Aristotel Mici

Illyria,  20 tetor, 2003/

Me rastin e 20 Tetorit, dita perkujtimore e vdekjes së poetit Naim Frasheri, në vitin 1900.

Ese

  Unë jam në shpirtin tuaj,

  Mos më kini për të huaj.

 N.Frashëri

Në relievin e letërsisë shqiptare Naim Frashëri me veprën dhe fjalën e tij të frymëzuar shënon majën  më kulmore të mendimit poetik, duke u bërë një burim  dritëdhënës për zgjimin e ndërgjegjes  kombëtare në dekadat e fundit të shekullit XIX  dhe më pastaj. I pushtuar nga  angazhimi i madh i  atdhetarisë ai u tret  për idealin e shenjtë të përlindjës së  kombit të vetë. Naim Frashëri digjej  nga  dëshira për ta parë  Shqipërinë të çliruar nga robëria shekullore turke. Poeti e donte  Shqipërinë një vend  të lulëzuar, që të “zgjohej atëherë, kur u ngrohmoti,“  si shoqet përqark:

“Pa shiko lulet e tjera,

Q’u çel e lul’e u lulëzuan,

Shih, pa shih ç’u zbukuruan,

I ngjalli përsëri vera.

I ndërgjegjshëm  për qëllimin e tij si atdhetar i flaktë, poeti ka kënaqësinë  ta quaj Shqipërinë  “Mërmë” dhe veten  djalë i saj i përgjëruar :  

  Shqipëri! të qofsha falë!

Të kam mëm’ e  më ke djalë.-        (poezia  “Parajsa”) 

Duke studjuar  misionin  e shkrimtarit  në veprën e Naim Frashërit, Prof. E. Çabej ka shkruar

Për të:  “Poeti e ndjen veten të dërguar që me anë të fjalës së tij  të zgjojë kombin nga  gjumi i gjatë i shekujve. Rëndësia e tij qendron kryesisht këtu, që ai në kohë të sundimit të huaj ndezi pishtarin e lirisë, që e hodhi këtë në literaturë dhe e mbajti ndezur ne dorë. Ai  përmbushi  detyrën  që i pat caktuar vetes……ai  i  derdhi të gjitha fuqitë e tij mendore e fizike dhe në këtë punë shkriu veten në kuptimin e vërtetë të fjalës. Qiriri që ai këndon në një nga vjershat e tij, i cili digjet vetë për t`u ndritur të tjerëve, është një simbol i poetit vetë dhe i veprës së tij..”

I  frymëzuar nga dëshira e zjarrtë për t`u dhënë shqipëtarëve“pakëz  dritë”, Naim Frashëri shkroi më gjithë fuqinë e shpirtit vjersha patriotike, me qëllimin e lartë që të  ngjallte në zemrat e bashkëkombësve dashurinë për Atdheun dhe lirinë dhe të forconte  në mbarë popullin e tij vetëdijën kombëtare,duke u bërë ashtu me veprën e përkushtimin e vetë Apostull i Shqipëtarizmës, i ndërgjegjshëm për misionin historik të poetit, ai  përgjërohet  para bashkëkohësve:

Në mes tuaj kam qendruar

E jam duke përvëluar

Që t`u jap pakëz dritë,

Natën t`ua bëj ditë.

…………………………..

Për ju do rri të tretem

Asnjë çik të mos mbetem.

“Kurrë ndonjë poet s`është nisur  ashtu  vetëdijshëm  rrugës së vetmohimit për hir të një qëllimi të shenjtë” – ka shkruar për të  Prof. R.Qosja, dukë analizuar  përkushtimin e  madh  të këtij  poeti.  Një personaliteti të tillë dritëdhënës i përshtaten fare mirë fjalët e novelistes amerikane Edith Wharton : “Janë dy mënyra për të shpërndarë dritë: të jesh qiri, ose pasqyrë që e reflekton atë”. Themi kështu, pasi Naimi me veprën e tij ndriti si qiri nga njëra anë, po nga ana tjetër pasqyroi dhe mendimin progresiv të kohës.

Figura  iluministe  e Naim  Frashërit u shfaq në horizontin shqiptar në momentin historik më  të nevojshëm, atëherë kur Perandoria Turke po numëronte vitet e fundit, kur  vendet fqinjë kishin fituar pavarësinë dhe atdheu kish  nevojë për dritë. Me veprën  e tij ai u bë Volteri dhe Russoi i parë i Shqipërisë.

Si poet romantik dhe përçues i iluminizmit, Naim  Frashëri  u përpoq të  rilindte   ndërgjegjen kombëtare së pari  përmes evokimit të së kaluarës historike, duke treguar lashtësinë e popullit dhe heroizmat e figurave më të shquara. Ashtu ai  përpiqej  poetikisht të rriste krenarinë kombëtare,  të shtonte dashurine për Shqipërinë dhe ndjenjën  e të qenurit  shqipëtar:

“Bota që kur është zënë,

Shqipëria gjallë ka qënë.

Pellazg` u thoshin më parë,

Më së fundi  shqiptarë.

Përkrahës i teorisë pellazgjike lidhur më  origjinën ë kombit tonë, Naim Frashëri  rreh  të kumtojë se “Neve jemi më të parët” në Evropë krahas helenëve dhe romakëve e madje dhe më të  lashtë se ata.  Tek  rrëfen lashtësinë e kombit, poeti gjen rast dhe përmend figurat më të shquara të së kaluarës, thur vargje për  trimërinë e heronjëvë të dikurshëm:

Pirrua ish nga  Shqipërija

Trim q` e lëvdon historija,

Skënderbeu  Kastrioti,

Q`u rrëfye aq i zoti,

Ishte burr` i Shqipërisë         

Kështu gjithnjë  po  me këtë synim patriotik poeti  tregon  po me atë ndjenjë krenarie:

E   kush e bëri  Morenë?

Gjith shqipëtarë qenë.

S` ish shqiptar Marko Suli?

Xhavella e Miauli?

Bubulina e  Kanari?

Shqipëtar bir shqiptari.?

Po ndjenjën e patriotizmit dhe të krenarisë kombëtare, më tepër  se në çdo vepër , poeti do ta shfaqte  te  poema epike  “Histori e  Skënderbeut”.  Është e vërtetë se  autorë të hershëm  shqiptarë si  Marin Barleti, Tivarasi, Dhimitër Frangu , Gjon Muzaka, e më  pastaj,  Frang  Bardhi e kishin vënë në qendër të  librave dhe të shkrimeve të tyre heroin  tonë kombëtar,Gjergj  Kastriotin, Skënderbeun.  Po ashtu qe vlerësuar dhë ngritur lart Skënderbeu edhe nga  përsonalitete të shquara të botës. Papa Kalisti  III  do t`i jepte tiullin e lartë të  “kapitenit të përgjithshëm të  Selisë së Shenjtë “.  Ky  papë e lavdëronte dhe e propagandonte Skënderbeun si një “mbrojtës të krishtërimit” dhe i shkruante atij më 1457:  “Nuk ka njeri  në botë, i cili të mos dijë  trimëritë që keni bërë, dhe i cili  të mos ju lavdërojë gjer në qiell si një kryengritës të vërtetë dhe si një kryeluftëtarë bujar të krishtërimit” [Hist.ë Shqipërisë – f -310, 1959].  Po ashtu do ta  çmonte heroizmin e Skënderbut më vonë,  në kohën e iluminizmit, filozofi  i famshëm francez, Volteri. Poeti angles, Bajroni, do ta kujtojë në veprën e tij “Çaild Harold”. Shkrimtarë e piktorë  europianë  e deri  tek Longfellow në Amerikë do të trajtojnë në veprat e tyre  figurën e  Skënderbeut. Po rëndësia e veprës së  Naim   Frashërit për Skënderbeun qendron në atë se ai e shkroi në radhë të parë për gjithë popullin shqiptar dhe në një  periudhë që ajo nevoitej aq shumë. Me poemën e tij  ai e ngriti dhe e lartësoi  Skënderbeun.“Naimi i jep dimensione të gjëra  fytyrës madhore të Skënderbeut dhe e ngriti atë njeri (të ngritur në  veprat e veta luftarake dhe morale) në nivelin e simbolit kombëtar të luftës  për liri e  pavarësi.”        

