Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

TELAT E ZEMRËS…

by

Rreth librit“Telat e Zemrës” e poetit Agostino Giordano/

Shkruar nga Bajame Hoxha Çeliku, Bruksel/

    Si çdo ditë hyra për të kontrolluar postën elektronike dhe ndër të shumtat letra, gazeta, prozë dhe poezi, hasa në një libër të tërë që e kishte nisur për kënaqësi, vetë autori  drejt meje, Agostino Giordano “TELET E ZEMRËS” Poezi. I lashë të gjitha mënjëanë, dhe duke më shtyrë kureshtja, me një frymë vendosa të lexoja, e të shihja, se si kishte mundur të derdhte ndjenjat ky profesor Italian, me origjinë  të vjetër shqiptare, poezitë në gjuhën shqipe. Vërtet për këtë dijetar, Profesor universiteti, gjuha shqipe është një gjuhë aq e ëmbël, aq e bukur, aq e dashur, dhe aq  e paharruar për të, sa të gjithë brezat  së bashku e pesë shekujve e gjysmë, që arbëreshët e Italisë lanë tokën mëmë. Jo vetëm që nuk e kanë lënë, e harruar  gjuhën, por e duan atë, e kultivojnë  dhe siç thotë vetë autori: Gjuha shqipe te Arbëreshët e Italisë  është dhe e begatë. Ashtu siç  e deshën stërgjyshërit e tyre  që lanë Shqipërinë me lot në sy, për arsye gjithnjë që dihen.  Si fillim të një rruge të gjatë letrare, autori ka nisur të botojë  poezi në Arbërisht që nga vitet 60, të shekullit të shkuar. Pastaj provoi dhe formën e shqipes së sotme dhe ia doli!  Përpara kam një përmbledhje me poezi të shkruara nga vitet 70-80, periudhë kjo, e frymëzimit djaloshar të autorit që s’u ndalë më kurrë. Kështu, autori mendoi se do të ishte më mirë të botonte një përmbledhje me poezi të të gjitha viteve së bashku, të cilat kishin mbetur jashtë një libri të duhur. Disa nga këto poezi, janë botuar gjatë viteve, ndër revista e gazeta arbëreshe si dhe ato shqiptare.

Tre vëllime të tjerë i ka botuar:  në Arbëri/Itali (Hroaza,1971),  Maqedonì (Hapa mbi kalldrëm, 1976)  në Shqipëri (Bota Arbëreshe, 1997).

Nga çdo gazetë, revistë, autori zgjodhi  poezi, dhe ia parashtrojë  kësaj Përmbledhje,

“Telet e zëmrës”. Për poetin, Arbërì, Shqipëri, Maqedoni , Kosovë, janë zemra të ndara të

Shqipërisë Etnike, të cilat i mungojnë  shumë dhe i dhembin në kraharor pa pushim. Kosova, ishte trualli i parë shqiptar që vizitoi në vitin 1976, kur mori pjesë, për herë të parë,

në Seminarin Ndërkombëtar për Gjuhë, Letërsi e Kulturë Shqiptare. Një vatër kulture kjo, e rëndësishme për të, e për të gjithë Shqiptarinë. Poeti shkon shpesh në kosovë për të freskuar shpirtin e për të mbushur mushkëritë me aromë shqiptare. Drejtoria e seminarit të Prishtinës e nderoi disa vjet më parë  me çmimin: “Mirënjohje të veçantë për kontributin e dhënë në fushën e albanologjisë”.

  Libri “Telet e Zemrës” Që në faqen e parë të këtyre poezive më tërhoqi një shqipe e largët, që më dukej se këtë gjuhë e njihja fare mirë dhe ishte arbërishtja e bukur! Me pak fjalë dhe shumë dashuri, kuptova se librin me poezi autori ia ka kushtuar Gruas së tij:

“Sime shoqe, Terezës

T’ mi bilve, Vitorit e Ndonit”

Poezia e Giordanos, nis  e bukur, emocionuese, domethënëse, plot figura abstrakte dhe situata erotike, dramatike e dialektore. Ne vërejmë, që  poeti mundohet me çdo kusht të ruajë arbërishten e tij, që e konsideron atë si gjuhë e  shqipes së vjetër dhe vjen pranë lexuesit ashtu si i thotë zemra, me të gjithë forcën e shpirtit krijues.

Të gjitha poezitë tingëllojnë bukur në arbërisht se ato të japin flladin e ëmbël të jetës, Janë të pasura, poetike dhe të larmishme. Një filozofi dehëse, që mundohesh ta kuptosh me dashuri. Dhe ç’është më e bukura, sa më shumë t’i lexosh të duken se ato mbartin filozofinë vërtet të  ndjenjës poetike. Në këtë kontekst poetik gjen një zbrazje ndjenjash djaloshare dhe patriotike, dhe unë, do ta quaja:Poeti i poezisë intelektuale, domethënëse, që ka krijuar art. Një emocion i fuqishëm është metafora sa lozonjare aq dhe e mbushur me thjeshtësinë e njeriut të ditur. Pra, poeti zbret nga lartësitë letrare ku nuk i mungon imagjinata, talenti, dhe vargu tërheqës dhe i pasur, i zërave të mëdhenj të lirikës.

Natën,

Mall, (Moj e dashur)

Të gjënj në shtegun e ëndrrave

Ditën

Të bjer ndë mes t’ gjindve paemër (Të bjerr)

Kjo erotikë është mjaftë e bukur! E arritur dhe domethënëse. Mbart artin e vërtetë. Madje vargjet e thurura bukur flasin  për besnikëri e karakter të fortë: Det,/ mund t’ fshehënj një fjalë/ Te gjiri yt?/ Dheu s’e dish/ Është shumë e tharët/ Të premtoj një gaz vashe//Ndër një natë pa hënë /. Shumë romantike, ku metafora merr  krah fluturimi, te mrekullueshme! Poeti flet  dhe për mikpritjen shqiptare, për bukën, siç flet në poezi dhe për natyrën .

