Hamid Alaj

New York/

Kur më ra në dorë libri “Porosia e kullës” e autorit Dr. Pashko R. Camaj, për momenti u ndala dhe mendoja pak. I thash vetes se ç’farë na është e shkruar në këtë “porosi”. Erdha në vete dhe pa hezituar shfletova aty këtu disa fletë të librit, me një shikim dhe vërejtje të pa reflektuar ndonjëherë më parë në mendjen time. Fola me vetëveten dhe thashë që pa humbur kohë duhet filluar dhe lexuar këtë libër, me një kuriozitet në vete, duke menduar se ç’farë “porosie” na solli autori i librit, Dr. Pashko R. Camaj.

Për herë të parë me Dr. Pashko R. Camaj u njoha në një restaurant, i cili drekonte me familjen e tij dhe në ndërkohë kaloj nga tryeza e tij ku ishte i ulur, ndëgjoj se po flasin shqip dhe pa hezituar i afrohem dhe më prezantohet se është Pashko Camaj nga Malësia dhe më thotë: “I Camajve të Martin Camaj”. Thashë me vete se ky qenka pinjoll i Camajve të njohur nga Malësia. Ashtu më doli. Tani që më ra në dorë libri i tij “Porosia e kullës” dhe kur e lexova këtë libër mu kujtuan ato fjalë që “ky pinjoll i Camajve” më kishte thënë në restaurant kur për herë të parë e takova, dhe tani me leximin e këtij libri e vërtetova se vërtetë është ai që më patë thënë. Nuk u zhgënjeva dhe librin e lexova me plotë dëshirë, pasion dhe një kujdes të veçantë si kurrë më parë ndonjë libër tjetër.

Libri “Porosia e kullës e autorit Dr. Pashko R. Camaj, është një libër kujtimesh por lirisht mund ta quajm edhe si libri i “përmallshëm” sepse kujtimet jo radhë herë na shprehin edhe mallin e një përsoni, i cili shkruan duke shpreh mallin për vandlindjen, për atdheun, për një vend apo për ndonjë ndolli çfarë do qoftë ajo. Pra, edhe në këtë libër autori Camaj, jo pak shpreh mallin e tij për vendlindje e sidomos për “kullën” duke i bërë të ditur lexuesit se “kulla” ka edhe porosit e veta. Kujtimet e tija tregojnë udhëtimin e tij si i ri i moshës 20 vjeçare, ku autori Camaj paraqet jetën e Tij, pra jetën e një të riu, i cili mori rrugën e mërgimit nga vendlindja e tij Malësia për në SHBA, duke përshkruar tërë sfidat e tij që ka kaluar deri në arritjen e sukseseve në tokën e premtuar.

Dr. Pashko R. Camaj, kur vendosi të marrë rrugën e mërgimit ai nuk e pyeti veten se “a ishte ky vendim i gabuar”, por duke parë arritjet e tija dhe suksese në jetën e tij, ai bie në dilemë dhe përsëri pyet veten e tij dhe bie në një vendim se “nuk ishte vendim jo aq i gabuar për mua, jo aq për të ardhmen time, por më tepër për të kaluarën tim”. Këtu autori i librit “Porosia e kullës” Dr. Camaj, kur thotë: “për të kaluarën time” hedhë në dritë ate se në vendlindjen e tij, të parët e tij kanë jetuar në një “kullë” për shumë breza, dhe këtu ai krijon kujtimet e asaj kohe, edhe pse si i ri që ishte, mirëpo ai në atë moment kur e ka marrë rrugën e mërgimit dhe lë vendlindjen e tij thotë se “a kam mëkatuar ndaj tyre”, pra ndaj brezave që kanë jetuar në atë “kullë”, të Malësisë, vandlindjes së tij.

Libri “Porosia e kullës”, në një aspekt tjetër e sidomos tek malësori i trevës nga e ka origjinën autori i librit, por edhe në shumë treva tjera shqipëfolëse mund të zbëthehet edhe si: “kullë”, që emri i saj është përdorur në kuptimin e një shtëpie zkonisht ndërtuar prej guri, ku kanë jetuar një familje e madhe, ku mbrohen traditat e lashta shqiptare, si dhe “porosia” që ka të bëjë me amanetin, pra në një kuptim të mirëfilltë “amaneti i kullës” ku malësori ka marrë veprime vendimtare për familjen e tij dhe jo vetëm. Në këtë kuptim besoj se edhe autori i librit Dr. Pashko Camaj ka pasë trashëguar një traditë të tillë sa që edhe ai vetë atëherë kur mori rrugën e mërgimit, mori veprime vendimtare të dalura nga ajo “kullë” malësore. Kështu që nga ky aspekt autori i librit Dr. Camaj u bazua dhe mori vendimit që ta përshkruaj atë vendim që ka marrun mu aty në atë “kullë” dhe të na hedhë në dritë librin e tij me kujtime të quajtur “Porosia e kullës”.

Kur shletova librin dhe pastaj duke lexuar atë, të bie në sy sesa me mjeshtëri autori i librit ka përdorur kontekstet e fuqishme midis “porosisë” dhe “kullës”, që si fillim e nis me traditat e trevës nga vjen e duke e vazhduar me rrugëtimin e emigrimit të tij, duke përshkruar sfidat që ka kaluar, e duke e përfunduar me arritjet e tij, deri në gradën shkencore Doktor i Shkencave Mjekësore si dhe Sekretar i Federatës Panshqiptare të Amerikë “Vatra”, ndërthurje e këtyre ngjarjeve dhe kujtimeve e cila përkon me sukseset të cilat i ka arritur gjithë këto vite në SHBA. Krenari.

Autori në këtë libër që në fillim të lë përshtypjen se shkruan sikur është duke folur me veten e tij, sepse në të vërtetë ai flet me veten e tij, pasi që para syve dhe në mendjen e tij, zënë jehonë porosit e dalura nga kulla prej ku mori rrugën e mërgimit. Po t’i referohemi librit në të lexuar, në gjuhën e shkruar, në rrëfimin e ngjarjeve, Dr. Pashko R. Camaj ka shklruar bukur, ka rradhitur ngjarjet me një rrëfim jashtëzakonisht të bukur me përsonazhet real duke llogaritur veten dhe motrën e tij dhe ka pëdorur një gjuhë të pastër aty këtu edhe në të folmen e trevën së Malësisë, mbi të cilën ndërtoi “Porosin e kullës”, që për ne mërgimtarët lirisht mund ta quajmë edhe si “libër i mallit”, sepse ngjarjet e përshkruara aty në libër e ngacmon çdo mërgimtarë që ka nisur rrugën e mërgimit të nisur nga kulla e vet.

Ngjarja e përshkruar në librin “Porosia e kullës” e autorit Dr. Pashko R. Camaj, është një libër kujtimesh por edhe një libër shumë emocionues, që autori përshkruan disa ngjarje nga e kaluara e tij si dhe paraqet një realitet të pranishëm në tërë trojet shqiptare, e që është migrimi, një plagë e pa shërueshme e kombit tonë. Autori e pranon dhe e paraqet bukur mirë se e kaluara ka qenë me dhembje dhe sakrifica, por ai nuk e mohon se edhe e tashmja është një hipokrizi. Ai pa në shumë raste na paraqet “porosin”që kishte dhe shprehej në “kullë”, ku e sheh se ajo mbizotëron edhe sot por me një mbizotërim aty këtu të zbehtë, e jo si në kohës kur ai i përjetonte ato “pororsi”. Autori i librit Dr. Pashko R. Camaj në librin e tij “Porosia e kullës” gjithashtu shpreh eksperiencën e jetës dhe sfidat e saj ku do të gjejmë mjaft sekuenca jetësore, ku vetë i ka përjetuar, disa të cilat i ka lënë pas (kaluar) e disa i ka përjetuar edhe për aq vite sa është në mërgim deri në arritjen e sukseve që e bënë një njeri me suksese të merituara, sfida që pothua se i kalon shumica e shqiptarëve në emigrim.

E gjithë kjo që na përshkruan autori në librin “Porosia e kullës”, janë mesazhe të rrepta për të rinjtë që mos ta braktisin vendi e tyre, por edhe nëse e braktisin, bile së pakur të i kenë porosit e “kullës” prej nga kanë dalur dhe kanë lënë vendlindjen e tyre dhe t’i barti ato me vete sepse “ku mbizotëron heshtja, aty mbizotëron brenga”.