Për ta dhënë sa më madhështore dhe tërheqëse figurën e  heroit kombëtar, Naim  Frashëri përdori gjithë talentin e tij poetik dhe përvojën letrare, që kish fituar nga letërsia klasike botërore. Përmes një imazhi  gjysëm mitologjik, si  tek “Íliada” dhe “Eneida”,  ngrihet natën hija e të atit të Skënderbeut, Gjon  Kastriotit dhe endet në hapsirat e luftës, për të gjetur të birin, Gjergjin, e mbiquajtur Skënderbe: 

U  ngrit fat`i Shqipërisë,

Si i vdekuri nga varri,

Mori rrugën e Asisë,

Duke rendur si i marri.

Dhe kur hija e fanepsur e takon heroin, fillon t`i flasë. Ashtu si në  një pamje danteske, si në një legjendë, hija  bisedon me të birin, si i vdekuri më të gjallin:

Flë, i thotë, o jetëgjatë,

   Nuk e di se ç`është bërë!

Ç`e gjëti  të zinë tët atë

Dhë Shqipërinë të tërë.

Po qëllimi kryesor i poetit nuk është vetëm që të jap informacion për epokën  e trimërisë Skënderbejane, por  dhe  të  ndezë  te lexuesit zjarrin e luftës kundër sulltanit dhe zgjedhës  së robërisë turke. Jo më kot hija e të atit e vë në pozitë të vështirë heroin, kur do që ta nxisë  për   kryengritje:

A më sheh ti mua plaknë?

Të qenkësha si ti djalë!

Muratit i pinja gjaknë,

S`gënjehesha sot më fjalë.

Kuptohet se  këto vargjëe  kishin një tingëllim aktual. Analogjia historike është më se e qartë: Ashtu si luftuan Skënderbeu dhe i ati kundër  sulltanëve,  ashtu duhet të bënin edhe  bashkëkohësit e poetit, që të shpëtonin Shqipërinë dhe të fitonin  lirinë.  

Me  përmasa madhështore dhe  si me imazhe  homerike jepet edhe kthimi  çlirimtar  i  Skënderbeut në Krujë.

Zjente fusha tundej mali

Nga armët e trimërisë,

Hingëllin e s` mbahej  kali,

Që sjell mbrenë e Shqipërisë.

Poeti ishte i sigurt se çdo shqiptar, po të dinte  dhe  të njihte  luftrat dhe trimëritë e  Skënderbeut, do të  krenohej me të dhe të kaluarën e atdheut. Për këtë arsye Naim  Frashëri përpiqet  të nënvizojë çdo vlerë morale e pamje heroike të kryëtrimit të  Shqipërisë, aq sa  edhe për armët e tij, kur i pa në muzeun e Vjënës, u mrekullua dhe shkroi i mahnitur e gjithë frymëzim:

Lum ti moj  Shqipëri,thashë,

Armët ` e  tij kur i pashë,

Ndë Belvedere, në  Vjenë,

Sikur pashë  Skënderbenë. 

Ndjenjat patriotike poeti mundohet  t`i forcojë  jo vëtëm  duke evokuar të kaluarën heroike dhe lashtësinë e kombit, po edhe duke  treguar  me gjithë frymëzimin e tij bukuritë e natyrës shqiptare. Me mall të patreguar dhe gjithë krenari ai shkroi për bukuritë e madhështinë e vendlindjes poemën  e famshme lirike “Bagëti` e  Bujqësija”. Tek këndon  me dashuri të  zjarrtë  për malet e larta, për fushat e gjera me lule, për lumenjtë e kulluar dhe pyjet e gjelberuar të atdheut të tij, mbushet me krenari dhe flet me eksklamacion:

Ti ,  Shqipëri më ep nder, më ep emërin shqiptar,

Zemërënë ti ma gatove, plot me dëshirë dhe me zjarr.

Kjo poemë qe një hymn madhështor për Shqipërinë dhe  gjithë shqiptarët e kohës së Rilindjes, që ushtroi një ndikim të jashtëzakoshëm për edukimim e ndjenjave patriotike dhe forcimin e ndërgjegjes kombtare. Poema “Bagëti e Bujqësija” ka qenë  dhe është edhe sot e kësaj dite një burim i pashtershëm  atdhedashurie për të gjithë brezat.

Rigjallërimin e vetëdijës  kombëtare poeti përpiqej ta bëntë edhe duke shtuar dashurinë për gjuhën amëtare, që ajo të mësohej e këndohej sa më mirë. Për poetin   gjuha shqipe është e shenjtë dhe e lashtë sa vetë kombi. Sipas poetit shqipëtarët kanë atë  “Gjuh` që flisnin Përënditë, /Atë flisnin Pëllazgjitë” Po gjuha e nënës sonë nuk është vetëm e lashtë, po edhe e bukur dhe e lehtë, prandaj duhet ta duan e ta mësojnë të gjithë:         

                                                Gjuha jonë sa e mirë!

Sa e ëmbël! Sa e gjerë!

Sa e lehtë! Sa e lirë!

Sa ë  bukur ! Sa ë vlërë!

Naim Frashëri i pushtuar nga  frymëzimi  i zjarrtë i shqiptarizmës, shkruan më ndjenjë  krenarije po edhe me një kënaqësi dhe admirim për bukurinë magjepsëse të gjuhës shqipe:

E ku shkruhen në kartë

Fjalët e gjuhës së zjarrtë!

Poeti me të drejtë vlerësonte lartë mësimin e gjuhës aq sa mësimin e saj e lidhte me përparimin kombëtar:

Vëllezër shqiptarë!

Të prekim urtësinë,

Të zëmë udhën e mbarë,

Të ngjallim  Shqipërinë.

Të shkruajmë gjuhën tënë,

Kombin ta ndriçojmë,

Gjithë ç`është e ç`ka qënë,

Nga  dalëz ta mësojmë.

Naim Frashëri,që shkroi me kaq  dashuri për  bukurinë e gjuhës shqipe, u përpoq me gjithësa  mundi intelektualisht me veprën e tij për lartësimin e nivelit kulturor të saj.  Këtë anë të rëndësishme të veprës së poetit nënvizonte edhe albanologu i famshëm Norbert Jokl-i , i cili, duke shkruar për autorin e “Historisë së Skënderbeut” dhe të  “Qerbelasë”, theksonte rolin e madh të veprës së këtij poeti për formimin e gjuhës letrare shqipe. Me veprat  e Naimit gjuha shqipe u pasurua edhe nga ana leksikore me shumë fjalë të reja. Është shumë e dukshme përpjekja e tij si edhe dëshira e madhë për ta   pasuruar, po edhe për ta pastruar gjuhën shqipe. Kjo anë e krijimtarisë së  poetit  duket edhe në titujt e  librave shkollore e diturake, që botoi siç janë  “Vjersha për Mësonjëtoret e  Para” dhe “Këndimi  i Çunave”,  ku fjala “mësonjëtore “  zëvëndësonte fjalën  “shkollë” dhë fjala  “Këndim” fjalën “lexim”.

