Arben Iliazi/

Gjatë muajit gusht 2024 vizitova shumë bashkëpatriotë në Çikago, mes të cilëve edhe të nderuarin Skënder Shuaipi nga Markati i Konispolit, i afërm, shok e mik i pandarë i Bilal Xheferit, i cili ka qëndruar te koka deri në momentet e fundit. Pyetja që më erdhi natyrshëm për Bilalin, pasi rrufitëm kafet në shtëpinë e tij, ishte:  Ç’ndodhi para atij momenti fatal, para se Bilali të jepte shpirt? A kishte dorë Sigurimi i Shtetit, siç është përfolur?

M’u përgjigj shkurt, në mënyrë lakonike: “Bilali nuk ka nevojë për furka, nga ato që i vihen një muri për ta mbajtur. Arti që ai krijoi i përket njeriut të lartësuar. Ishte një talent i rrallë, një shpirt i kalitur hollë”.

Ishte një përgjigje e mençur, që më futi në mendime. Kam lexuar shumë për Bilalin, por kurrë nuk e kam hasur një shprehje të tillë, kaq të thjeshtë dhe të madhërishme njëkohësisht. Është kjo arsyeja që më nxiti për këtë shkrim.

***

Bilal Xhaferi u lind më 1935 në fshatin Ninat të Konispolit dhe zemra i ndali në 14 tetor të vitit 1986, në Çikago të Shteteve të Bashkuara, ku jetonte si emigrant, i arratisur nga Shqipëria në vitin 1969, pas privacioneve të shumta që pësoi nga regjimi diktatorial. Padyshim Bilal Xhaferi ishte një talent i lindur, një uragan letrar, me frymëzim dhe kthjelltësi të pakrahasueshme i cili, me veprat e tij, kapërceu  dhe e sfidoi kohën. Talenti i tij nuk mund të vihet në diskutim ndonjëherë. Sot, 38 vjet pas vdekjes, edhe pse vepra e tij mbeti e papërfunduar, ngrihet përherë e më mrekullisht drejt një horizonti pa kohë. Studiuesi i letërsisë Adriatik Kallulli, që e njihte nga afër Bilal Xhaferin, shprehej se ai ishte fund e krye “mik i njerëzve të së ardhmes, me energji të pashteshme”.

Regjimi komunist i shkaktoi Bilalit plagë të rënda, goditje shpirtërore, gati vdekjeprurëse, si goditje rrufeje, që nuk u mbyllën asnjëherë dhe nuk u shëruan kurrë plotësisht. Goditja e regjimit ndaj Bilalit ishte njëlloj kasaphane ndaj shpirtit të lirë të një shkrimtari dhe poeti kombëtar, prototipi i një natyre organike, me temperament të zjarrtë, aktiv dhe i papërmbajtur.

“Poet i nëmur” do ta quante Bilal Xhaferin shkrimtari Sabri Hamiti, duke u nisur nga vuajtjet e tij të shumta shpirtërore. Por Bilali kishte atributet e rezistencave vetëmbrojtëse dhe asnjëherë nuk e ndjeu nevojën e vetëmohimit. Kurrë nuk u shuan në gjoksin e tij flakët e ndezura të talentit  flakërues, vullneti krijues i sprovuar nga përvoja tragjike e jetës, edhe pse fati e braktisi qysh fëmijë. Ishte 12-vjeç kur humbi nënën dhe komunistët i pushkatuan të atin dhe, fill i vetëm, i duhej të kujdesej për tri motrat. “Bilali ishte në gjendje të përballonte ngarkesa të mëdha, tregonte shkrimtari dhe shoku i tij Bedri Myftari. Ai ishte gjithmonë në gjendje të trazuar dhe të shqetësuar. Ishte përherë në gjendje alarmi. Sigurimsat nuk ia dolën asnjëherë ta lëkundnin epërsinë  e hekurt të vullnetit të tij. Kishte një vullnet monumental dhe një aftësi të jashtëzakonshme për të përballuar vuajtjet…Në ‘68-ën, në skicën e dhomës ku qëndronte, planifikoheshin përgjuesit, e për çdo rast aty ishin operativët, shpesh ndër ata që i rrinin pranë, me dhjetëra, si “Petraq Myzeqari”, “Bilbili”, “Dhespoti”, e të tjerë. Derisa Bilalit nuk i mbeti zgjidhje tjetër veçse të arratiset, duke lënë pas një letër”. Studiuesi dhe shkrimtari Ahmet Mehmeti tregon se ka lexuar me kujdes dosjen e Bilalit, e cila përmban rreth 400 faqe dokumente. “Në dosjen e tij ka 111 dokumente. Ndaj tij Sigurimi  kishte angazhuar 18 bashkëpunëtorë. Rreth 60 familjarë ishin marrë në shqyrtim, ndërsa prej survejimit implikoheshin 83 persona të tjerë. Kjo tregon masën e përndjekjes që vuajti Xhaferri, vetëm se ishte shkrimtar dhe nuk lëvizte nga fjala e tij”, thotë zoti Ahmeti.