Për të mos e vazhduar më tej shkrimin tim gjegjësisht reflektimin panoramik mbi librin “Porosia e kullës” e autorit Dr. Pashko R. Camaj, mikut, kolegut dhe lirisht mund të them se edhe bashkëvendasit tim, edhe pse në mes kemi një liqe që na ndan, Liqenin Labeat (Liqeni i Shkodrës), ku si unë si Dr. Pashku e kemi pasur pasion të jemi në brigjet e tij, dua ta përmbylli me urimet e mia më të pëzemëta për këtë botim, po pa u nda vetëm këtu por duke pritur botime tjera në të ardhme, duke na bërë që gjithnjë të reflektohemi edhe më tej në veprimtarin e tij letrare, shkencore e çfarë do qofshin ato.

Urime dhe gjithnjë suksese mik i nderuar Dr. Pashko R. Camaj.

KOSTA NAKE/

(Romanet “Shkaba”, “Spiritus” dhe “Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut”)

Vepra e Kadaresë është një kompleks i madh ndërtimor, me artere dhe kapilarë të shumtë që i lidhin romanet me njëri-tjetrin si pallatet e një blloku apo si dhomat e një labirinthi. Këto artere mund të jenë tematike dhe këtu mund të grupojmë romanet me “çati” osmane, ose me “kolona” nga antikiteti grek, mund të jenë me rimarrje karakteresh siç ndodh te “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, “Kronikë në gur”, “Nëntori i një kryeqyeti”, “Dimri i vetmisë së madhe”, “Koncert në fund të dimrit”, etj. Edhe tre romanet e mëposhtme kanë disa kapilarë lidhës, si: periudha e njëjtë kohore e diktaturës komuniste, lufta e klasëve me mekanizmin e biografive, përpjekjet e dëshpëruara individuale për të dalë matanë klonit të kufirit, etj.

Romani “Shkaba” (1996)

Nga që ka vetëm 100 faqe me një shkrim më të madh nga i zakonshmi, romanin “Shkaba” mund të lexohet me një frymë. Autori kishte paralajmëruar diçka që te përmbledhja “Ftesë në studio” duke u ndalur te përralla e Qerozit që ngjitet nga bota e poshtme mbi shpinën e një shkabe dhe kërkon mish pas çdo kra-kraje. Vjen kjo gjetje domethënëse për një dukuri të rëndomtë në vitet e diktaturës: largimi nga  kryeqyteti i të padëshiruarve dhe degdisja në qytete provincialë, ose internimi nëpër fshatra. 

Romani ka mjaft elementë surealistë, por do të qëndroj te realizmi, pasi gjatë atyre orëve që zgjati rileximi, më mbërtheu një ndjesi e trishtë ngaqë rrugëtimi im profesional ka disa ngjashmëri me Maksin e “Shkabës”. Ai përfundoi te ai qytet i vogël dhe u strehua në hotel se nuk kishte pranuar të bënte konformistin. Bashkë me Tiranën, humbi edhe Anën; Ana tjetër që njohu, ishte gjithashtu e dëbuar, prandaj shpresat për t’u ngjitur atje lart ishin zero. Kishte dy mundësi për të dalë nga humbella ku kishte rënë: ose të fillonte të shkruante letra pendestare derisa të prekte zemrat e qeveritarëve të lartë, ose të arratisej. E para dukej e pamundur, pasi rëniet vazhdonin: përveç Anës, aty përfundon edhe Gazmend Hila, aty qëndron për një kohë edhe shkrimtari Skënder Bermema; pas ca kohësh aty vijnë edhe disa nga ata që kanë qenë ekzektutorë të të dëbuarve të mëparshëm. Ja pse Maksi kërkon zgjidhjen e dytë, të niset drejt liqenit prej të cilit ishin larguar shumë njerëz të tjerë që nuk e gjenin më veten të dëshirueshëm në shoqërinë ekzistuese. Ishte ajo zgjidhja e përrallës me Qerosin, po duke qenë përrallore, rezulton fatale, donkishoteske. Në një gjendje të turbullt mendore, duke shfrytëzuar mungesën e rojeve te kopshti zoologjik, hap kafazin e shkabës dhe…

Kjo tregon se sistemi i diferencimit të njerëzve në diktaturën e proletariatit kishte hyrë në një udhë pa krye dhe nuk ofronte asnjë zgjidhje. Mjerisht, edhe sot vazhdon të ndodhë e njëjta gjë, lufta për pushtet dhe babëzia për të gllabëruar sa më shumë të ardhura nga pasuria publike, po mban peng sistemin e vlerave.

Romani “Spiritus” (1996)

“Shqipëria e braktisur, pa gojë, e padëgjuar nga kurrkush, kaq të fortë e pati ahtin që donte të nxirrte, saqë një natë tetori ai aht e bëri baltën të fliste sikur të kishte shpirt.” (f. 256)

E sjell këtë citim nga kjo vepër e pazakontë “…jo vetëm për nga tharmi, por nga gjithçka: nga brumi, mënyra e ngjizjes, ndërtimi”, (f. 237) pasi, si rrallëkund, autori ka dhënë shpjegime për veprën në pjesën e fundit të saj. Konkluzioni: “Një transplantim i variantit kinez të përgjimit nga romani “Koncert në fund të dimrit” që kulmon me një përkitje zhvarrimi.” Në pjesën e tretë dhe të fundit të veprës “Çmërs”, autori jo vetëm e pohon këtë, por të befason: E kundërta kishte ndodhur – një “zëth”  ishte marrë nga Shqipëria dhe ishte kinezëruar “çjentiçia”, në pritje për t’u sjellë në vendin e origjinës; Shpend Guraziu ishte quajtur Van Mei, Arian Vogli ishte bërë shefi Çzhan, dobësimi i vështrimit të diktatorit këtu përthehet si sëmundje e Maos atje. Kjo zhvendosje e largët te “Koncerti” mban brenda blasfemi që mund të kapen vetëm sot. Kinezi Van Mei thotë: “Jeta e tyre (shqiptarëve – K.N.) ka për t’u tharë si jona. Atëherë do ta vënë re llahtarën, por ç’e do, do të jetë vonë.” (Koncert në fund të dimrit, 1988, f. 470) Në leximin tim të parë para njëzet e ca vjetësh nuk e kisha vënë re këtë lidhje mes dy veprave, madje nuk më ishte fiksuar përdorimi i kahershëm i “çimkave” të sotme.

Pas romanit “Shkaba” me 100 faqe prisja që libri i radhës të ishte sintetizuar në 150 faqe. Ngjarjet janë lokalizuar në qytetin B. në vitet 1980-83. Shfaqja e dramës “Pulëbardha” të Çehovit trand jetën e banorëve dhe kthehet në test për syçelësinë e diktaturës në kushtet kur teposhtja ekonomike po kërciste gjithnjë e më shumë. Për të ruajtur klimën e terrorit në popull, në funksion të mbajtjes së pushtetit, krahas spiunëve të zakonshëm, fillon përdorimi i teknikave të regjistrimit. Shumë prej njerëzve, duke më përfshirë edhe mua, nuk e dinin se ekzistonte një kontroll i tillë, përgjuesit ishin armë ekskluzive e sigurimit të shtetit. Aksioni ngrihet në grotesk kur Xhelo Vranishti, veterani i përkëdhelur i partisë, kërkon një zëth për t’ia vënë shemrit të vet, Arif Dukës, i cili, “pasi merrte vrull nga rakia, s’linte rast pa ngritur veten e pa ulur vlerat e Xhelos në luftë.” Krejt ndryshe ndodh me ata që e ndejnin se ishin objekt i survejimit: e shfrynin zemërimin mbi rrobat ku mund të futej përgjuesi duke i futur në makinat larëse me temperaturë të lartë, i hekurosnin egërsisht, prisnin që duke i shtypur, të kërcisnin si morrat. Si mjeshtër i selitjes së gjuhës, autori krijon edhe një familje kuptimore fjalësh posaçërisht për ta: zëtha, princër, insekte të shtetit, veshët e vdekjes, sakrofagth, të gjorthit, të vogëlthit, zëthiana, zëthavënës, zëthaheqës, etj.