Naim  Fashëri si poet mbarëkombëtar, i pushtuar tërsisht nga ideja  patriotike e bashkimit dhe vëllazërimit të të gjithë shqiptarëve, ngrihet mbi  ndasitë fetare. Shpirti i tolerancës e lartëson edhe më tepër figurën e tij si Apostull i shqiptarizmës. Nuk është e rastit që në librin  “Lulet e Verës” midis vjershave  me motive të ndryshme, ndodhet edhe poezia “Para  Krishtit”. Në këtë   poezi autori nuk e shikon Krishtin  as si shenjtor, as si fetar, po si një njeri tokësor, si përfaqësues i humanizmit më të thellë, që predikon mirësinë dhe drejtësinë dhe që sakrifikon veten për njerëzinë.

Se kjo fytyrë

Është paqyrë,

Dhe na rrëfenë,

E s’na gënjen.

Gajithçka hequr njeriu i mjerë

Nga veth’ e tinë  e nga i vëllaj

Që kanë vrarë  e kanë prerë

Pa gjyq, pa fjalë, pa pasur faj.

   Toleranca fetare e Naimit nuk e çudit  aspak lexuesin, pasi ajo është edhe tolerancë e popullit të tij , gjë që flet  për një psikologji të qytetëruar,  për një  civilizim  mbarëshqiptarë. Poeti mbi gjithçka vë mëmëdhenë.  Ai i drejtohet  Nënës  Shqipëri me apoteozë, duke u përfalur me përgjërim: “Shqipëri të qofsha falë,/ Të kam mëmë e më ke djalë”. Kështu, heroi lirik i Naimit u jep shëmbullin e tij shqiptarëve, që ta ndjejnë veten  si ai, bijë të Nënës Shqipëri,  që në radhë të parë  Shqipëria të jetë metaforikisht “Parajsa” e tyre, kurse feja të mos i përçajë, se jemi  vëllezër të një kombi, të një gjaku, të një gjuhe  dhe një bese:

Gjithë ç`jemi shqipëtarë,

Jemi një fis e një farë,

Kemi të tërë një shpresë,

Një gjak, një gjuhë,një besë.

Të bashkuar dhe jo të ndarë, shqipëtarët do ta shpëtojnë mëmëdhënë, prandaj ai i këshillon bashkëkohësit:

“Lëreni më nj`anë fenë,

Të shikojmë mëmëdhenë”

                                                         (Parajsa)

Po është e vetëkuptueshme se me këtë këshillë poeti shtron nevojën e bashkimit kombëtar, duke u ngritur kundër ndasive fetare, që viheshin re gjithandej. Pra, Naimi, kur thotë “Lëreni më nj’anë fenë”, nuk ngrihet kunder feve dhe as nuk tregohet “ateist”. Për më tepër, për të qënë sa më i vërtetë, pas kësaj porosije, ai bën edhe pak didaktikë, kur shkruan : 

“Fet` e besët t`i kemi,

Po të ndarë të mos jemi,

Hoxh’ e xhami e dervishë,

Priftër e kallogjër’ e kishë

Nderë që kanë ta kenë,

Po të duan mëmëdhenë,

Të duan njerëzinë

Dhe tërë Shqipërinë

Kjo ide e Naim Frashërit, që feja të mos na ndajë, që për  Shqipërinë “ t`i  lëmë më nj’anë  besimet fetare”,   për analogji na kujton vetiu thirrjen e famshme të Pashko Vasës :

                                  “ Çonju shqiptarë prej gjumit, çonju,

                                     Si vëllazën në një besë shrëngonju

Dhe mos shikjon kisha e xhamia

                                    Fe e  shqyptarit asht shqyptarija”                                                 

Pra dy autorë të famshëm të Rilindjes kanë  ide të njëjtë për bashkimin kombëtar, duke kërkuar që ndasitë fetare të mos bëhen pengesë për idealin patriotik të unitetit mbarëkombëtar.  

.

*   *   *

Vargje  e më sipërme të marra nga poezitë e  këtyre dy autorëve të  Rilindjes sonë flasin  për një dukuri të  psikologjisë  sonë  kombëtare, për  atë që shqipëtarët ndjenjën  patriotike e kanë  të shenjtë dhe mbi gjithçka. 

Kjo ide e fuqishme e karakterit  atdhetar të shqiptarit i pat tërhequr vemëndjen  studjuesit austriak   J.  G. Hahnit, i cili rreth 150 e ca vjet më parë, më 1867, siç e thekson edhe  Prof. Çabej,  kur në veprën e tij shkruante: “Greku dhe vëllahu lirinë politike ia sakrifikon besimit. Shqiptarit i vjen aq rëndë të durojë zgjedhën, sa lirimin nga kjo zgjedhë e paguan me besimin e të parëve”. 

Për ta përforcuar edhe më shumë këtë ide le të kujtojmë edhe deklarimin e ish kryeministrit të Malit të Zi, Vojvodës,  Mark Milani, i cili pohonte se “sa herë që ne përpiqeshim të ndërsenim në Shkodër katolikët kundër  muslimanëve, apo anasjelltas, e kishim betejën të humbur, sepse shqiptarët e kishin ndjenjën kombëtare shumë më të fortë” .

            Më një fjalë, thënë më shkoqur, te shqiptari  ndjenja  kombëtare qendron e fuqishme dhe mirëkuptimi ndër fetar midis tyre është gjë normale. Aspekt i kësaj dukurie  janë edhe martesat midis mijëra e mijëra  shqiptarëve me besime të ndryshme, gjë  që  dëshmon realisht  pohimet e J. G. Hahnit  dhe M. Milanit.

                                                 *   *   *   

.   Po edhe kur shkruan për  Abas Aliun dhe  Qerbelanë, Naim Frashëri  nuk është se do të propagandojë dogma fetare; përkundrazi, ai do të japë një mesazh, duke marrë  anën  racionale, humane dhe përparimtare të ngjarjeve. Qendrimi ideoemocional i autorit është pro me Alinë  dhe me të bijtë, po është kundër  palës regresive të përfaqësuar  me Mauvian dhë  Jezidin. Në një analizë për poemën  “Qerbelaja”, Prof. Kristo Frashëri, njohës i historisë së Orientit, ka shkruar se Naimi ka marrë anën e  Aliut dhe të bektashizmit, për arsyen se ky ishte drejtimi më progresiv, ishte si një lloj  protestantizmi brenda  muslimanizmit. 

          Lidhur me bindjen  pantheistike të  Poetit duhet  nënvizuar  edhe  ideja e tij   botëkuptimore  për ndeshjen e së mirës me të keqen. Kjo gjë duket në natyrë siç është fenomeni  i ditës dhe i natës , i dritës dhe i  errësirës; në jetën njerëzore, ku ndeshet e vërteta me  gënjeshtrën.  Ashtu  si  ndodh  edhe  në jetën  vetiake të njeriut, ku përzihen:

Dhe Parajsi dhe  Skëterra,

Dhe ëngjëlli dhe djalli,

Edhe gjithçka të tjera,

Janë brenda tek i gjalli.

Këtë dualizëm konfliktuos poeti e shtrin edhe te puna e njeriut  si edhe te subjekti i veprës letrare. Siç ka vënë re me kohë  Prof E.Çabej  “Te  “Istori e   Skënderbeut” të tërheq vëmendjen fakti  se përfaqësuesit  e  së keqes janë sulltanët  turq, Muradi  II  dhe Mehmëdi  II, përfaqësuesi i së mirës i krishteri  Skënderbë ( lë të nënkuptojmë këtu edhe të atin dhe gjithë njërëzit e tij të afërt  – shënimi ynë -A.M.).  Në  këtë mënyrë trajtimi duhet t`ia çmojmë aq shumë poetit, kur që  ky vetë ishte  muhamedan. Kjo ndodh në frymë të karakterit të popullit shqiptar, tek i cili  ndjenja etnike ka qenë gjithmonë më e fortë  se ndjenja   religjioze . Naimi i shikuar dhe nga kjo anë na tregohet pjella e thjështë  e kombit të tij. Ai është  frymë nga fryma jonë dhë gjak nga gjaku ynë”. 