-E shkoi dhe sonte/ Si dje/ Si ngaherë/ Udha/ Qëndroi e bardhë/ Pa një përgjigje / Gurët /  Më pyetën/ Pse i shkelja nga dita/ Tryeza / Më dha ende / një bukë pa kripë /. Si çdo poet, i ndjeshëm romantik, i këndon bukur dhe së dashurës, dashurisë së tij, mallit të fortë që i prek telat e zemrës. Këto imazhe shpirtërore të kënaqin dhe sidomos kur shkon te poezitë abstrakte. Mendoj se kështu, arrin  të depërtojë  thellë në ndjesitë  e telave të zemrës dhe te lexuesi. Këtë poezi që do të vijoj do ta quaja një perlë! E arritur përsosmërish!

Do të dija sa herë qajte

E sa herë u fshive lotët të tjerëve

Sa herë qeshe

Sa herë gëzove të tjerë

Sa herë na fale

E sa herë u lute për ne

O Mëmë!

Te kjo poezi, S’ka vend për koment! Sepse e ka përsosur poeti. Ose:

E unë te zemra jote

Kam rrënjët e të nesërmes…

Në poezitë e poetit Agostino Giordano nuk ka vend për më tepër sepse të gjitha vargjet janë gdhendur në piedestal! E kështu, nuk duhet hequr me ngacmime aromën e bukur të këtij lulëzimi poetik.

Poezi të fuqishme! Ku arrita në konkluzion:

Çdo fjalë kishte një kuptim të thellë,

Çdo frazë të troket në zemër,

Çdo strofë të ushqen shpirtin,

Çdo poezi Kishte fuqinë e dashurisë!

Bajame Hoxha- Çeliku, Bruksel

Nobelisti Peter Handke shpallet person i padëshiruar në Kosovë

by

Shkrimtari dhe laureati i Çmimit Nobel për Letërsi, Peter Handke është shpallur person i padëshiruar (non-grata) në Kosovë.

Këtë e ka konfirmuar përmes një postimi në Twitter, ministri i Jashtëm në detyrë i Kosovës, Behgjet Pacolli.

“Sot kam vendosur ta shpall Peter Handke si persona non-grata në Kosovë për shkak të mbështetjes që ai i dha Millosheviçit dhe politikave të tij gjenocidale në Kosovë dhe Bosnje e Hercegovinë dhe mohimin e gjenocidit të kryer nga Serbia. Ai dhe Komiteti i Nobelit treguan mos-respekt ndaj viktimave të gjenocidit”, ka shkruar Pacolli.

Ndarja e Çmimit Nobel për shkrimtarin Handke ka shkaktuar zemërim në Ballkan dhe më gjerë, për shkak se ai kishte mbështetur zëshëm ish-presidentin serb, Sllobodan Millosheviq gjatë luftërave në ish-Jugosllavi në vitet 1990.

Turqia, Kroacia, Kosova, Shqipëria dhe Bosnje e Hercegovina e anuluan pjesëmarrjen ne ceremoninë e ndarjes së çmimit Nobel në Stokholm të Suedisë më 10 dhjetor.

***

Peter Handke dhe ledhatimi i publikut

Në fjalimin e tij për çmimin Nobel, Peter Handke shmang me qëllim temat provokuese e vështron gjërat e vogla. Komunitetit të ndjekësve, që ai ka krijuar javët e fundit, kjo do t‘i pëlqejë, mendon Norbert Mappes-Niedeck.

Nga Norbert  Mappes- Niediek/DW

Për Serbinë asnjë fjalë. E përse vallë? Peter Handke në fjalimin me rastin e marrjes së Nobelit foli për atë që është e rëndësishme për të. Ajo që ka qenë temë e rëndësishme për publikun javët e fundit, qendrimi i tij ndaj luftërave në ish-Jugosllavi, nuk hyn këtu. Vështrimi i poetit kalon pa i parë tragjeditë e mëdha, aksionet kryesore e shtetërore. Ai përqëndron vështrimin tek e vogla, gati e padukshmja, e anashkaluara.

Temat e poetiit janë lulet e vogla mënjanë rrugës dhe zogjtë ndër degë. Lufta, tanket në asfalt, çantat kafe me fishekë: E gjitha kjo nuk është realja. Realja është “bluja alpine” e atdheut të tij Karentisë, (Kärnten) në Austri.

Fjalën e fundit e ka poeti

Handke nuk ka provokuar kësaj rradhe. Por as nuk ka pajtuar me shfaqjen e tij disi të pazakontë, një kundërvënie e mirëvendosur ndaj elokuencës së politikanëve dhe gazetarëve. Pa sharë dhe polemizuar, siç i pëlqen të bëjë në raste të tjera, Handke shfrytëzoi mundësinë për t‘i prezantuar një publiku me influencë programin e tij poetologjik.

Gjithçka mund të na ngrejë lart, ishte mesazhi i tij, kudo gjenden gjërat e vogla, gati të padukshme, të cilat na vënë në kontakt me realen, me hyjnoren. Ajo që ne e konsiderojmë të vetëkuptueshme, nëse ka gjetur rrugën e saj në letërsi, mund të bëhet diçka krejt tjetër. Kjo vlen natyrisht për gjithçka, që duhej të tregohej, edhe për shtatë- deri tetëmijë të vdekurit në Srebrenicë. „E ashtuquajtura botë” mund të diskutojë për të vërtetën dhe gënjeshtrën: Fjalën e fundit e ka gjithmonë poeti. Te luftërat, pikërisht te ky intervenim brutal në realitetin tonë, Handke qe në gjendje të shpjegonte se sa gjerësisht e kupton ai pretendimin e tij.

Pavarësisht debateve

Debatet e javëve të fundit nuk kishin të bënin më me atë se çfarë ka ndodhur me të vërtetë në Bosnjë dhe në Kosovë, sa njerëz kanë humbur jetën, kush kishte të dretë dhe kush ishte fajtor. Tema ishte e drejta e poetit për të vërtetën e tij. Pyetje të tilla diskutohen tani edhe larg Akademisë Suedeze – në facebook dhe twitter për shembull, apo ndërmjet zëdhënësit të shtypit të Donald Trumpit në njërën anë dhe gazetës New York Times në anën tjetër. Në dukje e përjetshmja – çfarë rastësie -përkon në mënyrë perfekte në këtë kohë.