Ky angazhim policor i sigurimit të shtetit, nuk është një nismë nga poshtë, siç ndodhte me trumbetimin që u bëhej nismave revolucionare të masave punonjëse, por një porosi nga maja e piramidës, shoqëruar me marrëveshje për importimin e pajisjeve nga Kina. Për herë të parë Enver Hoxha vështrohet përmes një qelqi me të cilin vëzhgohet eklipsi diellor: nuk përmendet asnjëherë me emër, por vetëm si diktatori, udhëheqësi, Ai. Për herë të parë në një vepër të Kadaresë del edhe gruaja e diktatorit për t’i dhënë mjaft hapësirë në kapitullin XIII me komisionin e dhuratave për udhëheqësin me rastin e 75-vjetorit të lindjes. Vepra kulmon pikërisht këtu, kur Arian Vogli, shefi i sigurimit të qytetit, do t’i bëjë dhuratë ‘Princin 017B’, nxjerrë nga varri i inxhinierit elektrik Shpend Guraziu, ku gjendet jo vetëm prova e seancës së spiritizmit, por edhe një copëzë kumt për Perëndimin, çka përbën zbulesë të përpjekjeve të armiqve të jashtëm kundër pushtetit popullor, kundër Shqipërisë socialiste. Po aty ka dhe një qoshkëzë për dytsin (sozinë) e udhëheqësit.

Personazhe si Edlira Gjikondi, Suzana Kraja, Skënder Morina, ndihmës Naumi, mjeku H. janë thjesht garniturë e veprës; venitja e seksit të grave, përçudnimi i gjuhës, dhjetëra njerëz që përfunduan në internim ose në burgje janë pasojat e tmerrshme të situatës së nderë deri në trokitjen e demokracisë. 

Romani “Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut” (2002)

Te romani “Spiritus” ka një detaj të vogël, në dukje të parëndësishëm: “Një aktor e vranë me armë gjahu mu në mes të rrugës” (f. 18), kurse në faqet 20 dhe 21 jepen edhe të dhëna të tjera, pa u përmendur emri. Pikërisht ky aktor i vrarë është personazhi kryesor i romanit “Jeta, loja dhe vdekja e Lul Mazrekut” që merr shtysë nga vrasjet në kufi në fund të viteve ’80 të shekullit të shkuar. Me siguri autori, përveç mbështetjes mbi ndonjë ngjarje të vërtetë, ka patur në dorë edhe materiale të tjera, çka mund të kuptohet nga dëshmitë në prokurori në fund të disa kapitujve, madje më duket sikur emrat e të vrarëve që jepen në fund të veprës, janë realë.

Shqipëria e atyre viteve ishte futur në një qerthull rrënimi ekonomik që mbulohej me një propogandë agresive, saqë shumë njerëz rrugëdaljen filluan ta kërkojnë përtej kufirit duke e paguar shpesh me çmimin e jetës. Lul Mazreku nga qyteti B. nuk ia del të vazhdojë Institutin e Arteve dhe i duhet të shkojë ushtar në Sarandë. Ende pa u nisur, një nga shokët e vet, Nik Balliu, ia fut xanxat e arratisë. Paralelisht, Vjollca Morina, vajzë nga kryeqyteti, stazhiere në Bankën Kombëtare, duke shfrytëzuar një njollë në jetën e saj, rekrutohet nga Sigurimi i Shtetit dhe dërgohet në Sarandë në sezonin e plazhit për të zbuluar ata që kishin në mend të arratiseshin. Rritja e numrit të të arratisurve ka alarmuar majën e piramidës shtetërore dhe partiake dhe një prej komandantëve të kufirit jep idenë e rritjes së terrorit ndaj banorëve duke ekspozuar të vrarët në kufi. Në mungesë të një kufome, Lul Mazreku pranon të luajë rolin e parë dhe të fundit në jetën e tij duke u shtirur si i vdekur në një varkë, në këmbim të liridaljes për të takuar Vjollcën.

Rrënimi ekonomik ka sjellë edhe një degradim të gjuhës së komunikimit mes të rinjve, ushtarëve dhe femrave të rekrutuara duke krijuar një vathë fjalori vulgar të pazakontë në veprat e Kadaresë: “qytet i pjerdhur, atë plaçkën e ka si llokum,  të lëroj nënën, i preku herdhet, ca pordhacë, lugu që sajohej midis kofshëve… mbyllja e rrumbullaktë pak më poshtë i ngjante një kopse ngjyrë kafe me ca rrudha e qepje anash… po ti qenke trap fare, na çave bythën me këtë, mos të dukem gjë si byths? unë të shkërdhej nënën! mos hodha ndonjë pordhë? t’i ruajnë bythën, fol, shkërdhatë, mos kakarisni, moj lavire.” 

Në antitezë me këtë fjalor agresiv, gjithçka ndryshon rrënjësisht kur flitet për Butrintin dhe lidhjet e tij me antikitetin, një urë lidhëse me Trojës dhe Romës, me pandehmat se këtu mund të ketë ndaluar vetë Enea. Duke vënë historinë e këtij vendbanimi të lashtë si libër në duart e Vjollca Morinës, Kadare gjen rastin për t’u rikthyer në Trojë nga ku është ndezur zjarri që i ka dhënë jetë jo vetëm letërsisë greke, por edhe asaj botërore.

Përfundimi më i rëndësishëm pas këtij rikthimi në universin kadarejan është më i qartë se çdo herë: vepra e Kadaresë duhet rilexuar.

Nga Albert Vataj/

Me legjimitetin e gjithkohshmërisë dhe kapërthimit të çdo limiti të mundësisë së njeriut për të sunduar botën, ai është quajtur “babai i fantashkencës”. Por, kohëpaskojet, tejpërçimi i dijes dhe ç’kodimi i mistereve dhe sekreteve nga njeriu, vërtetuan se ishte shumë më shumë se aq. Ai ishte një mëndje e ndritur, një forcë e tranformimit të përfytyrimeve në fakte shkencore të pakontestueshme. Ai nuk vinte nga qielli, por gjithçka që endi me kaq pasion dhe mendjebegati, e ngriti famën e tij lart në qiell, në një shkrepëtimë shndritëse ylli. Është fjala për poetin, dramaturgun dhe romancierin e zhanrit fikshën shkencor, Jules Verne, (Zhyl Vern) (8 shkurt 1828 – 24 mars 1905). Ai ishte një ndër shkrimtarët i njohur dhe më të lexuar francez në botë.

Reputacioni i tij ishte dukshëm i ndryshëm në rajone anglishtfolëse, ku ai nuk ka qenë shumë i mirëpritur sepse është etiketuar si një shkrimtar i zhanrit fikshën ose shkrimtar për fëmijë. Megjithatë kjo nuk shterroi interesimin e gjithë shtresave dhe grupmoshave, gjë që shtyu botuesin e tij të ribotojë disa herë romanet e Jules Vern.

Grupmoshat që lexuan, ëndërruan dhe jetuan me aventurat e tij janë pa dallim. Siç ka mrekulluar të rriturit, ka megjepsur fëmijët. Mendimtarët, shkencëtarët, zbuluesit dhe studiuesit, i ka shokuar me faktet dhe përfytyrimet, saktësia e të cilave do të ishte befasuese me ballafaqimin e fakteve përmes sprovave dhe sfidave shkencore në periudhat e mëvonshme. Deri para disa kohësh ka qenë autori më i përkthyer dhe më i admiruar, por do të mbetet përgjithmonë një shembull i pashembullt i letërsisë fantashkencës. Vepra e Zhyl Vern që nga viti 1979, u rendit me të njëjtën pritshmëri dhe interesim me kolanën krijuese të Agatha Christie dhe William Shakespeare.

Shpikjet e përshkruara në shumë prej librave të tij më të famshëm tashmë janë bërë realitet dhe veprat e tij kanë frymëzuar breza të terë krijuesish e shpikesish.

Biografia Zhyl Verni lindi në qytetin e Nantes, në Francën Perendimore. Ai ndoqi hapat e babait të tij dhe filloi studimet për drejtësi në Paris, por i ndërpreu ato për të filluar karrierën e si shkrimtar. Ai filloi të bashkëpunonte me botuesin Pierre-Jules Hetzel, i cili e ndihmoi Vernin të publikonte por edhe duke e këshilluar për këshilluar për fushën e letërsisë. Jeta e tij është e mbarsyer me aventura dhe befasi, të cilat ngjizën thellë realitete imagjinative dhe zgjuan ato botë, ato larmi fantastike përfytyrimesh, të cilat kanë mbetur përgjithmonë si vlerat më të vlefta të leximit.