Naim  Frashëri qe në të njëjtën kohë dhe poet dhe edukator i kombit të vet. Si një sociolog largëpamës ai këshillonte shoqërinë shqiptare që  “gruaja duhet të jet`  e mësuar  më shumë nga burri, se fëmija së pari nga mëma e marrën arësimin dhe mësimet…..Gruaja është mëmë e fëmijësë, zonjë e shtëpisë dhë krei i njerëzisë”. Të shtroje  para opinionit shoqëror ide të tilla progresive, kur në Shqipëri dhe në gjithë vendet fqinjë patriarkalizmi ishte aq sundues, do të thotë të ishe  njeri me autoritet intelektual  të jashtëzakonshëm, një dijetar me aureolë qiellore,  para të cilit  burrat e rëndë ulin kokën. Në fushën e edukimit dhe të pedagogjisë nuk duhë harruar edhe thënia tjetër  e Naimit  për arsimimin e rinisë, që çdo prind të kujdesej më sa të mundej për të mësuar  fëmijët , se ata, siç shkruante ai “janë për një kohë më tej nga koha juaj”. Ndërsa  vetë të rinjtë  i  këshillonte me fjalën e urtë  “Trupi shëndoshet me të punuar,,/ Mendja  ndritohet me të mësuar”…. Po si edukator i  kombit ai nuk mjaftohej vetëm me këshilla, po vriste mëndjen të ndihmonte konkretisht duke  bërë  libra  diturakë  për fëmijët e atëhershëm të  Shqipërisë  siç janë  “Vjërshat për Mësonjëtoret e Para”,  “ Këndimet e  Çunave”, vjersha  “Dituritë” ,  “Istori e përgjithshme”. Sot këto  botime  shkollore  do të dukëshin didaktikë dhe miturake, por për në atë kohë, kur në Shqipëri kishte vetëm një shkollë  shqipe dhe asnjë libër, rëndsia e tyre ka qënë e jashtëzakonshme. Përmes atyre  teksteve të shkruara më një gjuhë të rrjedhëshme dhe të natyrëshme, autori përpiqej të jepte mësime edukative dhe informacoine shkencore. Me gjithë paraqitjen  didaktike  të atyre  librave, ne , po të thellohemi në realitetin shqiptar të asaj kohe, gjejmë tek ato vepra  edhe edukatorin, edhe dijetarin edhe artistin e fjalës, poetin  e përkushtuar për gjithë  çështjen kombëtare. E rëndësishme  është të theksojmë me këtë rast se  edhe   nga ato tekste të thjeshta shkollore marim vesh mendimet përparimtare, që kishte përqafuar autori.  Naimi kishte një kutpim materialist për Universin,  sistemin diellor dhe planetet”:

Dheu është në mes të qiellit,

I vjen rreth e rrotull diellit.

Po kështu edhe  për vetë diellin  ai shkruan në përputhje me idenë e heliocentrike të  N.Kopernikut

Dielli ësht` një yll i zjarrtë

Që ndrin posi lëmsh i artë,

Është me mijëra herë

Nga dheu m`i math e m`i gjërë.

Në mënyre realiste shpjegon  Naim Frashëri edhe fenomenet e natyrës, reshjet atmosferike, vetëtimën, gjëmimet,elektrikun, për botën e gjallë shtazore,bimore, njeriun dhe evolucionin e tij nga barbaria deri në kohët e reja. Dikur njeriu “Me egërsirat luftonte”, po pastaj  “Zu kafshët  e i përdori,/Metalet nga dheu i nxori,/ Gjithë ç` kish nëvoj`,/ Mihu ,lëroi,  mbolli korri,/ Shoshi, bloi, mbrujti e gatoi.”

Po t` i hedhësh një sy gjithë veprës letrare të  Naim  Frashërit,  si në poezi ashtu edhe në prozë, dallon me një herë së ai   kishtë një informacion shumë të gjerë kulturor; ai njihtë mirë letërsinë antike greko- romake, sidomos  Homerin e Virgjilin, letërsinë  europianë, Danten e autorët romantikë si  Shatobriani, Lamartini e V.Hugoi;  mbështetej  në  filosofinë e  iluministëvë dhe idetë e dijetarëve materialistë si Volteri, Russoi, Lajbnici, Darvini  e të tjerë,ashtu siç njihte edhe poetët e dijetarët orientalë si Firdusi e  Rumiu.                                  

Si u tha më sipër, Naimi, si ish student i gjimnazit  Zosimea, pati ndikime të ndjeshme nga iluminizmi, që ka qënë  rrymë filozofike e shek.XVIII.  Iluminizmi  qe një revolucion në  mënyrën e të menduarit, që parapërgatiti ideologjikisht njerëzit dhe i priu revolucionit demokratike ne  Europë dhë në  Amerikë. Ishte koha e shkëlqimit të dritës mendore, kur  Volteri në Francë i kishte hapur luftë obskurantizmit, dhe  kërkonte që bota të drejtohej nga mbretëria e arsyes,duke lartësuar  diturinë. Ish koha, kur  Emmanuel  Kanti në Gjermani  reklamonte se motoja e jetës duhët të jetë  “ Të guxosh për të ditur”-”Dare  to  know”,  kur Th. Jeffërsoni në Amerikë, i ndikuar nga filozofia e Lockut dhe  Volterit, përpiqej për diturinë e gjithë popullit the deklaronte “Dituria është fuqi”- (Knowledge is power).  Ide të tilla përparimtare lëshonin dritë në mendjet e njerëzve. Ishte pikërisht ajo dritë që ënderronte dhe dëshironte Naim  Frashëri  me vargjet e 

 poezisë së tij:

Jak` o drit` e uruar,

Që lind nga perëndon.

At` an` e ke ndrituar,

E ne pse na harron?.

Si iluminist poeti ka shumë besim te dituria, se dritë e diturisë  përpara do të na shpjerë, prandaj ai u bën thirrje  të  gjithëve për të fituar  dituri dhe dritë:

O burra shqipëtarë,

Të marrim dituritë,

Se s` është  koh` e parë,

Tani lipset dritë.                                                                                     Poetin  e ngazëlleu hapja  e shkollës së parë shqipe dhe me një lavdërim të veçantë shkruan për qytetin, që pat nderin të çelte i pari derën e saj: 

Lumja ti , moj  Korç` o lule,

Që i le pas  shoqet e tua,

Si trime në ball` u sule,

Ta paçim për jetë hua.

Shkollat që po hapeshin dhë forcimi i  përditshëm i ndërgjegjës kombtare e bënin optimist Naim Frasherin për çlirimin e Shqipërisë nga  sundimi i  Turqisë:

Se shqipëtari 

E gluha  e tija

Venë së mbari

Dhe Shqipëria.

  Besimi i  poetit për ardhmërinë e  Shqipërisë ishte  i patundur, sepse ai e  kuptonte  që  drita e diturisë po e mundte errësirën:

Për  Shqipërinë

Ditët e mira

Paskëtaj vinë.

Shkoi errësira.

  Naim Frashëri qe i bindur se dita e Pavarësisë nuk do të ishte ë largët.  Me frymëzimin  e tij poetik ai  parandjente  dritën e agimit të  Shqipërisë:

Lum kush ta shoh

Për pak kohë.