Për përfaqësuesit e “alternative facts” çmimi Nobel ishte një fitore e rëndësishme. Mes tyre Handke ka krijuar tani një numër të madh ndjekësish. “Lexuesit e mi” i quan ai ata. Në të vërtetë komuniteti i ndjekësve është më i madh dhe leximi nuk është një nga pasionet e tyre. Por me fjalimin e tij Handke i shërbeu pikërisht shijes së këtyre mbështetësve shumë konservatorë.

Poezia ledhatuese nuk ndihmon

Citatet e gjata nga litania lauretane, vargje të përsëritura që thuhen në procesione, u kanë pëlqyer katolikëve. E që citatet ishin të gjitha në gjuhën sllovene, duhet t‘i kenë pëlqyer miqve të Handkes në ish-Jugosllavi. Suedezët dëgjuan një poezi të nobelistit të tyre Tomas Tranströmer, në suedisht. Sipas fjalëve të Handkes, kush nuk e do poezinë, duhet ta shohë vetën së paku si “një njeri që është në gjendje të lartësohet” duke u larguar nga zhurma e turmës. Autori i veprës teatrale „Sharja e publikut” është kthyer në ledhatues të publikut.

Kush flet ende për përjetimet e tij për luftën, për Serbinë dhe Bosnjën, bën pjesë tek ata „që prishin gëzimin”. „A nuk e keni lënë luftën pas vetes?”, u thotë poeti në mënyrë inkurajuese dhe u rekomandon viktimave të luftës t‘i lënë të vdekurit në vendin e tyre dhe të tregojnë „qetësinë e të mbijetuarve”.

Kjo këshillë qëllimmirë vështirë të pranohet. Se si mund të ndihmojë me të vërtetë letërsia, nuk është treguar tani në Stockholm, por para njëzet vjetësh në Bllace, një vend në kufirin mes Maqedonisë së Veriut dhe Kosovës, ku në vitin 1999 mbërriten qindramijëra të dëbuar. Dyndja më e madhe e refugjatëve nuk ishte para vendit ku shpërndahej ushqimi, por para çadrës, ku secili mund të tregonte historinë e tij. Kjo temë ishte e vërteta.

Vuçiq: Nobelin për Handken, Serbia e përjeton si për vete

Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, e uroi shkrimtarin austriak, Peter Handke, i cili të martën pranoi Çmimin Nobel për Letërsi.

“Serbia ju konsideron mik të vërtetë. Më lejoni t’ju them se Çmimin Nobel për ju, ne e përjetojmë si të fituar nga njëri prej nesh. Tani, përveç Ivo Andriqit, kemi edhe një tjetër laureat të Nobelit”, tha Vuçiq, duke aluduar në shkrimtarin serb që fitoi Nobelin për Letërsi më 1961.

Vuçiq po ashtu tha se Handke është shpërblyer me Nobel për “punën e jashtëzakonshme letrare, njohurinë dhe krijmtarinë”, por edhe për “cilësi të pakrahasueshme morale, guxim dhe dinjitet”.

Handke e pranoi të martën Çmimin Nobel për vitin 2019.

Ceremonia në Stokholm u bojkotua nga disa vende – përfshirë Kosovën, Shqipërinë dhe Bosnjën – për shkak të mbështetjes së zëshme të Handkes për ish-presidentin serb, Sllobodan Millosheviq, gjatë luftërave në ish-Jugosllavi, në vitet 1990.

Akademia e Shkencave të Kosovës ka kërkuar që të anulohet Nobeli për Handken.

ALFRED PAPUCIU PROMOVOHET NË UNIVERSITETIN E GJENEVËS

by

Kujtim i bukur nga Universiteti Popullor Shqiptar dhe Courrier des Balkans/

Courrier des Balkans në Francë njoftoi se Universiteti Popullor Shqiptar (UPSH) në Gjenevë, organizoi disa promovime librash të shkrimtarit dhe gazetarit, Alfred Papuçiu. Librat titullohen : “Meditime për Shqiptarët, Europën dhe Kombet e Bashkuara”, “Nxënësja e etur e gjuhës romanshë” dhe “Me zemër të pastër”. Në të njëjtën kohë, autori paraqiti librin në shqip “Aftësimi për vetëmjekim i pacientëve me sëmundje kronike” të prof. Jean-Philippe Assal dhe psikologes Anne Lacroix. Në promovimin e librave të Alfred Papuçiut merrnin pjesë shkrimtarë, poetë, botues, mjekë, përkthyes, piktorë, pjestarë të familjes së autorit, funksionarë ndërkombëtarë, miq dhe dashamirës të shkrimtarit, zviceranë dhe bashkëatdhetarë nga Zvicra, Franca, Gjermania, Kosova e Shqipëria. Fjalën e rastit e mbajti kordinatorja e UPSH, Albana Krasniqi-Malaj, e cila vlerësoi veprën e Alfred Papuçiut, duke krijuar një lidhje të qëndrueshme midis shqiptarëve që banojnë në Zvicër dhe mikpritësve që kanë ndihmuar dhe ndihmojnë në çdo çast familjet, me krijimin e kushteve të favorshme për banim dhe për afishimin e kulturës dhe gjuhës amtare. Ajo theksoi se, në librat dy gjuhësh të autorit, gjen kujtime të bukura lidhur me integrimin e shqiptarëve në Zvicër. Më tej, fjalën e mori prof. Jean-Philippe Assal, president i Fondacionit RFEM, drejtor i një projekti me OMS-in, anëtar i Komitetit Ndërkombëtar të Kryqit të Kuq (CICR). Ai theksoi se librat e Alfred Papuçiut përmbajnë një sërë takimesh që janë çaste kuptimplote në një udhë jete aq të pasur, me fillim në Shqipëri, vend i prejardhjes së autorit dhe me vazhdim në Zvicër, gjatë këtyre viteve të fundit, ku Alfred Papuçiu ka përfaqësuar Shqipërinë në Kombet e Bashkuara dhe pastaj ka punuar në organizata të ndryshme ndërkombëtare. Kohët e fundit, ai ka luajtur një rol të rëndësishëm në Zvicrën romande, si mediator kulturor, funksion që i ka dhënë mundësi të kuptojë më mire kulturat dhe traditat shqiptare dhe zvicerane. Kjo vijë drejtuese ka bërë që Alfred Papuçiu të hulumtojë kulturat, pra këta njerëz që i kanë krijuar me historitë, traditat dhe ndjeshmëritë e ndryshme. Alfred Papuçiu është një mbledhës i madh. Ai na drejton në hapat e para të humanizmit: “Zbulimin e tjetrit dhe ndarjes së gjithçkaje me të”.