Pas suksesit të librave të tij, Zhyl Verni fitoi popullaritet në gjithë botën duke u shndërruar nga emrat më të lakuar. Ai u tërhoq nga jeta publike dhe bleu një shtëpi në Amien, një qytet i qetë bregdetar. Këtu ai filloi të rregullonte marrëdhëniet me disa nga anëtaret e familjes me të cilët s`kishte marrëdhënie të mira (përfshire dhe djalin e tij) si dhe u frymëzua për disa nga kryeveprat e tij. Zhyl Vern vdiq në Amien më 24 mars 1905 dhe u varros në këtë qytet.

Vepra e tij është sa interesante aq dhe bujare. Zhyl Vern ka shkruar 58 romane, por midis veprave të tij më të njohura përmenden: Aventurat e tri anglezëve dhe tri rusëve në Afrikën Jugore, Gjarpëri i detit, “Pesë javë në balonë”, “Ishulli misterioz”, Rreth botës për 80 ditë, “20 milje nën det”, “Nga Toka në Hënë”, “Udhëtim në qendër të Tokës”, “Aventurat e kapitenit Hateras”, “Fari në fund të botës”, “Sfinksi i akujve”, “Bijtë e kapitenit Grant”, “Kapiteni pesëmbëdhjetëvjeçar”, “Dy vjet pushime”, “Aventurat e çuditshme të kapiten Antiferit”, “Mateo Sandorf”, “Mikel Strog”, “Piloti i anijeve të Danubit”, “Fshati ajror”, “Ndodhitë e një kinezi”, “Rrezja e gjelbert”, “Ylli jugor”, “Doktor Oksi”, “Kështjella në Karpate”, “Përplasja e anijes Xhonatan”, “Nje qytet lundrues”, “Vullkani i artë”, “Aventura e jashtëzakonshme e ekspeditës Barsak”, “Arkipelagu në flake”, “Mësymja e detit”, “Rrëmbimi i shpikësit”, “Dramë në Livoni”, “Udhëtaret e rinj”, “Shkolla e Robinsoneve”, “Dimërim në akull”, ” 2 vite me pushime “. Kolana e tij krijuese pushtoi me mrekullimin përfytyrues gjithë botën dhe foli me gjuhët e gjithë rruzullit për të vijuar të mbetet në shkallën më të lartë të interesimit në gjininë e fantashkencës.

Luan Rama/

Ndryshe nga shumë anglosaksonë që e bënë Parisin dhe Francën si një atdhe të tyre të dytë, Samuel Beckett (Beket), ky irlandez i lindur në periferi të Dublin-it erdhi fillimthi më shumë për të shpëtuar nga jeta monotone në familjen e tij protestane ku nëna dhe i ati ziheshin parreshtur. Kjo i krijonte një gjendje të padurueshme dhe ai u largua nga ta. Atëherë vendi më i parapëlqyer ishte Franca, Parisi me jetën libertine dhe komunitetin e madh anglosakson që jetonte tashmë që në fillim të shekullit. Meqë ishte letrar nuk kishte vend më të mirë se Franca për të jetuar dhe krijuar.

Kur erdhi në Paris menjëherë u takua me James Joyce dhe Silvia Beach në librarinë e saj «Shakespeare and Company» duke frekuentuar njëkohësisht rrethet letrare parisiane me një potpuri stilesh, shkollash, rrymash dhe individualitetesh nga me origjinalet. Atë kohë Beckett adhuronte Dante, Proust, Descartes… Në fillim do të jepte mësime në gjuhën angleze si lektor në “Ecole Normale Superiuère” kohë kur nisi të merrej me sport, të luante tenis apo rugby me ekipin e Shkollës Normale. Më pas u kthye në Dublin dhe përsëri, disa vite më vonë mori rrugën drejt Parisit të cilin s’do ta braktiste më, duke u vendosur fillimisht në Hôtel Liberia, në Rue de la Grande Chaumière në Montparnasse. Ishte koha e shkrimeve të para kur i entusiazmuar nga Joyce hyri në botën letrare. Eseja e parë që shkroi ishte Dante… Bruno. Vico… Joyce për çka Joyce e përshëndeti si një letrar me të ardhme. Një nga aventurat e para në Francë ishte një udhëtim nëpër kështjellat e Francës, nëpër Loire, çka padyshim e ka mbushur me shumë dashuri për këtë vend.

Shpesh e kujtonte atë kohë kur me një letër shkruar nga xhaxhai i tij shkoi të takonte James Joyce. “Ishte një takim shumë miqësor”, do të kujtonte Beckett. Shumë shpejt dy irlandezët u miqësuan dhe takoheshin shpesh duke diskutuar rreth letërsisë dhe filozofisë. Becket u bë një mik i familjes dhe pritej nga Joyce dhe gruaja e tij, Nora me shumë dashuri. Që në fillim Beckett e ndjeu shqetësimin e madh të Joyce për të bijën e tij Lucie. Ai e njohu atë në nëntor të vitit 1928. Shpesh Lucie këndonte italisht, gjermanisht apo frëngjisht. Ishte një vajzë e këndshme, e kultivuar dhe që pëlqente dansin. Madje një herë dha shfaqje në teatrin e Vieux Colombier pranë Saint Germain-des-Près ku në rradhët e para ishte familja e saj, Beckett si dhe Raymond Duncan me të shoqen. Nganjëherë kur Joyce luante piano, në fund të sallonit ajo kërcente dans që të tërhiqte vëmendjen e Beckett. Dukej që i pëlqente. Që nga ajo kohë ajo dhe Beckett dilnin shëtitje rrugëve të Parisit, pinin çaj bashkë, shpesh ajo shkonte dhe e takonte në Ecole Normale, shkonin në teatër, etj. Të gjithë mendonin se ishin të dashur, po kështu dhe Joyce por Beckett e ndjeu se Lucie kishte probleme psikike dhe u largua. Një ditë Lucie e kishte ftuar ne një lokal dhe ishte veshur bukur si në një ditë fejese. Mendonte që të kurorëzonte lidhjen e saj. Por për habinë e saj, Beckett, që donte ti ruhej kësaj lidhje, për ti dalë përpara ishte shfaqur me një mikun e tij, çka gjatë drekës u bisedua për gjëra të parëndësishm. Kjo gjë Lucien e tërboi dhe ajo u largua e zemëruar. Atëherë Joyce i shkroi një letër që të mos qasej më në shtëpinë e tij. Kjo padyshim për Beckett ishte diçka e paparashikur por shpejt Lucie do të lidhej me një francez dhe kjo histori iu la të kaluarës.

“Kur u njoha me Joyce, unë nuk kisha ndërmend të bëhesha shkrimtar, – shkruante Beckett. – Kjo erdhi më vonë kur kuptova se nuk isha i dhënë për mësimdhënie dhe se nuk e kisha pasion“. Në atë kohë nisi të shkruante një ese të gjatë për Proust të cilin e adhuronte, për çka Joyce e kishte mbështetur dhe nxitur njëkohësisht.

Në muajt e pare të vitit 1931 Beckett u kthye në Dublin si profesor i frëngjishtes në Trinity College dhe në mars të vitit 1931, Sylvia Beach e ftoi të vinte në Paris për prezantimin e librit të ri të Joyce Working in Progress i cili sapo ishte botuar. Në atë kohë Joyce luftonte me drejtësinë amerikane që të hiqte censurën mbi botimin e librit të tij Uliksi, por kjo bëhej gjithnjë e pamundur meqë Joyce nuk pranonte të hiqte skenat erotike. Më 7 maj të vitit 1932, Beckett vazhdonte të qëndronte në Paris por atë ditë një emigrant rus qëlloi me armë dhe vrau presidentin e Republikës Franceze, Paul Daumier. Meqë policia nisi të kontrollojë gjithë emigrantët në Paris dhe meqë ai nuk kishte dokumente qëndrimi, u largua menjëherë nga Hotel Trianon dhe shumë netë i kaloi fshehurazi në atelierin e mikut të tij francez, piktorit Lurçat. Më pas, fshehurazi u largua drejt Londrës ku do të qëndrojë deri në vitin 1935.