Po ai  vet, ai që u  tret  tërë jëtën si qiriri,  nuk arriti ta shikonte  atë ditë aq të dëshiruar. Për gjithë këto ane të personalitetit të tij intelektual dhe krijues ai qe bërë një apostull i shqiptarizmit.  Naim  Frashëri vdiq më 20  Tetor  të vitit 1900, në Stamboll,  dukë lënë pas dritën e veprës së tij dhe dëshirën e madhe që “Shqipëria të ndritohet, të lulezohet”. Ashtu,  më veprën dhë fjalën e  vetë, poeti qe futur në mendjen dhë në zemrën e gjithë  shqiptarëvë. Si  apostull i shqiptarizmës ai që bërë pjesë e ndërgjegjës  kombëtare. Poeti  e ndjente dashurinë e njerzëve, prandaj edhe shkroi:

Unë jam në shpirtin tuaj,

Mos më kini për të huaj.

Dhe  vërtetë   ai është e do të jetë në  mendjën e kombit shqiptar me  vargjet e tij   patriotike  dhe dritën e mendimit   poetik. Vepra e  Naim  Frashërit  bëri epokë në kulturën dhe letërsinë shqiptare. Së pari se me  fjalën e tij  edukoi gjithë popullin me dashurinë për atdhenë dhe së dyti se krijoi shkollën e parë poetike shqiptare, që nga morrën  e marrin  dritë breza  të tërë poetësh deri në ditëtë tona..

Illyria,  20 tetor, 2003

TË DUA KOSOVË

Lisat në Kosovë

Janë liria që mbiu në gjak

Me krahë të hapur drejt qiellit…

O Zot!

Lules në Fushë-Kosovë

Ende i rrin vesa e motit

Në petale,

Siç fëmijës

Loti i harrohet në faqe

Kur hutohet me gënjeshtrën e të rriturve.

(Djallëzi e pabesë!)

Hej Kosova e gënjyer

Ti je Shqipëria ime e vërtetë,

Dhe unë jam i gatshëm të vdes

për të vërtetën,

Kurdoherë!

Oj Kosovë,

Zemër, lule, motër…

Të dua

Pasha luftën

Që vajzat 

djem t’i bëri!

TEKTONIKA E SHPIRTIT

Çel pranvera

në zemër të vdekjes

Siç çel zogu 

Nga vdekja e vezës

Apo bari nga ikja e vesës

Çel jeta 

Nga vdekja e vdekjes

( Dhe dashuri)

Por veç një gjë nuk çel më kurrë:

Zemra që ka vdekur brenda zemrës

( Ah, jo më).

JE GJITHKUND E S’JE ASKUND

Ku je moj sybukura e viteve të gjallërisë?!

Pyesin fjalët që duan të bëhen poezi

Pyesin ato që duan të bëhen ti!

Të sheh nata

Sytë i pjellin yje

Të sheh drita në ëndërr

Dhe formën tënde merr!

Ti e ngut vjeshtën

Piqen mollët, rrushi…

Pastaj e ngut dimrin

Dhe bëhesh lule pranvere;

Oh, ti e ngut jetën

Sa një ëndërr e bën

Pastaj zhdukesh

Dhe poezitë e mia dalin nëpër natë

Me vargje mungestare

Të kërkojnë deri në hënë

Por ti harron të jesh diku

Plot harrime është jeta

Kryeharrimi-vdekja

Mos harro, e dashur!

Azgan Berbati u lind në Tropojë. Është diplomuar në Bachelor dhe Master Shkencor, në profilin: Inxhinier Agromjedisi dhe Ekologji. Ka përfaqësuar studentët në Qeverinë e Universitetit (senatin akademik) dhe në Komisionin Institucional Zgjedhor.  Është licensuar si trajnues në disa projekte. Në vitin 2017-të ka fituar çmimin e parë “Poezia më e mirë” në konkursin e zhvilluar nga Klubi Letrar Pena e Re-Tiranë. Është bashkëautor në disa antologji, revista letrare, bashkëpuntor i shtypit periodik, etj. Në vitin 2019-të ka botuar librin me poezi “Britma E Heshtjes”. Është caktuar anëtar jurie për Festivalin Kombëtar (rinor) Letrar Tiranë, vlerësuar me medalje dhe certifikatë mirënjohje. Me librin Britma E Heshtjes ka marrë pjesë në Panairin e Librit Shqiptaro-amerikan në Stamford-SHBA, prill 2024.  Është anëtar i shoqatës së shkrimtarëve shqiptaro-amerikanë në SHBA. 

KOSTA NAKE/

(Gjergj Fishta, “Anzat e Parnasit”, Vepra 7, botimet Fishta)

Kuleta – kryefjala e Anzave të Parnasit, shfaqet që te vjersha e parë “Nakdomonicipedia”, në krye të këngës së dytë, me fjalën e urtë: “Me t’pvetë  kush se ç’ishte jeta/Mik e fis ktu asht kuleta.” (f.18) Një tregues tjetër për përdorimin e kuletës si metonimi dhe theksimin e peshës së saj është fakti se me të ka më shumë shprehje frazeologjike se me çdo fjalë tjetër: Me ’i grusht miza në kuletë (f.9), me t’fry era në kuletë (f.16), me e pas kuletën nxehtë (f.42), m’asht shpue kuleta (f.65), t’rri kuleta gjithmon’ kodër (f.167), nuk të jetë kuleta thatë (f.170), duqe mbetë i kisht’ kuleta n’gji (f.218), kuleta e punës n’gërshanë s’do i kish ra (f.219), Knjaz Nikolla u shkund kuletet (f.304), për të mbush kuletën (f.382).

Satira është zgjedhja e poetit për të sjellë realitetin shqiptar, për të goditur anormalitetin frenues, të dhimbshëm ose qesharak. 

Pas deklarimit: “Dokrra thirren kah Shqipnia/Dija, Kanga e Historia.” (f.10), poeti i mëshon rolit të shkollës për edukimin e fëmijëve dhe nevoja për t’i dhënë përparësi gjuhës shqipe, “gjuhës së ambël t’shqiptarëve” (f.381), do të trajtohet së pari te poema “Nevoja e mësimit” dhe qasjet e kundërta fillojnë që në familje, në zgjedhjet e ndryshme që bëjnë prindërit. Për të treguar bukurinë e gjuhës shqipe, këtu janë ndërkallur vargjet e njohura: 

“Porsi i ambli fllad i verës,

Që lëmon gjitë e drandofillit,

Porsi kanga e zogut t’verës,

Që vallëzon n’blerim të prillit;

Porsi vala e bregut t’detit,

Porsi gjama e rr’fesë zhgjetare,

Porsi ushtima e një tërmeti,

Ashtu asht gjuha jonë shqiptare…” (f.81) 

Dhe sakaq mund t’i bashkëngjitim edhe vargjet binjake të Ndre Mjedës: “Përmbi za që lëshon bylbyli,/Gjuha shqipe m’shungullon;/Përmbi er’që jep zymbyli/Pa da zemrën ma ngushllon.” Roli i shkollës vazhdon e shtjellohet gjatë në këtë poemë në trajtën e një tregimi në vargje. “Kush shqiptarit do t’i japë përparim?/Vetëm shkolla, që lidhë me fe/Bijve t’njeriut u jep mësime të mbara,/Vetëm shkolla shqiptarët, po, përpara,/Kah lumnia me u ngjitë i ban.” (f.87)

Më se një herë, Fishta e shikon me shqetësim dërgimin e fëmijëve në shkolla të huaja, ose në shkollat e këtushme ku shqipja është e ndaluar, duke e parë gjuhën si pjesë ushqyese të vetëdijës kombëtare. Kjo dukuri vlen edhe për futjen e padrejtë të gjuhëve të huaja në komunikimin zyrtar: “Shkruejn “qarkoret” n’gjuhë të huej,/Si asht dëshiri i s’di se kujt,/Në fyt këtij i dredhsha lakun!” (f.381)

Edhe mes dallgëve të trazuara të satirës, ka një përndritje për atdhetarët që dhanë ndihmesën e vet të çmuar, siç është rasti i Jak Specit që çeli të parën shkollë shqipe në Serreq: “Kështu shqip ai niska fëmijët aty me i mësue,/Në këndim e n’shkrim edhe n’urti tu i ushtrue.” (f.241) Ky hap i madh vjen sepse “janë shpirti i kombit djemt’ e vajzat tona” (f.247), sepse “liri” do të thotë “shkollë, punë edhe grosh” (f.269), sepse “për besë e fe të parëve,/ Rrëkajë kanë derdhë gjakun.” (f.382).