Deri dy ditë para se të arratisej, shkrimtari Bilal Xhaferri punoi në sektorin e fermës “8 Nandori” Sukth, punëtor në Brigadën e Vreshtave, ku u transferua pas debatit të hapur në Lidhjen e Shkrimtarëve për moskonkordancë me romanin “Dasma”. Është fakt se në vitin 1969 jeta e Bilalit u trondit nga cikloni i fuqishëm komunist dhe jeta e tij u shemb me uturimë .“Ju më privuat plotësisht, më mohuat, më zhdukët për së gjalli si letrar. Nuk e tradhëtoj kurrë këtë popull dhe atdheun, edhe pse emigroj larg”, thuhej në letrën e Bilal Xhaferrit, të lënë në postën greke të policisë kufitare, ku u dorëzua pas arratisjes nga Shqipëria, në vitin 1969. (Fashikulli i shkrimtarit Bilal Xhaferri publikuar nga Autoriteti për Informim mbi Dokumentet e ish Sigurimit të Shtetit, 1944-1991, deklasifikuar nga AIDSSH më 22.11.2018).

Shpirti i tij, pas arratisjes drejt lirisë në SHBA, filloi të çlirohej nga marramendja, mundi të gjejë një koncept filozofik krejtësisht të ndryshuar, një koncept të ri për jetën. Dhe kjo e rriti deri në pambarim mundësinë e forcimit shpirtëror të tij. Kur shkoi në SHBA jeta e tij mori një kuptim të ri.

Si shkrimtar, gazetar e polemist i flaktë ai iu kundërvu, me tërë talentin dhe forcën e shpirtit, forcës shkatërruese të realitetit komunist, me ide dhe koncepte të reja për letërsinë dhe jetën. Energjia e rrufeshme e talentit të tij ishte e pashembullt. Shirti i tij nuk u çlodh dhe nuk u rehatua asnjëherë.

Bilali luftoi me kurajo, në ekstazë e me tërbim krijues, kundër harbimit të shfrenuar komunist, që nga Gazeta “Dielli”, ku shërbeu si zëvëndëseditor në vitet 1970-1972, e deri te revista “Krahu i Shqiponjës””, botim i Lidhjes Çame në dy gjuhë, shqip dhe anglisht, që themeloi në Çikago në vitin 1974. Artikujt e tij për çështjen kombëtare, për Kosovën e Çamërinë, dhe për tradhtinë kombëtare të regjimit komunist, të mbushuar me tharm e forcë, shkumëzonin me perla xixëlluese dhe me ritme të fuqishme. Shkrimet e tij kishin një dritë solemniteti, realizmi dhe tejdukshmërie magjike, deri në thellësitë më të mëdha, në mënyrë të pakrahasueshme, me përkushtim e ligjërim të shndritshëm. 

Në të përkohshmen “Krahu i Shqiponjës” botoi shumë artikuj publicistikë, botoi fragmente të romanit “Trotuare të kundërta” dhe “Hëna e kantjereve”.

Duhet pranuar se përndjekja e tij vazhdoi edhe në SHBA, pasi nuk reshti së akuzuari, me tërë forcën e shpirtit, regjimin komunist, si karikaturë e një sistemi të personifikuar te Njëshi. Tregojnë se kur shkruante për E. Hoxhën i kërcente damari i ballit nga tërbimi. Në Dosjen e arkivuar më 10.04.1987, me vlerë studimi, (Fashikulli 2/A nr. 98), e cila është deklasifikuar nga AIDSSH më 22.11.2018, thuhet:. “Përndjekja e Bilal Xhaferrit vijoi edhe gjatë qëndrimit të tij në SHBA. Në dosje ka elementë të shumtë që hedhin dritë në dinamikat e jetës së tij, jo vetëm në atdhe, ku u dënua nga sistemi dhe u survejua, po ashtu jashtë tij, ku u ndoq deri kur mbylli sytë në vitin 1986”. Edhe ai e dinte që përndiqej, por u përpoq të ruante mbijetimin e shkrimtarit dhe gazetarit të vërtetë, duke pranuar konsakrimin e vet: një jetë prej martiri dhe asketi.