Në vitin 1938 Samuel Beckett u njoh në Paris me një amerikane të pasur, Peggy Gugghenheim, e cila kishte një galeri arti në Londër dhe vinte shpesh në Paris. Në autobiografinë e saj Out of This Centery ajo shkruan për irlandezin Beckett. “Ishte një irlandez thatim rreth të tridhjetave, me sy jeshil që nuk të shikonin asnjëherë kur flisje. Kishte syze të errta dhe dukej i zënë me diçka tjetër. Fliste pak por gjithnjë gjëra me vend. Ishte mjaft i sjellshëm por shumë i majtë në mendimet e tij. Vishej keq dhe me rroba të vjetra franceze dhe nuk kishte ndonjë ngasje fizike. Një shkrimtar i frustruar dhe një intelektual i vërtetë…” Në një darkë me një grup miqsh ata po pinin në villa “Scheffer”. Kur kishin dalë ai i kishte thënë ta përcillte deri në apartamentin e saj në Rue de Lille, ku ishte vendosur ato ditë. “Ne ngjitëm shkallët. Ai nuk i tregonte qëllimet e tij por papritmas më tha të shtrihesha pranë tij, mbi sofa… dhe nuk vonuam të gjendeshim të dy në shtrat ku qëndruam deri natën e ditës tjetër.” Asaj i kujtohej se Beckett i kishte thënë se shkrimtari më i mirë i letërsisë franceze ishte autori i librit Udhëtim gjer në fund të natës të Celine dhe kjo e kishte habitur. Ishte njeri me humor dhe Peggy-n kjo e kënaqte së tepërmi. “Ajo që më pëlqente më shumë në jetën tonë të përbashkët ishte se nuk e dija asnjëherë se kur vinte dhe kur ikte, ditën apo natën. Ishte një njeri i paparashikueshëm dhe kjo gjë më eksitonte. Madje shpesh vinte i dehur. Në atë kohë isha e zënë shumë me punët e mia të galerisë. Shpesh duhej të takohesha me Jean Cocteau, me ekspozitën e të cilit do të inaguroja galerinë time në Londër. “Obllomovit”, siç e thërrisja atë, nuk i vinte mirë: ai donte të rrija në shtrat me të…”

6, Rue des Favorites

Në atë kohë Beckett qëndronte në Hotel Duncan. Një natë, duke u kthyer me një çift miqsh në avenynë “Orleans”, një proksenet prostitutash i quajtur Prudent, i doli përpara dhe i kërkoi paratë. Beckett menjëherë kishte bërë sikur nuk e kishte parë por tjetri i ishte vënë pas. Pas pak ai e kapi për krahu dhe i propozoi që të shkonte me prostitutën që kishte në krah dhe ti jipte para. Por Beckett kërkoi të largohej ndërkohë që ai iu afrua dhe e qëlloi me thikë në kraharor. Sigurisht, menjëherë për të mjekuar plagën e thellë u gjend në spitalin Hôtel Broussais, në të njëjtin spital ku dikur kishte qëndruar poeti Verlaine. Pikërisht ato ditë, atje i ishte shfaqur një vajzë e quajtur Suzanne, një grua e gjatë si ai, jo e bukur dhe shtatë vjet më e madhe. Ishte një tip interesant dhe e pafjalë, çka Beckett-in e bëri për vete. Me të do të jetonte gjithë jetën e tij.

Muajt kalonin dhe ndërkohë ai shkruan parathënien e ekspozitës së Cocteau-së në galerinë e Londrës. Në vijim i pëlqente të shkruante poezi, duke menduar se ishte poet. Shpejt botoi 12 poezi në revistën e njohur të asaj kohe Les Temps Modernes. Më së fundi në këtë kohë u vendos në një apartament me qera në 6, Rue des Favorites, vend ku do të qëndrojë për një kohë të gjatë. Një ditë, kur u takua me Peggy-n, ai i tha se së fundi kishte njohur një franceze që quhej Suzanne dhe se historia e tyre e përbashkët kishte mbaruar. “Obllomovi“ më tha se kishte tashmë një të dashur dhe nëse unë kisha ndonjë kundërshtim për këtë. Sigurisht që jo, i thashë. Megjithatë ajo ishte më tepër si nëna e tij sesa një dashnore. Ishte ajo që i kishte gjetur atë apartament. Megjithatë ai dukej se nuk ishte i dashuruar pas saj. Suzanne nuk i bënte skena si puna ime dhe unë s’kisha qenë xheloze. Nuk ishte e bukur. Kishte pothuaj të njëjtën moshë si unë, pra që të dyja më të moshuara se “Obllomovi.”

Ishte koha kur bashkë me Suzanne-n, Beckett u vendos në atë apartament të vogël në katin e shtatë, në Rue des Favorites, ku në një nga dhomat kishte vendosur makinën e shkrimit dhe shkruante ose përkthente. Pikërisht këtu do të shkruante dhe romanin Molloy dhe Malone vdes… Pas një vizite në Dublin, ku duhej të shikonte nënën e sëmurë, ai u kthye shpejt në Paris. Miku i tij Marcel Duchamp me të cilin sapo ishte njohur, kërkoi të ikte nga Parisi. Lufta po afrohej. Në dhomën e tij ndërkohë përkthente në frëngjisht romanin e tij Murphy. Po atë kohë Joyce u kthye në Paris dhe u vendos në Hotel Lutece. Ishte i sëmurë me ulcer dhe Bechett-it i vinte shumë keq për mikun e tij të vjetër. Madje e ndihmoi por shpirti i Joyce ishte i plagosur me historinë e tij familjare dhe vajzën e tij të çmendur. Në 9 qershor, në Francë filloi eksodi i madh i njerëzve që zbriste nga veriu drejt Parisit dhe ushtria gjermane kapercente kufirin duke marshuar drejt kryeqytetit francez. Të gjithë zbrisnin drejt Vichy-së. Po kështu dhe Joyce. Bashkë me Suzanne Deschevaux-Dumesnil një nga ato ditë ata menduan të largohen menjëherë nga Parisi dhe pa zhurmë zbritën drejt jugut, Tuluzës, prej nga ku donin të iknin drejt Portugalisë dhe që andej për në Angli. Por kjo ishte e pamundur. Askush nuk pranoi t’i mirrte me anije. Pikërisht duke qëndruar në atë zonë, një jetë e re filloi për Beckett-in duke u përpjekur të lidhej me Rezistencën Franceze. “Nazistët dhe veçanërisht trajtimi i keq ndaj hebrejve më indinjuan së tepërmi, – do të shkruante Beckett për atë kohë, – dhe unë s’mund të rrija me duar të kryqëzuara… I luftova nazistët që e kishin kthyer në ferr jetën e miqve të mi. Nuk është se luftoja për kombin francez…“ Në këtë periudhë ata ndaluan në Vichy për të takuar aty Joyce që ishte vendosur në Hotel de Beaujolais bashkë me Nora-n dhe birin e tij Giorgio. Takimi i tyre ishte i përmallshëm por dhe i trishtuar njëkohësisht për fatin e tyre. Ç’mund të bënin në atë kohë kur Franca ishte në një kaos të madh dhe fati i të huajve ishte në duart e Gestapos, edhe pse Irlanda ishte asnjanjëse në këtë luftë? Për më tepër s’kishin asnjë të ardhur. Meqë Beckett kishte nevojë për para, me një letër rekomandimi nga Joyce ai shkoi tek Valery Larbaud që banonte një rrugë më tutje nga hoteli i tyre. “Në atë kohë ai ishte i paralizuar, – kujtonte Beckett. – Portën na e hapi gruaja e tij e cila në çoi në dhomën ku rrinte. Ishte ulur në një karrige lëvizëse por nuk fliste dot ngaqë ishte kishte një paralizë. Ishte gruaja e tij që fliste në emër të Larbaud. Na dha 20.000 franga që na shërbyen shumë dhe sigurisht pas lufte ia ktheva…“

Ishte tetori i vitit 1940. Çuditërisht, Beckett mendoi se do të ishte më mirë që të ktheheshin në Paris në apartamentin e tyre në Rue des Favorites. Dhe ata u kthyen. Ishte miku i tij I afërt, francezi Péron që e futi në grupin e Rezistencës. Në atë grup ai u njoh me Jeaninne, vajzën e piktorit Francis Picabia. Fillimisht merrej me mbledhjen dhe përkthimin e informacioneve rreth nazistëve të instaluar në Paris, veçanërisht lëvizjen e trenave në mënyrë që anglezët të mund të bombardonin forcat e Rajhut. Grupi i tyre quhej “GloriaSMH” dhe ai kishte pseudonimet “Sam“ apo “Irlandezi“.“Ishte një grup i madh, – kujtonte Beckett, – ata më sillnin informacionet dhe unë i shtypja. Pastaj i çoja te një grek që bënte pjesë në të njëjtin grup. Jetonte atje ku sot ndodhet Avenue René Coty. Ai i fotografonte dhe i reduktonte të gjitha sa një kuti shkrepseje. Ishin të padeshifrueshme por mund ti zmadhoje. Pasaj ia çote zonjës Picabia, një zonje të vjetër e të respektuar”. Dokumentet ishin në frëngjisht dhe kështu duhej të përktheheshin.