Te poezia “Koha e arit në Shqipni” nga njëra anë lind nevoja e bashkimit të shqiptarëve: “Pa një bashkim t’vërtetë s’ka për të ague për ne agimi. (f.117) Nga ana tjetër pason sketicizmi: “Ma shpejt një thes me pleshta/Ti ban bashkë se dy shqiptarë.” (f.117) Cila është zgjidhja? Këtë e gjejmë te poema “Tatari i diplomacisë”: “A je turk? Ti shko n’xhami/…A je i kshtenë? Ti atëherë shko në kishë/…Por si t’dilni një herë jashtë/…Vien me u dashtë si vëllau me vëlla.” (f.271) Dhe më tej: “Besa, feja e historia/…e bajn’ popullin me qenë vëlla/E me u mbajtë mollë e pa nda.” (f.272)

Çështja e bashkimit të shqiptarëve diktohet edhe nga ndikimi negativ i fuqive europiane që sillet bukur te një dialog i improvizuar midis Skënderbeut dhe Djallit te  biseda “Nën hajat të Parrizit”: 

Skënderbeu: 

Kush i ngatërroi? 

Djalli: 

Diplomacia. 

S: Çka asht diplomacia? 

D: Asht vajza eme. 

S: Ke vajzë ti?! Po s’amës si i thonë? 

D: Europë… 

S: Ke qenë në Shqipni? 

D: Po, por se ka shqiptarë mbi tokë, s’e kam ndie kurrë… 

S: Si janë, pra, shqiptarët dhe Shqipnia? 

D: Si i don anmiku…. Shqiptarëve u hini zekthi i atdhedashurisë e filluen me punue kush për vedi e kush për bark të vet; edhe nisën me ngrehë për gjithë katund kah një qeveri të përtashme… Në Shqipni hiqet zi me gjetë se kush me ndigjue, pse për me urdhnue, gjen sa të duesh… Ai i moçmi ka thanë: unë zot, ti zot, po magjarin kush e kullot? (f.137-143)

Kjo bisedë është shkruar 110 vjet më parë, por duket sikur Fishta është ngritur nga varri, ose ka zbritur nga parajsa dhe e ka shkruar sot. Fuqitë e mëdha europiane kanë luajtur rolin e gjykatës së lartë për ballkanasit nacionalistë dhe peshorja e tyre e drejtësisë anohet qëllimisht shtrembër me goditje dashakeqe. Gjithsesi, siç rimerret problemi edhe te poezia “Dredha e djallit”, e keqja qëndron në faktin “pse dreqnit kem’ komshi.” (f.163) Ja si portretizohet një komshi i keq si Knjaz Nikolla: 

“M’paske qen si dushk pa gogla…

Vetullgreth e mjekërgjanë,

Dy sytë tuej si dy biruca,

Goja jote hapët sa këpuca

Hunda jote sa ‘i sama

Kjo s’t’ka lanë me hangër bar…” (f.310) 

Kjo qasje e komshinjve e bën Fishtën të shpërthejë në ekstrem: “Shqiptar kush s’asht me gjak/ Sot të dalin prej Shqipnije!” (f.388) “Se shqiptari n’dhe të vet,/Do t’jetë ai vetë zot e mbret!” (f.410) Por e keqja qëndron edhe brenda nesh “e kjo namë, ose kjo rrufe,/Ka me ngjatë, them, ndër ne,/Der’sa mendjen na ta rrisim/E me dije mos ta shndrisim.” (f.165)

Larpamësisht, te poema herojkomik “Palokë Luca” poeti mban qëndrim ndaj sistemit të drejtësisë, “se me iu shmangë drejtësis’ e ligjës, një shtet/nuk përparon…” (f.213)

Me një ironi të hollë që ta rrëmben buzëqeshjen përmbyllet poezia “Jaho Begu e Palokë Cuca”, ku paralajmërohet se Shkodra nuk mund ta pranojë brenda Aladro Kastriotin dhe mund të presë në Vrakë deri sa të arrihet liria.

Nuk është për t’u çuditur që në skenën e problematikave të shumta, Fishta ka krijuar edhe një hapësirë për librin me tingëllim aktual, edhe pse është shkruar që në vitin 1911. Është biseda e autorit të një libri me pronarin e shtypshkronjës te poezia “Kontrata”: 

Autori: 

Sa javë, thue, munden me shkue

Pa u shitë libri, që unë kam shkrue? 

Shtypshkronjësi: 

Eh! Sa javë? Ti thuej: sa vjet?

E, madje, nuk di a shet!”

Prof. Dr. Begzad Baliu/

Janë tri çështje që më kanë preokupuar për këtë fjalë timen, që kur kam dëgjuar se organizatorët kanë caktuar një temë të tillë me përmasa sa të përgjithshme, për ata që duan këtë temë ta shohin në kontekstin universal (nga Lufta dhe paqja apo Ana Karenina e Lev Tolstotit të filmat sipas romanëve të Dan Braunit), aq edhe sintetike, për ata që duan ta shohin filmin në kontekst të një shembulli të romanit, bie fjala Gjenerali i ushtrisë së vdekur apo Prilli i thyer të Ismail Kadaresë në versionin shqiptar dhe të huaj dhe dramën e madhe të krijuar në shtypin jugosllav pas shfaqjes së filmit Rojet e mjegullës, sipas romanit të Rexhep Qosjes, Vdekja më vjen prej syve të tillë.

I.

Letërsia shqipe nuk ka dhënë ndonjë vepër të madhe të kësaj natyre, përkundrazi, ndoshta dramat dhe filmat më të popullarizuar shqiptar: Skënderbeu, Nëntori i dytë, Udha e shkronjave, Përrallë nga e kaluara, janë mbështetur kryesisht në vepra letrare, të cilat nuk kanë pasur më parë ndonjë popullaritet të theksuar. Një shembull mbase bën përjashtim. Ky është filmi i Isa Qosjes, Rojet e mjegullës (1988) sipas romanit shumë të popullarizuar të Rexhep Qosjes, Vdekja më vjen prej syve të tillë, ekranizimi i të cilit e tronditi opinionin jugosllav të kohës. Me gjithë reagimin dhe kundërshtimin e shtypit të politizuar jugosllav filmi pati marrë dy vlerësime të larta të Festivalit më të madh të kohës në ish-Jugosllavi, në Festivalin e Filmit në Pulë (1988): për muzikën më të mirë origjinale dhe për filmin më të mirë.

