionalizëm dhe zgjuarsi, ishte vazhdimi jo vetëm i diskutimeve të Ismail Kadaresë dhe Fatos Arapit në takimi e 11 korrikut, ku ai kishte munguar, por dhe vazhdimi një artikulli tjetër të rëndësishëm të poetit dhe kritikut, Drago Siliqi, i cili do të humbiste jetën tragjikisht në një katastrofë ajrore më 1963, me titull “Në kërkim të së resë”, që ishte botuar po në gazetën “Drita’, më 18, 25 qershor dhe 2 korrik, te vitit 1961, artikull cituar në pjesën e parë të këtij cikli.

Siç thekson Agim Vinca, Drago Siliqi në këtë artikull “…merret  me shpjegimin dhe interpretimin e e këtij fenomeni, duke e shikuar atë në lidhje të ngushtë me procesin letrar të kohës, në kohën kur, kërkimi i së resë, ishte bërë “çështje dite”. (“Alternativa letrare…”faqe 68).

Epilog

Ngadhënjimi i së resë dhe haraçi i saj

Në këtë betejë të gjatë poetët e rinj fituan. Natyrisht, në radhë të parë nga mbështetja që u dha vetë Enver Hoxha për arsyet që kemi përmendur më lart. Si çdo diktator, ai do t’i shfrytëzonte poetët e rinj, që t’i thurnin himne partisë dhe, doemos, dhe udhëheqësit të saj “gjenial”, pra, vetë atij, detyrë prej skllavi që poetët e rinj, siç e kemi vënë në dukje, ishin të detyruar ta zbatonin. Ja sepse redaktorët, “për të qenë brenda”, ishin, edhe ata, të detyruar t’u kërkonin poetëve që vëllimet e tyre të nisnin pa tjetër me poezi kushtuar Partisë dhe shokut Enver.

Po jap një shembull tipik që ma ka treguar miku im, kritiku i njohur letrar, Adriatik Kallulli:

“Kur Bilal Xhaferi, – kujton ai,- më solli vëllimin e tij poetik, “Lirishtja e kuqe”, vura re se nuk kishte përfshirë në të as edhe një poezi për Partinë. E këshillova që të shkruante një të tillë. Dhe pas disa ditësh ai më solli një poezi që fillonte me këto vargje:

“Parti,

emrin tënd të gdhendur e kam/

në pëllëmbën e dorës sime”.

Thikë me dy presa. Pra: “E dua kaq shumë Partinë, sa e kam me vete kudo në dorë”, por edhe: ”Dua, s’dua, partia nuk më ndahet, përderisa shkronjat e saj më janë ngulur në dorë”.

Megjithatë, poetët tanë më të mirë vazhduan rrugën e tyre drejt  krijimit të një poezie që shtronte kërkesa të reja duke kapërcyer madje edhe kufijtë që kishte shpallur  vetë diktatori.

Dhe e paguan rëndë. Më 1965-ën në gazetën “Drita”, botohej poema “Baballarët” e Dritëro Agollit. “Pati pëshpëritje dhe pakënaqësi për një farë “patriarkalizmi” në poemë,- vë në dukje Fatos Arapi në librin e tij “Kur kujtohem që jam”, (faqe 150). Dhe vazhdon: “Para një gote konjaku, Agolli pinte i vetëm. Ishte i dëshpëruar. Shkova drejt tij…! Në çast Dritëroi tha: Kështu i duan këta? Unë i bëj më të mira”. (po aty).

Më pas, me sa dihet, ai e ripunoi poemën, që më 1969-ën fitoi madje edhe çmimin e parë në konkursin letrar me rastin e 25-vjetorit të Çlirimit.

Vëllimi poetik “Më jepni një emër”, i Fatos Arapit, jo vetëm nuk do të qarkullonte për gabime të rënda ideore, por ai vetë, nga pedagog i Letërsisë në Universitetin e Tiranës, do të përfundonte mësues në një shkolle mbrëmjeje. Kjo ndodhte pas Plenumit të 4-t të vitit 1973.

Ismail Kadareja, pasi ishte kritikuar rëndë më 1969-ën për botimin në faqet e “Nëntorit “ të novelës “Përbindëshi”, që do të hiqej edhe ajo nga qarkullimi, më 1973-in, për gabime ideologjike në romanin “Dimri i vetmisë së madhe”, që u detyrua ta ripunonte dhe ta ribotonte disa vjet më vonë, më 1975-ën, siç e pamë dhe më lart, do të kritikohej ashpër nga vetë tirani në ditarin e tij vetjak të datës 20 tetor 1975, për poemën “Në mesditë Byroja Politike u mblodh”, të cilësuar prej tij si vepër armiqësore dhe vetë Kadareja si ‘poet korbash”.

Siç shprehet në faqet e këtij ditari, veç të tjerash,  atë e tmerruan vargje të tilla të kësaj poeme si:

“Burokratët janë tjetër gjë/

Jo me bojë pelikan përjargur/

Si tuafë të këndshëm, ho, ho, ho/

Por të kobshëm/

Me duar të përgjakura/

Gjer në bërryle unë i shoh”.

Ndaj në ditarin e tij për këto vargje diktatori shkruante tërë mllef: “Për këtë poet reaksionar, rendi ynë socialist është rend burokratik dhe burokratët i kanë “duart të lyera deri në bërryl me gjak”. Të gjithë këta përbindësh të veshur “si pashallarë të kuq me dekorata…etj.,”, kanë zyrat, ministritë, Komitetin Qendror dhe e çojnë trupin e revolucionit në varr”. (Ditari vetjak 20 tetor 1975).