Grehina shpirtërore e talentit të tij digjej nga zjarri i përqendruar i frymëzimit, derisa ndjeu dhimbjen e  fortë të sëmundjes vdekjeprurëse.

Vdekja e Bilal Xhaferit ka mbetur një moment i errët dhe i pashpjeguar. Nëse të gjithë e pranojmë që talenti i tij letrar është unikal, mendoj se nuk është nevoja që fati i tij fizik të shndërrohet në një mit. Në jetën e shkrimtarëve dhe artistëve të mëdhenj ka rastësi të mbrapshta. Biografët dhe studiuesit shpesh bëjnë një llogari të gabuar, duke synuar të arrijnë një efekt të ndjeshëm, në tejkalim të fakteve dhe rrethanave ku ka jetuar dhe mbyllur jetën shkrimtari apo artisti. Në shkrime të autorëve të ndryshëm është thënë se Bilali vdiq në një spital të Çikagos, në rrethana të dyshimta.

Për vdekjen e beftë të shkrimtarit në ‘86-ën në Çikago motra e tij, Antika Hoxha, është shprehuar, pa dhënë as emra as detaje, se i është thënë që kjo vdekje  nuk ishte natyrale, dhe se vëllanë e saj e helmuan…

Shkrimtari Naum Prifti, në shënimin e tij, me titull “In Memoriam Bilal Xhaferri”, botuar në gazetën Dielli, 14 tetor 2023, mes të tjerash thotë: “Bilal Xhaferri vdiq në një spital të Çikagos më 14 tetor 1986, pasi kishte pasur një operacion për heqjen e një mase tumori në kokë. Epikriza e tij mund të lexohet në arkivin e spitalit për këdo që interesohet të dijë me hollësi shkakun e vdekjes. A ka vepruar dora e Sigurimit jashtë shtetit? Sigurisht që po, por një pjesë të legjendave i përhapnin vetë punonjësit e sigurimit për të ngjallur frikë e panik te bashkatdhetarët në diasporë”.

Që shenjat e vdekjes ishin të qarta në kohën kur Bilali ndenji në spital dhe iu nënshtrua operacionit dhe se Bilali e dinte fatin e tij, e pohon edhe një dëshmitar që jeton ende sot. Quhet Kaso Hoxha, me origjinë nga fshati Markat i Konispolit, me banim në SHBA që nga viti 1985, kur u arratis nga Shqipëria, pasi kishte vuajtur dhjetë vite në burgjet e regjimit komunist. 

Në librin autobiografik “Tokë e bukur, njerëz të shëmtuar” (kujtime nga xhehnemi), botuar vitet e fundit, Kaso Hoxha shkruan:

“Ishte java e dytë e tetorit 1986, në mëngjes sapo kisha filluar punën, kur padroni i restorantit, Stefan Hajazi, më tha:

-Dikush do të flasë me ty”.

-”Alo, kush është”?,  i përgjigjem!

-”Jam unë Bilali, Kaso”!

-Mirëmëngjes Bilal, si jeni”?

-“Nuk jam mirë Kaso, jam në spital”, m’u përgjigj

-“Si the”? e pyeta i tronditur.

-“Jam i sëmurë Kaso, analizat që bënë tregojnë se kam tumor në kokë”, më tha me gjysëm zëri.

-“Në cilin spital je Bilal? Do të vij sa më shpejt të jetë e mundur”!

-“Jam në spitalin Masonic 836 Ë Ëellington Ave”, ti mos u mundo të vish, se do të hyj në sallën e operacionit dhe ti nuk do të mund të më shohësh. Hajde më mirë nesër”, më këshilloi Bilali.