Jo një tekst studimor, po një monografi më vete dhe një vëllim tekstesh publicistike, polemikash e kritikash të filmit mund të botoheshin vetëm prej atyre artikujve që janë botuar në të përditshmet dhe të përkohshmet e ish-Jugosllavisë në gjuhën shqipe, maqedonase dhe serbokroate: Rilindja, Fjala, Zëri, Danas, Borba, Politika, Novosti, Duga, Intervju, NIN, në Beograd, Zagreb, Shkup, Sarajevë dhe Prishtinë, brenda një kohe shumë të shkurtër, pra menjëherë pas shfaqjes së filmit. Bashkëkohësit, mes tyre edhe unë, mbajmë mend shumë akuza nga më të ndryshmet kundër këtij filmi, mes tjerash edhe për identifikimin e heroit artistik Xhezairi i Gjikës me heroin historik Adem Demaçin, prej ç’arsye unë këtu po e sjell një fragment nga reagimi i gjatë i Profesor Qosjes, botuar në të përjavshmen e Zagrebit Danas, vetëm në kontekst të heroit kryesor, Xhezairit të Gjikës.

Në të vërtetë, pasi jua kujton konceptet teorike dhe historiko-letrare të letërsisë dhe të filmit, si kategori historike dhe estetike, Profesor Qosja, analistëve politikë dhe kritikëve të filmit në Beograd, të cilët ishin kaq të përkushtuar për të “zbuluar” të vërtetën historike nga e vërteta artistike, i fton që ta besojnë një të vërtetë tjetër jo vetëm artistike po edhe reale e historike, të modelit të heroit shqiptar:

”Në qoftë se, ndërkaq, nuk doni t’i besoni të vërtetës teorike, – thekson në përgjigjen e tij Profesor Qosja, – sipas së cilës poezia (prandaj edhe filmi si art) flet për atë që ekziston vetëm si e mundshme, atëherë besojini kësaj të vërtete: as autori i romanit Vdekja më vjen prej syve të tillë, as autori i filmit Rojet e mjegullës, që është punuar sipas atij romani, nuk kanë pasur nevojë që personazhin kryesor të romanit, përkatësisht të filmit, ta krijojnë sipas një intelektuali të caktuar shqiptar, të dënuar apo të padënuar ndonjëherë në Kosovë.

Jo!

Para vitit 1966 gati çdo arsimtar shqiptar (e personazhi kryesor i romanit, përkatësisht i filmit është arsimtar që shkruan libra), gati çdo intelektual shqiptar në Kosovë e ka pasur fatin më pak a më shumë të ngjashëm me fatin e personazhit kryesor të romanit, përkatësisht të filmit, ka përjetuar ato të këqija që përjeton ai apo, madje, shumë më tepër të këqija se ç’ përjeton ai. Emrat e tyre në dosjet e UDB-ashëve të Rankoviqit ishin të nënvizuara me laps të zi dhe të kuq, domethënë me ngjyrat e flamurit shqiptar. Тё nënvizuarit me laps të zi dhe të kuq ishin persona që duhej pasur kujdes, që duhej mbajtur gjithnjë para SYVE të UDB-ashëve të shumtë dhe të spiunëve të tyre. Nuk ka dyshim se për shkak të vijave kuq e zi përfundi emrave të tyre, shumë shqiptarë janë detyruar të shkruhen si turq, të shkojnë në Anadolli dhe atje të jetojnë duke shitur ujë dhe të vdesin duke u dridhur prej etheve të sëmundjeve të ndryshme ngjitëse! Sikundër ka mundur të shihet pas vitit 1966, vetëm një numër i vogël shqiptarësh ka shpëtuar pa qenë të shpallur të dyshimtë, pa qenë të ndjekur, të marrë në polici, të privuar lirie, të keqtrajtuar, të rrahur, të sakatosur, të akuzuar dhe të dënuar. Për të gjitha këto arsye personazhi kryesor i romanit Vdekja më vjen prej syve të tillë e tani edhe i filmit Rojet e mjegullës nuk mund të jetë ky apo ai intelektual i dënuar apo i padënuar shqiptar. Personazhi kryesor i romanit dhe i filmit në të vërtetë është personazh – simbol i intelektualit shqiptar para vitit 1966 në Jugosllavi, para Plenumit të Brioneve, por ai mund të jetë aq më parë personazh simbol i intelektualit shqiptar pas vitit 1981.

Arti është art sepse është kuptimisht përgjithësues, universal. Ta kërkosh kuptimin e tij në drejtimin e kundërt, kundër përgjithësimit, sikundër bëjnë kritikët serbë të filmit duke shkruar për filmin Rojet e mjegullës, domethënë artin ta akuzosh dhe ta shkatërrosh. Në qoftë se është kështu, e ndryshe, vërtet, nuk mund të jetë, atëherë do të ishte shumë më parimore dhe intelektualisht shumë më e moralshme sikur krijuesit serbë, që aq shpesh dhe aq ngushtë renditen në këshilla për mbrojtjen e lirisë së mendimit dhe të shprehjes, të shqetësoheshin jo pse është xhiruar një film shqiptar që flet për fatin e tillë tragjik të intelektualëve shqiptarë në një periudhë të kësaj shoqërie, por pse pikërisht në kohën tonë dhe pikërisht në Serbi sot ka më shumë shqiptarë të ndjekur dhe të dënuar sesa në çdo kohë tjetër historike, pse, sikundër kanë shkruar edhe disa gazeta të Beogradit, pikërisht në Serbi gjendet i burgosuri, natyrisht, shqiptar, me stazhin më të gjatë të burgut në Evropën e qytetëruar! Dhe, të shqetësoheshin pse ky shqiptar që aq gjatë bën burg, që i thonë Adem Demaçi është – siç theksohet në ato gazeta – gati plotësisht i vërbuar!”

Mos harroni se fjala është për vitin 1988, kur për rënien e Sistemit komunist dhe Sigurimin e tij mund të flisje si për fundin e një ëndrre të keqe, që nuk përfundonte as pasi të dali gjumi. Fjala është për një temë, për dëshminë e të cilës mund të flisje vetëm pasi të kishe vendosur që të përjetosh sfidat e heroit artistik, për të cilin ke shkruar, e kjo do të thotë të pranosh sfidat e personazhit artistik, që fillonin me përndjekjen si hije, vazhdonin me incizimin e përditshmërisë së komunikimit duke përfshirë edhe jetën e shtratit, si dhe përfundonin me kastrimin, si shkalla më e lartë e poshtërimit të individit, përkatësisht intelektualit shqiptar.

II.

Ndërmjet realizimeve kinematografike në Tiranë dhe në Prishtinë ka pasur dhe madje ka ende diskutime, të cilat mbështetën kryesisht në kriterin estetik: filma të realizimit socialist (Tiranë) dhe filma realistë e modernistë (Prishtinë), por ende nuk kemi një vlerësim mbi ndikimin e tyre në jetën kombëtare të njërës apo palës tjetër. Në të vërtetë, radio dhe televizioni i Prishtinës nuk ka pasur shikuesit e tij në Shqipërinë komuniste, por Radio dhe Televizioni i Tiranës me gjithë pengesat që ishin vënë nga transmetuesit e Beogradit kishte shikuesit e tij në Kosovë e Maqedoni.

Cilët ishin këta filma?

Parë në kontekstin letrar e artistik, shembull arritjesh apo kundërvlerash, mund të kujtohen këtu drama e Loni Papës, Cuca e maleve, e ndjekur shumë edhe në Kosovë; suksesi komplementar i romanit dhe filmit Njeriu me top, sipas romanit të Dritëro Agollit po me këtë titull; shembulli model i ndërhyrjes së realizimit socialist në letërsi te filmi sipas romanit të Skënder Drinit, Shembja e idhujve, ndoshta po kaq i dështuar sa përpjekja për të nxjerrë nga kjo fundosje ideologjike i romanit të Ismail Kadaresë, Dasma. Një vepër tjetër, ndoshta e vetmja e letërsisë shqipe është ajo e Naum Priftit, Tre vetë kapërcejnë malin, e cila pati dy realizime paralele në Prishtinë dhe në Tiranë, sado filmat realizohen në ambiente dhe me “armiq” të ndryshëm, për të mos thënë mbi baza të kundërta antagonistë, sikur do të thuhej në shtypin e kohës në Tiranë e Prishtinë.