Dhe më poshtë ky i ashtuquajtur vazhdues i veprës së Markit, Engelsit, Leninit dhe Stalinit, duke përdorur një fjalor banal dhe të pështirë të denjë për një rrugaç, e urdhëron kështu lakeun e tij, Ramiz Alia: “…Përgatitu dhe thirr Ismail Kadarenë  e vëre përpara “mutrave” të tij dhe bëje t’i lëpijë”.

Nuk mjaftohet me kaq, por pastaj i sulet dhe Ramiz Alisë, që e kishte dhe ideologun e tij dhe e asgjëson me fjalët përçmuese:

“Nuk të lejohet të japësh mendime të tilla të sipërfaqshme dhe të mos shikosh brendinë, filozofinë dhe të kapesh nga figurat dhe pseudo mburrjet që i bën Enver Hoxhës. Kjo, i them, Ramizit, tregon një simpati të sëmurë nga ana jote për këta njerëz të sëmurë…! Duhet të kesh forca të luftosh pikëpamjet liberale që spikatin herë pas here tek ti”. (Ditar vetjak, 20 tetor 1975).

(Sigurisht me fjalët “pikëpamje liberale”, diktatori e ka pasur fjalën për Festivalin e 11-të të Këngës në RTSH, (22-26 dhjetor 1972) dhe dukuri të tjera në fushën e letërsisë dhe arteve, që janë trajtuar në pjesët e para të këtij dossieri, për të cilat i pari kishte pasur përgjegjësi Ramiz Alia, ndaj të cilave kishte marrë masa, deri në burgime dhe internime, kurse ndaj tij vetëm disa kritika, pikërisht për këto pikëpamje liberale që po nxirrnin kokë përsëri tek ai).

Sikur këtë poemë ta kishte shkruar ndonjë poet tjetër, pa më të voglin dyshim do të kishte përfunduar prapa hekurave. Por, siç dukej, me gjithë urrejtjen, por edhe zilinë ndaj Kadaresë që po përkthehej jashtë vendit nga “shtëpi botuese borgjeze”, siç i quan ai në ditarin e tij, kurse të ashtuquajtura vepra të tij, përfundonin në bodrumet e ambasadave, ose në koshat e plehrave, të hedhura nga ata të cilëve u ishin dhuruar, Enver Hoxha nuk e mori këtë masë të skajshme kundër Kadaresë.

Dhe kjo, sepse e merrte me mend se personalitete të mëdha të kulturës dhe letërsisë botërore, do të ngriheshin dhe do të kërkonin lirimin e menjëhershëm të të këtij shkrimtari që kishte tashmë popullaritet në shumë vende të botës dhe do ta demaskonin atë si diktator fanatik stalinist. Dhe nuk do të gabonin as edhe një grimë.

Po të kthehemi të problemet që po trajtojmë.

Vini re: Janë pikërisht ata poetë që u kritikuan më 1961 nga poetët e vjetër për “izmat” e tyre dhe u morën në mbrojtja nga Enver Hoxha…! Por tani e kishin kapërcyer kufirin e caktuar nga ai…!

Do ta pësonin edhe shumë poetë të rinj për të cilët Kadareja, Agolli e Arapi, ishin shembujt më të mirë se si mund të shkruhej poezi me frymë bashkëkohore. Të tillë ishin Bilal Xhaferri, vëllimi poetik i të cilit, “Lirishtja e kuqe” dhe romani “Krasta Kraus”, u ndaluan dhe ai u detyrua të arratisej në Greqi e që andej në SHBA, ku u gjend i vdekur në një spital të Çikagos në rrethana misterioze. (Hamendësohet të ketë pasur dorë Sigurimi i Shtetit).

Halil Qendro, redaktori i vëllimit me tregime “Zhurma e erërave të dikurshme” të Agollit dhe poet me talent, u internua për vite e vite në fshatrat e Progonatit, Faslli Haliti, u degdis në humbëtirat e Lushnjës, Xhevahir Spahiu, dy herë i kritikuar nga vetë Enver Hoxha, për “poezi surrealiste”, shpëtoi çuditërisht pa u dënuar. Hamdi Meçe u dërgua me dënim në Vlorë, Moikom Zeqo u hoq nga gazeta “Drita”. Të dy “për dukuri hermetike” në poezitë e tyre, kurse një tjetër, Frederik Reshpja, poet i talentuar,  përfundoi madje në burg dhe pas tij edhe poetët: Jorgo Bllaci, Zydi Morava. Pano Taçi…!

Në përpjekje për t’u arratisur më 1963-in, fat tragjik pësoi poeti ushtarak, Trifon Xhagjika, i cili u dënua me pushkatim. Këtë fat pësuan edhe poetët e rinj Vilson Blloshmi dhe Genc Leka, që u pushkatuan mizorisht më 1978-ën nga diktatura.

”Afirmohuni me vargun tuaj dhe, në rast se ju do populli, ai varg është i mirë,” u bënte thirrje Enver Hoxha poetëve të rinj në takimin e 11 korrikut të vitit 1961.

Mashtronte. Populli i kishte afirmuar poetët e rinj. Por jo ky diktator. Ja sepse, herë pas here, siç e pamë, kur shihte edhe shkarjen më të vogël nga “kanunet e tij”, vringëllonte pa mëshirë, kosoren mbi kokat e tyre.

Sidoqoftë, poetët, atëherë të rinj, Kadare, Arapi, Agolli, e pas tyre të tjerë që u frymëzuan nga krijimtaria e tyre, ngadhënjyen. Këtë e dëshmon edhe veprat që krijuan në atë periudhë të plumbtë, e cila, me gjithë censurën e fortë, tingëllon  e freskët, e gjallë, kumbuese edhe në ditët tona. Memorie.al dhe Panorama.com.al