Mora në telefon të gjithë fshatarët e mi që ndodheshin aty, nëse dinin diçka për shëndetin e Bilalit. Bilali njoftoi edhe Skënder Shuaipin, të vetmin njeri me të cilin flisnin. Shkova të nesërmen në spital bashkë me Rexhep Hoxhën. Në dhomën e Bilalit gjetëm Skënder Shuaipin me gruan dhe nënën e tij. Bilali ishte akoma në “koma”, ai nuk kuptonte asgjë çfarë ndodhte për rreth tij, ku infermieret shikonin herë pas here aparaturat.

Koka e tij e mbështjellë me fasho dhe vetëm një pjesë e fytyrës ishte e zbuluar! Pyetëm doktorin se kur mund të përmendej nga ai gjumë i thellë? Na tha: ”Besoj pas 24 orëve mund të flas”. Ne u larguam dhe e lamë që të vinim ditën tjetër që në mëngjes. E gjetëm Bilalin atë mëngjes  të zgjuar. Bilali na njohu dhe sytë ju mbushën me lot. Duke i zënë dorën që ishte aq e ftohtë, i them:

Bilali më tha: “Kaso, ky është fundi im”!

-”Të shkuara Bilal, kurajo. Ti je i fortë, do ta kalosh edhe këtë të keqe”!

-“Jo Kaso, prognozat nuk janë të mira, kam mbetur i paralizuar gjysma e trupit, nuk kam asnjë farë ndjenje. Me sa shoh ky është fundi im”!

-“Jo, jo! Mos e mendo atë kurrë, kurajo Bilal”, i dhashë kurajo.

Ai kishte nevojë për qetësi dhe unë e Rexhepi u larguam. Operacioni ishte shumë i vështirë, ndoshta i kishin dëmtuar sistemin nervor, dhe në qoftë se do të përmirësohej, ai do të mbetej në karrocë me rrota për atë jetë që i kish mbetur. U ktheva përsëri në fshatin ku punoja, me shpresë që të shkoja një tjetër ditë që ta vizitoja.

Në 14 tetor 1985, herët në mëngjes më telefonoi Skënder Shuaipi, i cili më dha lajmin e vdekjes së Bilalit.

Ja cfarë shkruan më poshtë Kaso Hoxha:

“I thashë pronarit të restorantit, Stefan Hajazit: “Do më falësh, unë do shkoj në Chicago, Bilali vdiq”. Pronari nuk tha asnjë fjalë, me sa kuptova nuk i erdhi mire, sepse nuk i bëhej puna dhe nuk kish punëtor të mjaftueshëm! Me gjithë atë unë ika, u lidha me Rexhepin dhe Skënderin, për të diskutuar dhe për të parë nga ana ligjore se si ishte e mundur të vdiste në spital, kush ishte përgjegjës për vdekjen e tij?!

Skënderi kishte nënshkruar të gjitha dokumentat e Bilalit në spital, si i afërm i familjes. Sipas raportit të spitalit, Bilali u gjend i vdekur, të gjithë aparatet që kontrollonin dhe e mbanin të gjallë, ishin të hequra dhe plaga e operacionit kullonte gjak! Ishte Bilali në gjendje dhe kishte kaq forcë që t’i jepte fund jetës së tij”?! 

Siç shihet Kaso Hoxha, edhe pse përshkruan saktësisht gjendjen shëndetësore të Bilalit pas operacionit të vështirë dhe me risk, për ta bërë më intrigues rrëfimin e tij në libër, aludon për një vrasje të mundshme, ose më saktë për një atentat kundër tij. Athere kujt i duhet besuar? Cila është e vërteta e së vërtetës? Mendoj se në këtë rast ekzistojnë dy të vërteta, një e vërtetë reale, sipas raportit zyrtar të spitalit, dhe një e vërtetë kriptogjenike, e fshehur, e maskuar, që është shndërruar në fiksion.

Njerëz si Bilal Xhaferi nuk ke pse t’i ngatërrosh, duke i mbuluar me mister e mjegullnajë, madje duke nënkuptuar që Bilali mund të ketë vrarë edhe veten, duke hequr fishat që e mbanin në jetë. Bilali ishte nga ata që e donin jetën më shumë se sa kuptimin e saj. Ai do të vdiste vetëm nëse me këtë ata që e donin do të ishin të lumtur.