Në mes të janarit Beckett mori vesh vdekjen e mikut të tij të dashur Joyce në Zyrih çka e trishtoi shumë. Jeta në ilegalitet ishte shumë e rrezikshme pasi dhe ata që ishin anglezë rrezikonin të arrestoheshin. E vështirë të shkruaje në atë kohë. Në një nga ato ditë, në shtëpinë e tyre ia mbërriti milicia franceze. Lumturisht ai nuk ishte aty. Suzanne ishte habitur nga ardhja e tyre e papritur por mbi tavolinë i zuri syri librin e Hitlerit Mein Kampf, të cilin Beckett po e lexonte dhe merrte shenime lidhur me ideologjinë naziste. Në çast ua tregoi si një dëshmi e simpatisë për ta dhe milicët menduan se s’kishin të bënin me njerëz armiq meqë ata lexonin veprën e famshme të Hitlerit. Kështu ata u larguan. Në fakt dikush nga rrjeti i Rezistencës kishte spiunuar pasi shefi i grupit Alfred Péron, të cilin ai e kishte njohur që student në Dublin, në “Trinity College“ ishte arrestuar nga Gestapo dhe më pas do dërgohej në kampet e shfarosjes në Gjermani. Ata s’do ta shihnin më mikun e tyre. Pak orë më vonë, Beckett dhe Suzanne vendosën të largohen menjëherë pa pritur të dukeshin ata të Gestapos. Dhe vërtet, pas ikjes se tyre Gestapo ia kishte mbërritur për ti arrestuar por tashmë ata e kishin lënë Parisin me pasaporta fallco. Në fillim ishin strehuar fshehurazi në shtëpinë e shkrimtares Nathalie Sarraute e pastaj kishin nxituar në drejtim të zonës Lyon-Tulon.

Gjatë kësaj ikje të jashtëzakonshme jeta e tyre kaloi peripeci të paimagjinueshme për një letrar si Beckett. Duke iu afruar Rousillon, ata udhëtuan gjithnjë larg rrugëve automobilistike që të mos binin në sy të nazistëve dhe milicëve francezë. Ecën me ditë të tëra në pyje, flinin aty gjatë natës, ndërkohë që Beckett kishte probleme me këmbët. Dimri ishte i ashpër dhe shpesh kishte ngrica. Pikërisht atje Beckett u lidh me grupin lokal të Rezistencës Franceze.

I izoluar në një fshat në jugun e Francës, në “Rousillon dans les Vaucluse“, një lloj ferme ku jo rrallë vinin ushtarë të Wermahtit, Beckett merrej me bujqësi, mbillte zarzavate dhe ndërkohë vazhdonte të shkruante librat e tij, siç ishte romani Watt. Megjithatë do i duhej të përballonte probleme të shumta shëndetësore dhe së pari ato psikike. Gjendja e tij sa vinte dhe rëndohej dhe kjo sëmundje e tmerrshme që mundohej ta zotëronte do të ishte për të një lëngatë e gjatë. Në fundin e luftës, ushtria gjermane la jugun e Francës dhe bashkë me Suzanne-n, më së fundi u nisën drejt Parisit. Parisi kishte kohë që ishte çliruar. Banorët e dikurshëm u rikthyen në apartamentin e tyre në Rue des Favorites. Një epokë e re filloi për Beckett dhe letërsinë e tij. Për kontributin e tij në Rezistencën franceze, ai u dekorua me “Kryqin e Luftës“ (Croix de Guerre) me shënimin si “Njeri me kurajo të madhe që gjatë dy viteve provoi aftësi në rrjetin e rezistencës, ku i denoncuar nga gjermanët duke filluar nga viti 1943 u detyrua të jetojë me vështirësi të mëdha në klandestinitet”.

Në vitet e para të pasluftës Beckett filloi të jepte mësime në gjuhën angleze që të mund të jetonte dhe shërbeu së pari si interpret në veri të Francës, në Saint-Lô ku ai u angazhua në Kryqin e Kuq francez e më pas në atë irlandez duke punuar në kushte shumë të vështira dhe në varfëri të plotë. Më pas zbriti në Paris ku u bashkua me Suzanne-n e cila bënte një jetë spartane pasi si gjithë parisianët dhe ata jetonin në kushtet e varfërisë. Suzanne punonte me një makinë qepëse Singer dhe siç kujtonte Beckett ishte ajo që e mbante shtëpinë. Në këtë kohë vuri dhe kandidaturën për të punuar si përkthyes në departamentet e Unesco-s por kandidatura e tij nuk u pranua. Ndërkohë shkruan novela dhe tekste të tjera. Në fillim shkroi një ese për dy piktorë flamandë që u botua në Cahiers d’Art. Meqë kishte njohur Sartrin që në vitin 1924, i dërgoi shkrime për revistën që ai drejtonte, Les Temps Modernes. Ditën flinte, natën shkruante por të ardhurat e tyre ishin gjithnjë të pakta. Në këtë kohë shkruante romanin Mercier dhe Camier si dhe Molloy i frymëzuar nga jeta e tij personale. Në 9 tetor të vitit 1948 nisi të shkruaj dramën Duke pritur Godonë të cilën e mbaroi pas katër muajsh, në 29 janar të vitit 1949.

Kur mbaroi dorëshkrimin Duke pritur Godonë askush nuk donte ta botonte. Gjashtë shtëpi botuese parisiane e refuzuan. Shumë shtëpi botuese nuk tregonin interes për të. Kjo gjë Beckett-in e trishtonte shumë, megjithatë Suzanne i jepte gjithnjë kurajo. Ishte ajo që këmbënguli se drama së pari duhej të vihej në skenë, çka do të tërhiqte dhe botuesit. Kështu, me dorëshkrimin e tij në dorë, Suzanne shkonte dhe takonte regjisorë të ndryshëm dhe drejtorë teatrosh duke u propozuar dramën e Beckett-it. Madje dhe ai u detyrua të shkonte në Irlandë që t’ua propozonte teatrove të ndryshme por dy teatro që kishte kontaktuar e refuzuan kërkesën e tij. Botuesit anglezë refuzuan ndërkohë të botojnë romanin Watt, çka Beckett-in po e dëshpëronte shumë. Ishte një kalvar i gjatë deri sa më në fund, regjisori Roger Blin, i cili atë kohë po vinte në skenë pjesën Eleutheria, pranoi të angazhohej me këtë dramë e cila iu duk moderne por dhe e veçantë për një publik si ai i Parisit. Vallë do të kishte sukses? Sidoqoftë dhe nga ana e Blin ishte një ndërmarrje e guximshme.

Beckett nuk e kishte menduar se Duke pritur Godonë do ti hapte rrugët për të gjitha botimet e mëpasme. Ishte vepra e absurdit, me personazhet si Vladimir dhe Estragon që më kot presin Godonë e mistershëm në një vend të shkretuar e pa njerëz dhe që më së fundi askush nuk vjen veç dy kalimtarëve. Kjo dramë u bë pjesa teatrale më e interpretuar në botë dhe e përkthyer në 30 gjuhë të ndryshme të botës. Në filllim ishte një botues 26 vjeçar në Paris, Jerome Lindon i cili drejtonte një shtëpi botuese të re, Les Editions du Minuit (Botimet e Mesnatës). Kur e mori në dorë dorëshkrimin Duke pritur Godonë ai u entusiazmua shumë dhe pranoi ta botonte menjëherë. Që atëherë nisi një miqësi dhe bashkëpunim i madh midis tij dhe Lindon.