Ky promovim dëshmon për dëshirën e autorit Alfred Papuçiu për të na dhënë çaste të bukura, prekëse dhe tepër domethënëse lidhur me humanizmin e zviceranëve dhe mikpritjen e tyre ndaj shqiptarëve të shumtë në Zvicër. Zvicra me vlera demokratike dhe humane paraqitet me vërtetësi nga autori, ashtu sikurse ai thekson se shqiptarët nuk janë barrë për zviceranët, por përkundrazi, e pasurojnë materialisht se punojnë dhe sjellin vlera të tjera me kulturën, gjuhën dhe zakonet e tyre.

TË ARDHTË NGA NUK E PRET…

by

NGA SHEFQET DOBRA*/

     Në Spaç ishte Islam Spahia; unë njihja disa nga spahinjtë e Kuksit,  kushërinj ishin me Islamin por:  të ndryshëm e të ndarë prej njëri- tjetrit sepse, sa ishin nëpër burgje dhe kampet e internimi, po aq ishin  tjerët të pëlqyer të partisë. Islami nuk kishte nga ata që njihja unë, kishte jetuar në Tiranë, prandaj e pyeta një ditë:- përse  të burgosur ty?

-Hëhë…! Përse më burgosën; ke dëgjuar ti që thonë:- “Të vjen nga s’e pandeh; të godet nga s’e pret” Kështu më ndodhi mua; shkova për të respektuar dhe mora goditjen  nga  nuk më shkonte mendja.

-Si qe puna, të hëngrën në besë?

-As bëra, as fola gjë që të më hanin në besë jo, se e njihja frikën- tha

-Po, si, atëherë?

– Djallit- thonë- i pëlqen ti bëjë njerëzit mos duan njëri-tjetrin; u mendua e u mendua dhe vendosi; ndërroi mënyrën e të sjellurit,, u bë mik e gojë ëmbël, u miqësua me njeriun; njeriu e vuri në qoshe dhe kënaqej për ato që thoshte, duke e quajtur fisnik e dashamirin e tyre. Shejtani, gojë ëmbël,  bëri çmos të këpuste atë fijen e padukshme që i lidhte shqiptarët sa, jepnin jetën për njeri tjetrin; me marifet, pak nga pak,  hyri në zemrat e tyre, duke qenë brenda tyre, si ai munafikçiu, i bëri të urrenin shoqi shoqin dhe kua ata dëmtonin njëri- tjetrit, ai kënaqej.  

Humbi besa, humbi burrëria; kemi frik të rrimë dy vet  bashkë se, nuk dimë: kush e ka shejtanin brenda vetes. Të vjen  miku a shoku, dhe pa gjë të keqe,  të pa thënën e të pa bërën, ta bën të thënë e të bërë, të shkatërron jetën, të merr lirinë, të bie në Spaç, kjo është më e mira se, të çon edhe në plumb; të shkatërron familjarisht dhe, në vend të pendohet për krimin që bënë; mburret- thotë: i shërbeva partisë!  Ky është morali i  njeriut të ri që krijoi koha;  për këtë njeriun e ri, mburremi, i thurim lavdi. Që  të mbijetosh ndaj së keqes, duhet pa tjetër, të dëmtosh dikë, pavarësisht ç’far e ke.  Kurrë, nuk ka qenë ky popull ,më keq.  

-Mirë kundër nesh, edhe ndërmjet jush …?- i thash

– Ku ka ndërmjet nesh e ndërmjet jush, shejtani është ndërmjet të gjithëve. Asnjë, nuk është i sigurt,  kot  mbahen pas biografisë a kontributit që gjoja kanë dhënë a postin që kanë; gënjejnë veten të gjithëve,  as gjë nuk të vlen- tha.  

-Po, si qe puna?

– Djali i një të afërmit tonë, nga fshatrat e Kuksit- tha- bëri ushtrinë në bllok, e quajnë  privilegj të madh, të bësh ushtrinë atje; zgjidheshin nga më të besuarit.  Kur u lirua, siç është zakon, shkojnë e urojnë: -Shyqyr që u ktheve shëndoshë e mirë po, fshatarët më tepër ishin kurjoz të dinin: si ishte atje- a e shikonit komandantin?- e pyetnin, etj. Djali tregonte me kënaqësi për të mirat që kishin: si i trajtonin, si i ushqenin, për më tepër kur shikonin udhëheqësit, sidomos – kur na përshëndeste me dorë udhëheqësi kryesor, nuk kishte kënaqësi më të madhe për ne, na dukej sikur na e hiqte me dorë lodhjen- thoshte. Unë- tha- isha shumë afër shtëpisë se sh, Enver, ç’do ditë e shikoja kur bënte xhiro- tregonte me krenari djali. Ndjehej vërtet, i kënaqur.

 Shumë të rinj e dëshironin ta bënin ushtrinë atje po, edhe shumë prindër, ishin po aq ziliqar, pse dhe djemtë e tyre, nuk e kishin atë fat, se, i gëzoheshin biografisë që më përmende, dikush –thoshte se kishte qenë në luftë, e kishte kryer….- secili prej tyre kur takoheshin në raste të tillë, flisnin për trimëritë e tyre në luftë. Edhe zilia, është pjellë e djallit.

Dy vjet më pas, më erdhi një letër:- Të paraqitesh më dt….. në orën 9, të mëngjesit në gjykatën e  Kuksit. Vrisja mendjen: ç’punë kam unë atje! Kur shkova, pash ca pleq mjekër bardhë që dukeshin esnaf nga paraqitja, u dhashë dorën, si të njohur.