Jam i të njëjtit mendim me shkrimtarin e shquar Naum Prifti se në vdekjen e Bilalit mund të ketë vepruar dora e Sigurimit, qofë edhe duke përhapur “fake news”. Por, nga faktet që kemi përballë bindemi, po aq, se Bilali ishte 

viktimë e fatit të lig, që kish vizatuar në fytyrën e tij çdo dhimbje. Sëmundja e rëndë e mposhti pasionin e tij tepër të fuqishëm për jetën. Kanceri ishte demoni që e mbërtheu për fyti dhe i mbështolli trurin, e torturoi derisa i mori frymën, pavarësisht rezistencës dhe vrullit të epërm të tij.

Krijues si Bilal Xhaferi janë aq gjenialë dhe të ndjeshëm, saqë lëndohen padashur edhe pas vdekjes. Ndaj është e kotë të kërkojmë arsye për të “motivuar” epilogun tragjik të jetës së tij.

Lereni poetin dhe shkrimtarin e pavdekshëm të pushojë i qetë përballë Hyjnores, mes çasteve sublime që ai krijoi dhe rikrijoi, me një ankth të shenjtë në shpirtin e tij fluturues!

Disa nga veprat e Bilal Xheferit:

Njerëz të rinj, tokë e lashtë (tregime, 1966)

Lirishta e kuqe (poezi,1967)

Dashuri e përgjakur (1992)

Krastakraus (roman,1993)

Eja trishtim (poezi,1995)

Ra Berati (1995)

Përtej largësive (1996)

Më 11 tetor të vitit në vazhdim, Akademia Mbretërore e Suedisë bën të ditur se çmimin “Nobel” për letërsi për vitin 2024 e ka fituar shkrimtarja 54-vjeçare koreanojugore Han Kang. Akademia Suedeze këtë mirënjohje e ndan prej viti 1901. Deri më tani e ka ndarë 116 herë. Në vite të veçanta, me çmimin “Nobel” janë vlerësuar disa laureatë, kështu që deri në këtë çast këtë çmim e kanë marrë 120 vetë. Krahas prestigjit të madh, shkrimtarja do të marrë edhe një shpërblim monetar prej 11 milionë krunash apo rreth 967 mijë euro, përkatësisht 1 milion dollarë.

Han Kang është e para femër nga Azia të cilës i ndahet ky çmim për letërsi dhe person i dytë i Koresë së Jugut që fiton një prej çmimeve “Nobel”.

Sekretari i Shoqërisë së Nobelit bëri me dije se sapo e kishte thirrur, kurse ajo ka qenë duke darkuar me të birin dhe ka qenë paksa e befasuar. Në arsyetim thuhet se ajo është shpërblyer “për shkak të prozës poetike intensive e cila ballafaqohet me traumat historike dhe shpërfaq brishtësinë e jetës njerëzore”.

Han Kang ka lindur në vitin 1970 në qytetin Gwangiu, para se në moshën nëntëvjeçare, bashkë me familjen të shpërngulej në Seul. Babai i saj ka qenë shkrimtar i njohur. Krahas shkrimit, ajo i është përkushtuar edhe artit dhe muzikës, gjë që është reflektuar në tërë krijimtarinë letrare të saj.

Karriera ndërkombëtare e Han Kang-ut shpërtheu me romanin “Vegjetariania” e botuar në vitin 2015. Për këtë vepër ajo u vlerësua me çmimin “Man Booker”. E shkruar në tri pjesë, libri i pasqyron pasojat e dhunshme që lindin kur protagonistja e saj Yeong-ye refuzon t’u nënshtrohet normave të ngrënies së ushqimit. Vendimi i saj për të mos ngrënë mish has në

reagime të ndryshme, gjë që i shkakton sëmundje psikike dhe tjetërsim nga familja. Sjelljen e saj e refuzojnë dhunshëm edhe bashkëshorti edhe babai autoritar, ndërsa në pikëpamje erotike dhe estetike e shfrytëzon kunati i saj, video artist i cili pushtohet nga trupi pasiv i saj. Në fund e dorëzojnë në një klinikë psikiatrike ku e motra përpiqet ta shpëtojë dhe ta kthejë në jetën ‘normale’. Mirëpo, Yeong-hye zhytet gjithnjë më thellë në një gjendje që i ngjan psikozës të shprehur nëpërmjet “drurit të flaktë”, simbol i mbretërisë bimore e cila, sa është joshëse, po aq është edhe e rrezikshme.