Në ato kohë Beckett kishte rregulluar një shtëpi të vogël larg Parisit në peizazhet e blerta të Ussy, ku qëndronte shpesh dhe ku shkroi veprat e mëpasme të cilat do të hynin në historinë e letërsisë botërore. Më 1969 bashkë me Suzanne-n ai kishte shkuar me pushime në një qytezë të vogël turistike Naubel, 60 km në jug të Tunisit dhe Jerome Lindon i telefonoi për lajmin e madh që sapo kishte marrë se komitetit i çmimit Nobel i kishte akorduar çmimin Nobel për Letërsinë. “Oh, ç’katastrofë!“ kishte thënë Beckett. Dhe sigurisht, nuk i bënte përshtypje marrja e çmimit dhe lavdia por fakti se tani duhej të përballonte dyndjen e gazetarëve dhe mediat e shumta për intervista. Lindon e këshilloi që të rrinte i tërhequr dhe të mos jepte intervista pasi e dinte natyrën e Beckett-it që nuk donte ta shqetësonin. Për të rëndësi kishte të shkruante dhe të ishte në një vend ku të mos e ngacmonte njeri. Por gazetarët më në fund e morën vesh dhe u dyndën në hotelin e tij. Tre ditë nuk doli nga dhoma por më së fundi doli me një cigare në gojë, tepër i qetë duke u thënë se nuk jepte asnjë intervistë. Një ekipi të televizionit suedez që kishte ardhur për ta intervistuar rreth kësaj ngjarje të madhe botërore ai u dha vetëm një fotografi me ngjyra dhe u largua. Siç do të mësonte më vonë për çmimin Nobel kishin qenë konkurentë shkrimtarë si Simone de Beauvoir, Borghes, Pablo Neruda, Graham Green dhe André Malraux. Në fakt katër anëtarë të jurisë kishin votuar për Beckett ndërsa dy të tjerët për Malraux. Këta të fundit e kundërshtonin letërsinë e Beckett duke thënë se ishte një shkrimtar pessimist dhe nihilist, ndryshe nga principet e themeluesit të çmimit Nobel. Ndërsa sekretari i Akademisë Suedeze Gierov, ngulmoi në atë se “Beckett e përshkruan njerëzimin ashtu siç e shohim në çastin e dhunës më të madhe ndaj tij“, por, shton ai “shkrimtari kërkon në thellësitë e këtij rrënimi, pasi atje dhe ekziston një potencial i rehabilitimit njerëzor… Vetëm atje mendimi dhe poezia pesimiste mund të transformohen në mrekullira. Ai ka në vetvete dashuri për njerëzimin, një ndjesi që shtohet sa më shumë depërtohet në thellësitë e tmerrit…“ Sidoqoftë, në 10 dhjetor të vitit 1969 ishte Jerome Lindon që mori çmimin në emër të Beckett pasi shkrimtari refuzoi të shkonte, çka shkaktoi dhe disa pakënaqësi ndër bashkëpatriotët e tij irlandezë që e shhnin si një shenjë krenarie kombëtare.

Ishte koha që irlandezi Beckett filloi të pinte si shumë whisky edhe pse në publik ishte gjithnjë i rezervuar, i ftohtë por me një mirësi e mirësjellje të jashtëzakonshme. Gjithnjë i tërhequr, fjalë pakë, ai nuk shkonte asnjëherë në premierat e shfaqjeve të dramave të tij. Shpesh e gjeje në Selecte, në barin e tij të parapëlqyer amerikan, përballë La Coupole. Nuk e pëlqente zhurmën, mondanitetin, publiçitetin. Parapëlqente gjithnjë të ishte larg mediave. Mendonte se për të njohur një shkrimtar mjafton vepra e tij. Eshtë vepra ajo që flet. Vepra nuk ka nevojë të shpjegohet. Dhe është e habitshme se çmimi Nobel ishte i vetmi çmim që mori ky romancier dhe dramaturg i madh në jetën e tij letrare. Ndërkohë një sëmundje e vështirë filloi ta shqetësojë: Parkinsoni.

Udhëtimet i pëlqenin shumë. Gjatë një udhëtimi në Maltë ai kishte parë një tablo të Caravaggio-s, prerjen e kokës së Gjon Pagëzorit, të cilën e konsideroi si “një zë në shkretëtirë”, si “një tablo e errët, solemne, e dhunshme dhe makabër”. Më 1973 filloi ta ndjejë plakjen pasi shumë prej miqve të tij kishin vdekur, duke filluar me Joyce 30 vjet më parë. Megjithatë, tashmë Molloy dhe Malone vdes janë dy nga romanet me të lexuara. Në Malone vdes gjen padyshim diçka thelbësore të vet autorit, pesimizmin e thellë, trishtin, heshtjen. I fiksuar në një dhomë të mbyllur, siç i kishte ndodhur gjithë jetën letrare vetë Beckett-it, Malone është duke pritur vdekjen. E vetmja gjë që mund të bëjë është të vështrojë objektet që e rrethojnë. Ai ka një laps dhe një letër dhe atëherë imagjinon…

Edhe pse disa e konsiderojnë romanin Molloy si kryeveprën e tij, në fakt mendoj se është drama e famshme Duke pritur Godonë, kjo vepër revolucionare dhe novatore që hodhi bazat e teatrit absurd dhe që vite më vonë do të gjente një përhapje të jashtëzakonshme. Në fillimin e viteve ’70, Beckett do të ketë probleme të shumta me sytë. Në fillim u operua nga katarakti në një klinikë në Rue de Saint Jaques çka e trishtoi shumë. “Syri po shërohet, – shkruante ai në kujtimet e tij, – dhe shikimi duhej të ishte jashtëzakonisht mirë, si afër dhe larg. Por e kam të vështirë të lexoj dhe të shkruaj. Shërimi është tepër i ngadaltë dhe kjo për mua është tepër e bezdisshme.” Më 17 shkurt 1971 ai operoi dhe syrin e djathtë. Në fillim bënte shëtitje të shkurtra dhe më pas arrinte të shkonte gjer në Kopshtet e Luksemburgut.

Gjer në vdekjen e tij më 22 dhjetor të vitit 1989, ky nobelist, letrar i fisëm dhe i lavdishëm mbeti i dashuruar me vendin e frankëve… gjer në varrin e tij të thjeshtë, në Montparnasse, pranë gruas së tij, Suzanne.

Gëzim Zilja/

Është një libër që qysh në faqet e para lexohet me ëndje dhe nuk të lodh. Të bën përshtypje që në fillim shqipja e pastër ku vështirë të gjesh një fjalë të huaj, të çfarëdo natyre, rrjedhshmëria, qartësia, delikatesa, përshkrimi plot pasion i natyrës dhe sinqeriteti me të cilin është shkruar ky libër. Unë thjesht do ta quaja, Autobiografia ime ose Jeta ime në dy kohë. Gjithsesi autori ka zgjedhur titullin “Porosia e kullës,” ku Kulla simbolizon gjithë Malësinë me historinë e saj jo të zakontë dhe përpjekjeve për mbijetesë, në kushtet e pushtimit jugosllav.

Qysh në hyrje autori na bën me dije se: “ ky libër është një përmbledhje e tregimeve të vërteta mbi përvojat që unë ndaj me vëllezërit dhe motrat e mija dhe të afërmit e mi, që nga fëmijëria deri në ditët e sotme.” Libri pasi e lexon kupton se është jeta e autorit në dy kohë: Ajo deri në moshën 20 vjeçare e kaluar në Malësinë e Madhe, pjesa e Jugosllavisë (Malit të Zi) dhe pjesa tjetër, jeta me peripecitë e saj deri në arritjen e suksesit në Amerikë. Autori ka zgjedhur titullin “Porosia e kullës” që mua më tingëllon, si një amanet, si një porosi që tradita e njerëzve të mirë, të ndershëm, punëtorë e atdhetarë të vazhdojë. Do ndalem pak të tradita dhe simboli i fjalës KULLË.

Kullat kanë qenë shtëpi banimi dy-tre katëshe, për jetesë të shumë njerëzve dhe shpesh të përshtatura me dritare frëngji për rezistencë në rast sulmi nga armiku. Në këto kulla u lindën dhe u rritën fëmijë, me frymën e paraardhësve, gjyshërve dhe stërgjyshërve të tyre. Shkolla e parë për fëmijët e atyre anëve ka qenë edukimi familjar me dashurinë ndaj familjes, respektin ndaj nënës e babës, ndaj mikut, edukimi për ruajtjen e nderit në kuptimin e gjerë të kësaj fjale, të gjuhës, pronës, atdheut, fesë, të traditave më të mira, shumë prej tyre të pasqyruara në Kanunin e Malësisë së Madhe. Në ato kulla u mbajtën kuvendet, u falën gjaqet, u lidh besa për ruajtjen e integritetit tokësor sidomos gjatë Lidhjes së Prizrenit. Ndoshta diçka më shumë duhej folur për luftën heroike në mbrojtje të tokave dhe mos aneksimin e Plavës e Gucisë nga Mali i Zi, për Ali Pashë Gucinë e Haxhi Zekën, meqënëse ky libër nuk është thjesht vetëm libër kujtimesh por dhe një amanet për pasardhësit për të ruajtur traditën e njohur historinë.