Kur u futëm në sallë, pash djalin që: shumë ishte dobësuar, po ky, përse…. po mendoja.   “Esnafllëku” i këtyre pleqve  në pamje, shpejt e humbi vlerën, kur  deklaruan se djali kishe thënë:- Unë isha shumë pran, kur Enveri bënte xhiro, disa herë kam menduar  ta qëlloja, jo për heroizëm jo, po diçka nga brenda më shtynte ta bëja këtë;  do e merrja para sysh jetën time po, mendoja familjen, ndoshta gjithë  fisin, kjo më pengonte. Ne- tha njëri prej tyre- kur dëgjuam këto fjalë; si mund të rrinim more shoku kryetar pa  denoncuar?   Kështu thanë  pa e vrarë mendjen se, po groposnin një djalë të ri, në moshën e djemve tyre, pa u dridhur mustaqet fare.

– Ç’thonë këta? A janë prindër këta…..? -mendoja. Ç’i bënë këta, të humbasin jetën e një të riu?

    Esnafllëku i tyre në paraqitje, u shndërrua në paburrëri, i përdhosën ato mustaqe të bardhe deri te veshët, nga respekti që tregova kur i takova, fillova ti urrej.  Ç’i detyroi këta pleq ta bënin këtë, zilia apo, i kanë detyruar?

Sido të ishte puna,  për moshën që kishin, më nder do ishte për ta: të sakrifikonin veten për ndershmëri, sa të kapërdinin këtë turp, humbnin jetën e një të riu.

 Kjo ishte “besa” e këtyre pleqve që,  për pabesit që i bën këtij të riu,  humbën vlerën e vetes.

       Këta kishin thënë se: ka qenë edhe Islam Spahia, kur është bërë kjo bisedë.

-Po me ty ç’ patën ata?- i thash.

-E shikon ku është katandisur populli ynë, nuk të vlen: as kostum, brenda të cilit je mbështjellë, as mustaqet, si do ti kesh përdredhur, të bardha a të zeza, nëse për të fituar diçka, shet nderin. Iku koha e burrave të dikurshëm, me të cilët mburremi për ti dhënë vlerë njeriut të ri të kohës, të zhveshur nga të gjitha virtytet; këta: i vlerëson “drejtësia” këta mburren për ç’ bëjnë, kanë bindje se i shërbejnë më të “mirës”, djalli i qetë, kënaqet kur shikon se ato që do i bënte ai, i bëjnë vetë njerëzit.

 Djali nuk  pranonte po, nuk e dëgjonte njeri. Në fund më than mua:- çohu! Betohu se do i thuash të vërtetën drejtësisë dhe vetëm të vërtetë!

-Betohem – thash. -Na fol !- Më thanë.

-Po!  Deri sa më keni thirr, sigurisht që do flas.  Atë natë, kur isha unë, është e vërtetë që kanë qenë edhe këta pleq të nderuar- dhe ktheva kokën, i shikova pleqtë me një buzëqeshje që më shumë ishte zgërdheshje- njëri i kënaqur, më shikoi me buzëqeshje, kurse tjetri, si duket, e kuptoi, uli sytë duke e  shkuar pëllëmbën e dorës nga balli, e rrëshqiti mbi mustaqet dhe e mblodhi grusht në fund të mjekrës; nuk i ngriti sytë më:- më kujtohet – thash- që këta e pyetën- si ishte atje e…., dhe ky djali –tha:- udhëheqësi,  dilte pa problem, bënte xhiro në oborrin e shtëpisë, ose dhe kur shkonte te puna, ne e ruanim dhe ishim gati të jepnim jetën për të dhe, do ishte nder për ne, por… atë e donte gjithë populli.  Kaq kam dëgjuar- thash.

– U betove se do thuash të vërtetën- më tha gjykatësi.

 -Sigurisht! Se u betova, do të thotë:-  i dhashë besën partisë, në radhë të parë, dhe drejtësisë, kështu që, në ndërgjegje, jam  i detyruar  të them  vetëm për sa kam dëgjuar, kur kam qenë unë.

-Sipas teje, këta pleq të nderuar gënjejnë?! – M’u kërcënua prokurori.

– Joooo, sh Kryetar! Nuk e thash këtë. Edhe këta janë betuar ashtu si unë?

– Sigurisht që u  betuan, dhe thanë të vërtetën- tha gjykatës.

-Nuk thash gjë  por, meqë kanë thënë se kam qenë edhe unë, për këtë, të mendohen edhe një herë.

-Ti pranove që ke qenë…. ça të mendojnë tjetër ata?

 -Po! Pranova. Por, këta, i kanë shtëpitë afër, si komshinj që janë, besoj se kanë shkuar edhe herë tjera- apo jo?- u drejtova pleqve- Po! Pranuan, ata- për moshën që kanë dhe betimin që bënë, duhet të mendohen edhe një herë: nëse kam qen vërtetë un a jo, kur është bërë kjo bisedë? Se kur isha unë, nuk ka thënë këto fjalë djali.

 .Këta, e thanë atë që kishin për të thënë, kurse ti, po mbron një armik , një vrasës! – tha

-Nuk dëgjova  se ka vrarë njeri shoku gjykatës, nëse ka vrarë, dëshmia është e dukshme, të marr dënimin që meriton!- thash.

-Mjafton që ka menduar!

– Për ça a menduar, nuk di, unë përgjigjëm për atë që kam dëgjuar.  

-Ti nuk po thua të vërtetën, po mbron një kriminel, qëë…. po hëhëëë, nuk ja ka mbajtur të bëjë atë që ka menduar  se, shokët e tij do ja kishin përdredhur kokën.  Prandaj: thirri mendjes….

-Më kërkove të betohem; si mund të them atë që nuk e kam dëgjuar, pasi u betove?- thash. 

– Ulu!- më th- Do e shikojmë sa i vërtetë je!

 Kur u ula, pleqtë më shikuan- ai që fërkoi fytyrën- me thanë: -heu bre Islam, ty të lumtë mor djalë, na nuk mujtëm, e nximë faqen tash n’pleqni!

  -Pse more?- u thash- me gojën tuaj folët  a ….!

-Po ho pra….! –  tha njëri. 

-Nuk ka gjë; nxit faqen,  shpëtuan nga burgu.

-Po ma merë në burg more djalë, se me na ranu ton jetën,  ky turp  qi bom.

-Atë që e derdhët, nuk mund ta mbushni më; për kësaj here zgjodhët më të mirën për vete:  ju gëzojuni lirisë, unë burgut- u thash. Edhe ai djali, do u jetë mirënjohës për nderin që i bëtë. Po kujdes, mos e derdhni prapë që harrohet kjo e para. 