Problemi së fundi shtrohet për natyrën ideologjike të filmave dhe moskuptimi shfaqet për arsyen e perceptimit pozitiv dhe ndikimit të saj/tij në opinionin publik.

Mjafton të theksohet që në fillim. Lexuesi në Kosovë, përkatësisht lexuesi dhe shikuesi shqiptar në ish-Jugosllavi ende nuk kishte dalë nga përqindja e lartë e analfabetizmit të trashëguar. Në Kosovë kishim letërsi realiste dhe kryesisht moderne, po nuk kishim lexues të kësaj letërsie as shikues të filmave e dramave televizive të nivelit të filmit Rojet e mjegullës. Nuk është e rastit që në Kosovë do të botohen veprat, përkatësisht kompletet e veprave të shkrimtarëve realistë: Sterio Spasses, Nolit, Filip Shirokës, Luigj Gurakuqit, Asdrenit, Petro Markos, Fatmir Gjatës, Ali Abdixhikut, Shefqet Musarajt etj., prej veprave të të cilëve frymëzohej dhe krijohej një brezi i ri, i cili nuk e kishte synim lirinë e individit, të cilën e kërkonte letërsia moderne e postmoderne, po lirinë/dekolonializimin serb të një populli të tërë nën Jugosllavi.

Letërsia përkatësisht filmi dhe drama në Tiranë në thelbin e saj kishte historinë e Luftës së Dytë Botërore/përkatësisht Luftën Nacionalçlirimtare, gjendjen e vështirë sociale të popullit shqiptar ndërmjet dy luftërave (Shih romanin e Jakov Xoxës, Lumi i vdekur); periudhën e Rilindjes Kombëtare Shqiptare (Shih, Sylejman Krasniqin, Mic Sokoli), Periudhën e Skënderbeut (Shih Sabri Godon, Skënderbeu), etj., referenca këto, të cilat nxisnin ndjenjën nacionale në Kosovë, për bashkimin kombëtar.

A është e rastit që të rinjtë shqiptarë, sipas dokumenteve të sigurimit serb, janë frymëzuar shumë nga heronjtë e letërsisë artistike, që nga Qemal Stafa e Ali Kelmendi deri të Ibe Palikuqi dhe Tre Heronjtë e Vigut; a është e rastit që brezi ynë shkonim nga fshati në fshat për të parë dramat e Televizionit Shqiptar Cuca e maleve, Epoka para gjyqit, Militanti, Besa e kuqe etj.; dhe a është e rastit që pas demonstratave të vitit 1981, Televizioni i Beogradit vendosi antena të veçanta në majëmalet e Kosovës për të penguar valët e Televizionit Shqiptar, Radio Tiranës dhe Radio Kukësit.

Dhe në fund, a është e rastit që ky brez i formuar me virtytet e atdhedashurisë (nga filmat shqiptarë, sado ideologjikë të kenë qenë), më parë se sa prej shijes estetike (të televizioneve jugosllave), u bë bartës i idesë së madhe të çlirimit të shqiptarëve nën ish-Jugosllavi.

Në të vërtetë, a është kjo arsye e mirëkuptimit të këtij brezi për shijen e tij për filmat e vjetër; dhe nevojës së brezit të ri për një shije të re, për një film e letërsi të re, e cila në rrethana të sotme i mungon sepse nuk i është krijuar nga bartësit e letërsisë dhe filmit dhe nga institucionet e saj.

Prishtinë, tetor 2024

Prof. Besim Muhadri/

Ditë më parë doli në dritë romani “Velloja e kryqëzuar”, i krijuesit shqiptaro-amerikan, Prend Ndoja. Proza e shpërfaqur në këtë roman është një prozë sa tradicionale, aq edhe moderne. Një rrëfim tepër i sinqertë, i bazuar edhe në ngjarje reale të marra nga një kohë tepër e vështirë e atdheut të shkrimtarit. Romani, përveç thurjes së ëndrrave dhe realizimit të një dashurie të sinqertë në mes dy të rinjve, shpërfaq edhe nuanca idealiste, për të mos thënë edhe romantike, të cilat aspak nuk ia dëmtojnë qëllimin autorit për të dhënë mesazhe artistike përmes kësaj forme letrare.

Përveç gjendjes së rëndë në kushte robërie të njeriut shqiptar të Kosovës, autori lexuesit i ofron shumë informacione që ndërlidhen me kushtet e rënda dhe dramatike të një populli që jeton dhe ndërpritet dhunshëm në zhvillimin e tij normal nga një shtet dhe pushtet kriminal siç ishte Serbia apo bota sllave në përgjithësi, karshi popullit shqiptar.

Ngjarjet në roman zhvillohen brenda një periudhe bukur të gjatë kohore, ndoshta 12-vjeçare, ku shpërfaqen shumë aspekte, siç është mungesa e lirisë, dhuna psikologjike dhe fizike ndaj popullit të tij e veçanërisht ndaj rinisë studentore, intelektualëve dhe të gjithë atyre që në forma të ndryshme kundërshtuan robërinë dhe dhunën, duke aspiruar lirinë. I tillë është edhe personazhi kryesor i romanit, Lisi, që në roman përfaqëson një brez që lind, rritet, shkollohet dhe zhvillohet në kushte të rënda okupimi. Lisi është sinonim i të riut idealist, të guximshëm, i cili, në një moment të vështirë të jetës, detyrohet të lëshojë atdheun dhe të ik në perëndim, përkatësisht në Amerikë, duke lënë prapa vetes një dashuri të filluar dhe një atdhe të pranguar. Atje ai ndërton ëndrra të tjera, perspektivë të re, duke treguar përkushtim, guxim dhe arritje në fushën e biznesit, por pa e harruara asnjëherë atdheun dhe dashurinë e lënë peng në Kosovën e tij, që digjej e përvëlohej në flakët e luftës. Krahas kësaj, autori Ndoja, përmes prozës së tij, arrin të na jap tablo nga lufta për liri që zhvillohet në Kosovë, por edhe të ndërtojë imazhin e një populli që punon dhe lufton për lirinë e vet, pavarësisht sakrificave dhe pasojave.

Në anën tjetër, e dashura e tij, Era, një emër sa simbolik aq edhe domethënës, simbolizon bukurinë, karakterin, mençurinë dhe besnikërinë e femrës shqiptare. Përveç kësaj, Era është edhe sinonim i femrës shqiptare të legjendave dhe të këngëve të lashta, që sakrifikohen për të mirën e përgjithshme, duke ruajtur nderin dhe besën e dhënë.

Më duhet të themi se romani “Velloja e kryqëzuar” i Prend Ndojës është një roman që karakterizohet për shumë aspekte, si në aspektin tematik, ashtu edhe në atë narrativ dhe sintaksor. Është një prozë që lexohet me një frymë, jo për shkak të temës dhe ngjarjeve që trajtohen, por edhe për shkak të bukurpërshkrimit dhe bukurndërtimit. Është i shkruar mirë, bukur dhe rrjedhshëm, që lexuesin përveç që e bën kurioz, atë e mban gjithnjë në ankth dhe të interesuar për ato që do të ndodhin na faqet në vazhdim……

Me një fjalë, romani “Velloja e kryqëzuar” i Prend Ndojës është romani për dashurinë dhe lirinë. Roman për sakrificën e brezave shqiptarë për liri dhe krahas saj, edhe roman i besës së dhënë dhe i ëndrrave të vrara e të ndërprera dhunshëm nga pushtuesit e Atdheut të shkrimtarit.