Gjatë gjithë librit për autorin vazhdon dilema hamletiane, Të jesh a të mos jesh, që në rastin e Pashkos është: të ri në vendlindjen time, të ndjek fatin e paracaktuar, të bëj atë jetë që kanë bërë në shekuj stërgjyshërit e mi që nënkupton mbijetesën dhe jetën e mbyllur në një fshat të Malësisë së Madhe nën pushtimin dhe racizmin jugosllav apo të shkoj diku jashtë Jugosllavisë, kësaj bashkësie komuniste e të plotësoj ëndërrat e mia. Përgjigjen dhe zgjidhjen do ta shohim në fund të kësaj analize të shkurtër.

***Së pari libri shpreh në të gjitha dimensionet mallin për vendlindjen. Nuk kam lexuar ndonjë libër historik, biografik apo kujtimesh deri sot ku çdo gërmë, rresht apo kapitull pikon mall të pafund, ndoshta dhe lot si gjethet e shelgjeve pas një rrebeshi shiu, kur dielli shfaqet, duke ndriçuar sërish tokën. Duke e lexuar qetë çdo paragraf, ashtu shtrirë në divanin tim jo shumë të rehatshëm pasi e mbarova si rrallë herë, isha në gjendja të tregoja gjithçka sikur e kisha parë në një film me metrazh të gjatë. Kam shkruar dikur një libër për fëmijërinë dhe sërish banoj në lagjen ku jam lindur e rritur por përshkrime të tilla aq të hollësishme nuk kam shkruar thjesht se nuk i mbaja mend ose ndoshta nuk jam një vrojtues shumë i vëmendshëm.

Pasi e mbarova librin isha në gjendje të plotësoja si në një pazëll gjithë fshatin me përrenjtë, lëndinat, gurët e varreve, rrugët e rrugicat, autobuzin që nisej çdo një orë nga fshati në Podgoricë, njerëzit, jetën e tyre qysh pa lindur dielli me mjeljen dhe nxjerrjen e bagëtisë për kullotë, punën në fermë, etj etj. Përshkruhen me hollësi babai, nëna, vëllezërit e motrat, roli i tyre në familje, kushërinjtë, fejesat martesat, mbytja e motrës dymbëdhjetëvjeçare në përroin e fshatit dhe perjetimi plot dhimbje nga të afërmit i kësaj humbjeje, “pijaca” në Podgoricë ku shisnin bashkë me të atin prodhimet e fermës, pritja me orë e autobuzit pas shkuarje në kinema, për tu kthyer në shtëpi, meraku i nënës për vonesën, etj e tj. Megjithëse rrallë, në libër ndihet si një hije e zezë, që ndjek jetën e banorëve të fshatit dallimi, diferencimi dhe padrejtësia e adminstratës shtetërore në trajtimin e banorëve me kombësi shqiptare. Në disa raste (kjo ishte dhe nga shkaqet kryesore të largimit nga vendlindja të autorit) sidomos në shkollë, në ushtri dhe konkurimin në shkollën e Lartë për Mjekësi në Universitetin e Prishtinës, Pashko shumë i ri, ndjeu drejtpërdrejtë, padrejtësitë që iu bënë në vlersimin e punës së tij, vetëm se ishte shqiptar, thënë ndryshe qytetar i kategorisë së dytë, rrjedhimisht dhe mungesën e perspektivës në një shtet ku e drejta dhe liria mungonte. Mendoj se edhe më shumë shembuj mund të jepeshin për trysninë që ushtronte qeveria malazeze, për të pasur lexuesi një tablo edhe më të saktë të jetës së shqiptarëve të Malësisë së Madhe nën pushtimin jugosllav.

Mardhëniet me babain, tregimet për gjyshin e pushkatuar nga komunistët jugosllavë, janë një pjesë tjetër e librit ku kultura, tradita, historia, urtësia, virtutet më të mira si besa, nderi, mikpritja, feja, respekti për prindërit, e fisin transmetohen nga njëri brez në tjetrin me anë të këshillave, tregimeve dhe bashkëpunimit. Është një vlerë e popullit shqiptar përcjellja e dokeve, zakoneve, traditave nga njeri brez tek tjetri me seriozitet dhe jo rrallë me fanatizëm. Megjithëse kishte një farë njohjeje me gruan e tij të ardhëshme autori tregon sesi në fund të shek të XX ai dërgon lajmës të prindërit e vajzës që do të bëhej gruaja e tij, që kishte lindur në Amerikë, për të marrë pëlqimin e prindërve të vajzës, nisur nga parimi i vjetër shqiptar se kur dy vetë lidhen me martesë familjet lidhen më ngushtë, tashmë me anë të gjakut me njëra tjetrën.

Jo rrallë në tregimet e tij Autori nxjerr në pah vlerat e Kanunit të Malsisë për mikpritjen, aktin e faljes ose ritet e dasmës dhe vajit. Ne mësojmë se në ritet e vdekjes nuk ka vetëm vajtojca por edhe vajtor siç ishte babai i autorit. Ashu si dhe në Jug të Shqipërisë vatojca ose vajtori gjatë vajit numëronte meritat e të vdekurit deri në ditët e fundit të jetës së tij. Rasti i Mul Delisë të lexohet në libër faqe 102.

Mardhëniet me shtetin si një aparat shtypës kundër shqiptarëve si e thashë dhe më sipër jepet shkurt vetëm në disa raste dhe nuk jepen shumë arsye. Ai përshkruan me hollësi vrasjen e Pjetrit nga komunistët malazezë. Është një histori e gjatë dhe e dhimbshme ajo e gjyshit që pushkatohet pa gjyq nga një togë komunistësh jugosllavë, duke e lënë shtrirë për tokë, në dimrin e vitit 1945. Mendoj se duhej sqaruar më tej ky fakt sepse në libër nuk jepet qartë arsyeja pse e vranë, thjesht për terror, se ishte shqiptar, se ishte kundër komunizmit apo diçka tjetër. Gjithsesi kjo është një zgjedhje e autorit dhe është e drejta e tij ta pasqyrojë këtë ngjarje shkurt në faqet e librit. Mendoj se qëllimi për të cilin autori e ka shkruar këtë libër është arritur plotësisht.

PËRFUNDIM

Qysh në fillimet e librit pasi kthehet pas dyzet vitesh në vendlidje ai shprehet: “A ishte i gabuar vendimi për të lënë vendlindjen time shtëpinë time. A i kam tradhëtuarparadhësit e mi duke lënë të vetmen botë që ata njihnin për ka shumë breza? Ja kjo është një pyetje që ia bëj vetes ende edhe sot e që do ia bëj gjatë gjithë jetës ime.” Në faqen e fundit të librit ai bindet dhe pohon duke deklaruar përfundimisht: “Jam i bindur tani më shumë se kurrë se vendimi që mora atë verë të vitit 1985, nuk ishte vëtëm vendimi i vetëm që mund të kisha marrë, Ishte gjithashtu vendimi i duhur. Më ka çuar këtu ku jam sot duke mbajtur ende gjallë trashëgiminë e brezave para meje..”

Respektoj shumë këtë mendim të Autorit por ndahem disi me përfundimin e zotit Pashko Camaj. Sigurisht që njeriu është i lirë dhe jetën që i jepet vetëm një herë, duhet ta kalojë në mënyrë të tillë që të mos ket keqardhje për vitet e kaluar pa qëllim, në varfëri ose në një vend të humbur e pa perspektivë si Malësia e Madhe.

Sot në dilemën më të madhe ndodhet rinia shqiptare. Tash tridhjetë vjet qeveritë shqiptare pa përjashtim në themel të tyre kanë propagandën, padrejtësinë dhe korrupsionin. Ka dy rrugë: ( për Pashkon kishte vetëm një rrugë) Të luftojnë e përpiqen për një Shqipëri demokratike, për një jetë më të mirë, apo t’ia mbathin kudo qoftë vetëm që jeta e tyre dhe e fëmijëve të jetë e sigurt dhe e lumtur.