Pas një viti, ua pash sherrin edhe unë pleqve, më arrestuan, më “shpërblyen”  me dhjet vjet burg.

*Ish i burgosur politik

ALBERT KAMY – SHKRIMTAR I ABSURDIT DHE I REVOLTËS

by

Sizifin duhet ta përfytyrojmë të lumtur.(Kamy)/

Ekziston e vërteta jote, por edhe e vërteta ime. (Kamy)/

Shkruan Xhelal Zenjeli/

Alber Kamy (Albert Camus) ka lindur në Mondovi të Algjerisë më 7 nëntor 1913. Vdiq në aksident rrugor në Villeblevin, afër Parisit, më 4 janar 1960. Është romancier, eseist, dramaturg dhe filozof francez. Rrjedh nga një familje e varfër punëtorësh. Babai i tij ishte francez, ndërsa nëna spanjolle. U shkollua në Algjeri. Ishte agjent tregtar, meteorolog, nëpunës në një agjenci anijesh si dhe nëpunës në prefekturë. Qysh si nxënës gjimnazi, sensibiliteti i tij përshkohej nga tre pasione të mëdha: nga letërsia, nga teatri (ishte dramaturg, regjisor dhe aktor), si dhe nga sporti, e sidomos futbolli. Gjatë gjithë jetës së tij, më së miri ndjehej në shoqërinë e aktorëve dhe të sportistëve. Teatri për të ishte një shkollë e pazëvendësueshme e moralit ekipor apo kolektiv dhe kundërpeshë e vetmisë gjatë të shkruarit. Kamy i takon filozofisë së ekzistencializmit.

*  *  *

Ekzistencializmi (fr. Existentialisme është drejtim dhe doktrinë filozofike që ka pasur jehonë të madhe në letërsi dhe në art. Filozofi francez Emanuel Munie(Emmanuel Mounier, 1905-1950) i cili është një nga përfaqësuesit më të rëndësishëm të personalizmit francez, thotë se rrënjët e ekzistencializmit shkojnë thellë në të kaluarën, në antikë. Munie dhe Zhan Val, thonë se ekzistencialistë të pavetëdijshëm kanë qenë Sokratidhe Platoni, pastaj stoikët, Shën Augustini, Shën Bernari, Paskali dhe Men de Biran.Ekzistencializmi modern fillon me filozofin danez Seren Kjerkegor(Sören Kierkegaard, 1813-1855). Pas tij pasojnë filozofët gjermanë Martin Hajdeger (Martin Heidegger, 1889-1976) dhe Karl Jaspers (Karl Jaspers, 1883-1969). Në kuptim të plotë të fjalës, ekzistencialistë të vërtetë janë shkrimtarët, përkatësisht filozofët francezë Zhan-Pol Sartri (Jean-Paul Sartre, 1905-1980), Merlo-Ponti(Maurice Merleau-Ponty, 1908-1961), Alber Kamy (Albert Camus, 1913-1960) dhe bashkëjetuesja, përkatësisht ithtarja e filozofisë së Sartrit – Simon de Bovuar (Simone de Beavoir, 1908-1986). Ekzistencializmi niset nga këto pyetje: a i prin ekzistenca esencës, d.m.th. a i prin qenia thelbit apo anasjelltas?

*  *  *

Pikëpamjet e veta filozofike Kamy i paraqiti në veprat “Miti i Sizifit” (Le Mythe de Sisyphe, 1942) dhe “Njeriu i revoltuar” (L’Homme révolté, 1951). Tezat e përgjithshme të tij realizohen dhe eksplikohen edhe në një varg romanesh, në radhë të parë tek “I huaji” (L’Étranger, 1942) dhe te “Murtaja” (La Peste, 1947) si dhe në esenë “Vera” (L’Été, 1954).

Filozofia e Kamysë, krejt asaj që e quan “absurde”, ia kundërvë përvojën e revoltës, si i vetmi kuptim i absurdit. Sipas tij, “historinë e çojnë përpara pikërisht ata të cilët në çastin e duhur, dinë të protestojnë kundër saj”. Kjo nënkupton “tensionin e pandërprerë dhe qetësinë e tkurrur për të cilën flet poeti”. Mirëpo, jeta e vërtetë ndodhet pikërisht te thelbi i ndarjes së njeriut më dysh. Revolta vazhdimisht përplaset me të keqen, ndërsa arti dhe revolta do të vdesin vetëm kur të vdes njeriu i fundit. Madje, thelbi i artit qëndron në revoltë, për arsye se arti gjithmonë është protestë ndaj realitetit, flakërim ndaj ekzistencës. Përballë të menduarit, vepra artistike, në sferën e shqisave ruan absurden.

Detyrë kryesore e artit është të pasqyrojë absurditetin, për arsye se sikur ky absurditet të mos kishte qenë ekzistenciale dhe e papërsëritshme, përkatësisht e painterpretueshme, dhe sikur bota të ishte e qartë, as që do të kishte art.

Mirëpo, liria e artit, sipas Kamysë nuk vlen shumë po qe se nuk ka qëllim tjetër përveçse t’i sigurojë liri krijuesit artistik. E po qe se liria paraqet rrezik, atëherë është më se e qartë se ajo nuk do të  turpërohet.

Kamy me rreptësi e mohon teorinë e realizmit socialist, për arsye se ky art sa më tepër që është socialist, aq më pak është realist. Kjo estetikë që ka dashur të rrënjoset në realitet, është bërë idealizëm i ri, skemë e re, po aq e pafrytshme sa ka qenë edhe idealizmi borgjez.Dy estetikat – njëra që rekomandon refuzimin e plotë të së tashmes dhe tjetra që synon refuzimin e krejt asaj që nuk është e tashme, në fund bashkohen larg realitetit, në të njëjtën gënjeshtër dhe në eliminimin e artit. Akademizmi i së djathtës përbuz mjerimin, gjë të cilën akademizmi i së majtës e shfrytëzon, por në të dy rastet mjerimi sa vjen e shtohet, ndërsa arti gjithnjë më tepër pakësohet. Por, pa kulturë dhe pa liri relative me të cilën ka të bëjë arti, edhe një shoqëri e përsosur nuk është gjë tjetër veçse një xhungël. Kështu që, çdo krijim autentik si revoltë, është dhuratë për ardhmërinë.

Përballë spontanitetit të kësaj revolte, sipas Kamysë, revolucionet shoqërore konkrete nuk sjellin kurrfarë ndryshimesh të njëmendta dhe nuk ofrojnë perspektiva. Revolucioni Borgjez Francez, i vitit 1789, e solli në pushtet Napoleonin III. Revolucioni i Madh Socialist i Tetorit, i vitit 1917, e solli diktatorin Stalin. Revolucionarët italianë e sollën Musolinin, ndërsa Republika e Vajmarit – Adolf Hitlerin.

Pra, në këtë botë absurde, në të cilën njeriu është i huaj dhe i cili nuk e njeh as veten, padrejtësi dhe vuajtja do të ketëgjithmonë. Me fjalë të tjera, revolucioni mbështetet në ide dhe dëshiron t’i japë formë botës dhe ta ndryshojë atë sipas konceptit teorik të vet. Prandaj, revolucioni nuk i vret vetëm njerëzit, por edhe parimet. Megjithëkëtë, “revolucionari njëherazi është edhe revoltues, e kur pushon të jetë  revoltues, nuk është më as revolucionar, por polic dhe funksionar që kthehet kundër revoltës”.

Filozofia e absurdit,  sipas Kamysë, nuk do të thotë njëherazi edhe afirmim të irracionales. Te “Miti i Sizifit”Kamy shkruan: “…kur e vërej kufirin e arsyes, nuk e mohoj atë, ngase e pranoj fuqinë relative të saj”.

Revolta dhe protesta e Kamysë, përkundër  rrëfimit me pasion dhe talentit me të cilin janë pasqyruar, janë të pjesshme, jokonsekuente dhe të kufizuara nga pozicioni kundërthënës i tërë filozofisë së tij të absurdit – thotë kritiku francezGaetan Picon (Gaëtan Picon, 1915-1976). “Është për të ardhur keq që Kamy nuk shkon deri në fund të revoltës së tij dhe të pasioneve të tij. Na duket sikur kemi të bëjmë me një energji që qëndron pezull, me një forcë që është ndalur në gjysmë të rrugës” – thotë Pikon.

*   *   *

Kamy, sikurse edhe Sartri, librat e tij të parë i shkroi para Luftës së Dytë Botërore, për t’u bërë pas luftës, krahas Sartrit, autori francez më i lexuar dhe më me ndikim. Ndërmjet romanit “Neveria” (La Nausée, 1938) të Sartrit dhe romanit të parë të Kamysë “I huaji”,të botuar katër vjet më vonë,ka ngjashmëri të mëdha, por edhe dallime të mëdha. Ka pasur kritikë letrarë që kanë thënë se “I huaji” është kopjim i “Neverisë”. Heroi qendror i romanit “I huaji” – Merso (Meursault), i ballafaquar me konvencionet e shoqërisë qytetare si dhe me indiferencën e paimagjinueshme të botës, është i pushtuar nga ndjenja e absurditetit të jetës dhe nga nevoja për revoltë.

Letërsia e Kamysë është e afërt me rrethin e letërsisë ekzistencialiste të pasluftës, por, te Kamyja është shumë më i theksuar synimi nga artizmi, madje në të gjitha zhanret në të cilat u dëshmua: në roman, në novelë dhe në dramë si dhe në esenë lirike dhe në atë filozofike.

Letërsia për të është një përpjekje që të paraqitet absurditeti i jetës dhe i botës, përvojë e privilegjuar e luciditetit të njeriut, por edhe synim për ta përkufizuar dhe për të arritur të bukurën. Ekonomia rigoroze e shprehjes dhe e matjes së fjalës në përgjithësi, dozimi me maturi i emocioneve dhe i racionalitetit, respektimi i theksuar i traditës – në radhë të parë i traditës klasiciste franceze – janë karakteristika të frymës dhe të stilit të Kamysë.

Opusi i Kamysë nuk ofron një imagjinatë spektakulare të papërmbajtur, as edhe postulate të një sistemi filozofik të fortë. Vepra e tij kurrë nuk mbyllet në vete si një përfundim i padiskutueshëm i autorit. Përkundrazi, ajo rishqyrtohet dhe vihet në pikëpyetje. Prej entuziazmit rinor nga drita dhe nga klima e nxehtë e Mesdheut, duke u përshkuar nga ndjenja e absurditetit të jetës dhe të botës, në kontakt me përvojën e sëmundjes dhe të luftës, duke kërkuar humanizëm dhe  solidaritetit njerëzor mbi gërmadhat e vlerave të rrënuara, e deri te bilanci i ankthshëm i luciditetit dhe i pafuqisë së shkrimtarit të shekullit XX, vepra e Kamysë pasqyron me maturi lakoren subtile të dilemave të njeriut dhe të shkrimtarit të kohës sonë.

Fryti më i mirë i krijimtarisë rinore të Kamysë, pa dyshim është  “Gostia” (Noces, 1939), libër me katër ese lirike poetike për Mesdheun. Në faqet e këtij libri janë të pranishëm në mënyrë alternative poeti dhe moralisti: Kamy dëshiron që çështjet të cilat i shtron, t’i ndjejmë, por edhe t’i njohim. Metafora dhe refleksioni filozofik dhe moral ndërrohen radhazi dhe ndërthuren. Në to jehon besimi në mbretërinë e kësaj bote, si një rrugë e vetme dhe e arritshme për njeriun, e përbërë nga drita, nga kaltërsia e qetë e qiellit, nga aroma e detit dhe e luleve, nga nxehtësia e diellit dhe e plazhit, nga jeta e trupit, që e ka filozofinë e vet. Në esetë lirike “Gostia” dhe “Vera”, vërehet ndikimi i romancierit, eseistit, dramaturgut dhe poetit francez, Andre Zhid (André Gide, 1869-1951), më 1947 i laureuar me Çmimin Nobel. Vërehet edhe ndikimi i filozofit dhe poetit gjerman Fridrih Niçes (Friedrich Nietzsche, 1844-1900).  

Në vitin 1942 del në dritë romani “I huaji”,një nga veprat fundamentale të letërsisë botërore pas luftës, si dhe eseja filozofike “Miti i Sizifit”. Në këta dy libra autori kërkon kuptimin e fatit njerëzor pas shkatërrimit të vlerave krishtere dhe të vlerave qytetare. Tek “I huaji” Kamy flet për një ndarje ndërmjet individit dhe universit. Mersoja është i përshkuar nga ndjenja se në botën ku jeton, është i rrethuar nga gënjeshtrat e mëdha të njerëzve dhe të institucioneve të shoqërisë, ndaji i dorëzohet botës së pafund të elementeve. 

*   *   *

Romani “Murtaja”dhe eseja filozofike “Njeriu i  revoltuar” synojnë të jenë udhërrëfyes të revoltës dhe të solidaritetit kolektiv pas përvojës së absurdit dhe të vetmisë.

Pjesët dramatike të Kamysë, “Kaligula” (Caligula, 1944) dhe “Mosmarrëveshja”, në një anë, si dhe “Shtetrrethimi” (L’État de siege, 1948) dhe “Të drejtët” (Les Justes, 1950), në anën tjetër, janë alegori dramatike të cilat po ashtu radhiten në polet e absurdit dhe të revoltës.

Kamy ishte i mllefosur nga agresiviteti i “progresistëve” të Parisit. Për këtë flet në romanin e tij të tretë “Rënia” (La Chute, 1956), vepër kjo tejet interesante dhe e ndërlikuar. Ai e quan roman për “heroin e kohës sonë”,e ky është intelektuali – akuzues i akuzuar, gjyqtar i penduar. Ky rrëfim përmban 170 faqe dialog, ose më saktë monolog, për arsye se bashkëbiseduesit të rrëfyesit nuk i ofrohet rasti që të thotë qoftë edhe një fjalë të vetme. Protagonisti i tij, ndonëse i pajisur me një kulturë impozante, tregon sesi krejt ajo kulturë ia ka vrarë atij pastërtinë shpirtërore dhe njerëzoren. Përkundër kësaj, njeriu mund të bjerë në greminën e pashpresë. Me një ironi të madhe, me virtuozitet dhe stil të përkryer “Rënia” duket sikur dëshmon për ndjenjën e luciditetit dhe të pafuqisë së shkrimtarit të shekullit XX.

*   *   *

Një kohë, Sartri dhe Kamy kishin raporte të afërta. Autorin e “Neverisë” e quanin anije, ndërsa autorin e romanit “I huajit” – barkë të lidhur për këtë anije. Në vitin 1951 Kamy botoi librin “Njeriu i revoltuar”. Shumë studiues e konsiderojnë si një ese të rëndësishme të shekullit XX. Duket sikur kemi të bëjmë me historinë e dramatizuar dhe dramatike të ideve evropianeqë nga iluminizmi deri te mesi i shekullit XX. Në të vërtetë, ky libër është fryt i përvojave kryesore të Kamysë: i përvojës së fashizmit dhe i preokupimit të qarqeve të caktuara të parisienëve në periudhën e pasluftës me idenë e dhunës revolucionare në shërbim të komunizmit. Kamy në të jep analizën dhe kritikën, si të totalitarizmit të majtë, ashtu edhe atij të djathtë.

Ndërkaq, intelektualët e tubuar rreth Sartrit, i cili e pranonte vetëm kritikën e totalitarizmit të djathtë, pikëpamjet e sipërthëna të Kamysë i pritën me kritika të ashpra.

Midis këtyre dy viganëve të mendimit estetik evropian, në revistën Combat të Parisit u zhvillua një polemikë e ashpër që zgjati muaj të tërë. Kritika që Kamy ia bëri totalitarizmit të majtë, për qarqe të caktuara të Perëndimit ishte e mirëseardhur. Në vitin 1957 u  laureua me Çmimin Nobel për letërsi.  

*   *   *

Kamy lëngonte nga TBC-ja. Ishte duhanpirës i pasionuar, njësoj sikur Sartri. Nuk e përfillte institucionin e bashkëshortësisë konvencionale. Gjatë jetës, kishte disa lidhje dashurie. Në vitin 1937 u njoftua në Algjeri me Fransin For (Francine Faure, 1914-1979), matematikane dhe pianiste e specializuar për Johan Sebastian Bahun. Nga martesa e tyre e lidhur më 3 dhjetor 1940, më 1945 (pas çlirimit të qytetit ) lindën në Paris binjakët: vajza Katrin (Catherine) dhe djali Zhan (Jean).  Kjo ishte grua e dytë e Kamysë. Kamy vdiq më 1960, në moshën 47 vjeçare, në një aksident rrugor.

“Erdha t’ju tregoj se, po qe se nuk do të qani në varrimin e nënave tuaja, do të dënoheni me vdekje” – Kamy drejtuar studentëve dhe profesorëve të Harvardit.

*   *   *

Sartrit iu nda Çmimi Nobel më 1964, d.m.th. 7 vjet pasi iu dha Kamysë. Por, ai e shkagoi (e refuzoi) atë. Më 1945 e kishte refuzuar edhe çmimin “Legion d’Honneur” (Legjioni i Nderit).  Më 14 tetor 1964, Sartri i dërgoi Komiteti të Nobelit një letër në të cilën kërkonte që ta hiqnin emrin e tij nga lista e të nominuarve. Njëherazi i paralajmëronte anëtarët e jurisë se, po qe se do ta laureonin, ai nuk ka për ta pranuar Çmimin. Komiteti i Nobelit ndërkaq, nuk e mori parasysh kërkesën e Sartrit dhe më 22 tetor 1960 ia ndau Çmimin Nobel. Arsyet e refuzimit të Nobelit, Sartri i shpjegoi në një prononcim të botuar më 23 tetor 1964 në gazetën Le Figaro të Parisit. Midis tjerash, ai thotë se nuk dëshiron që një çmim i tillë të ndikojë që ai të “transformohet”, duke shtuar njëherazi se nuk dëshironte të merrte anë në konfliktin kulturor midis Perëndimit dhe Lindjes, duke pranuar një çmim nga një institucion kulturor prominent perëndimor.