Kryetari i Akademisë Mbretërore të Suedisë Andreas Olsson në arsyetimin e tij përfundon: “Në opusin e vet Han Kang ballafaqohet me trauma historike dhe me një mori rregullash të padukshme, ndaj në çdo vepër të sajën shpërfaq brishtësinë e jetës njerëzore. Ajo posedon një vetëdije unike për lidhshmërinë që ekziston midis trupit dhe shpirtit, të gjallëve dhe të vdekurve, ndërsa në stilin e saj poetik dhe eksperimental është bërë novatore në prozën bashkëkohore”.

* * *

Çmimi “Nobel” për letërsi ekziston më tepër se një shekull. Për herë të parë është ndarë në vitin 1901. Laureat i parë është poeti dhe eseisit francez Syli Prydom (Sully Prudhomme, emri i vërtetë René François Armand Prudhomme, 1839-1907).

Deri tani çmimin “Nobel” e kanë fituar 120 shkrimtarë: 103 meshkuj dhe 17 femra.

Laureati më i ri ka qenë prozatori dhe poeti anglez Xhozef Radiard Kipling (Rudyard Kipling, Bombay, 1865 – Londër, 1936) i cili e mori çmimin “Nobel” në vitin 1907, në moshën 41-vjeçare.

Laureate më e moshuar ka qenë prozatorja britanike Doris Lesing (emri i vërtetë Doris Mej Tajler, anglisht: Doris Lessing, Doris May Tayler; Kermanshah, 22.10.1919 – Londër, 17.11.2013) e cila u vlerësua me këtë çmim në vitin 2007, kur ajo ishte 88-vjeçe.

I vetmi që e ka refuzua “Nobelin” është romancieri, filozofi, dramaturgu dhe kritiku francez Zhan-Pol Sartri (Jean-Paul Sartre, Paris, 1905 – Paris, 1980). Kjo ka ndodhur në vitin 1964.

Në vitin 1957 u botua në Itali në italisht romani “Doktor Zhivago” i poetit dhe prozatorit rus Boris Pasternak (Boris Leonidoviç Pasternak, 1890 -1960). Në vitin 1958 ka roman u botua në Itali edhe në gjuhën ruse. Romani bazohej në traditën e “romanit të madh” (Leon N. Tolstoj “Lufta dhe paqja”). Në BRSS ky roman u konsiderua si antisovjetik, ndërsa në Perëndim Pasternakut iu dha çmimi “Nobel” për letërsi. Në Bashkimin Sovjetik kundër tij u zhvillua një fushatë e tmerrshme. Si rrjedhojë, Pasternaku nuk shkoi ta marrë çmimin.

Vitin 2023 çmimin “Nobel” për letërsi e fitoi shkrimtari norvegjez Jun Fose. Në atë çast kjo shkaktoi befasi për arsye se pretendues të tjerë konsideroheshin favoritë.

Çmimi ndahet më 10 dhjetor, në përvjetorin e vdekjes së kimistit, shpikësit, filantropit, kozmopolitit dhe industrialistit suedez, i cili parapëlqente ta quante veten bamirës të njerëzimit, Alfred Bernhard Nobel (Stokholm, Suedi, 21.10.1833 – Sanremo, Itali, 10.12.1896).

Shënim: Në nder të Alfred Nobelit është quajtur elementi kimik nobelij i zbuluar në vitin 1956.

.

Xhelal Zejneli

Arben Çejku/

Romani “Mëkati i Justinës” i shkrimtarit Luam Rama, botim i “Onufri”-t, është një prurje me shumë vlera për letërsinë shqiptare dhe për prozën tone modern në veçanti. Tashmë, duhet marrë në konsideratë fakti se një pjesë e madhe e krijuesve tanë jetojnë jashtë vendit dhe letërsia e tyre, e konsideruar si letërsia e diasporës (emigraionit), ka nevojë të trajtohet me më shumë vëmendje dhe të promovohet me më shumë dashamirësi. Kjo gjeneratë shkrimtarësh, artistësh (dhe sportistësh) me jetën dhe veprat e tyre po shërbejnë pa kushte si “ambasadorët” më të mirë të kombit, pa mandatet zyrtare që zakonisht jep Ministria e Jashtme. Një shembull tipik, me këtë rast është Luan Rama, i cili ka shërbyer si ambasador “zyrtar” i Shqipërisë në Paris për një mandat 4-vjeçar, por kontributi që po jep Luani si shkrimtar dhe “diplomat” i artit shqiptar në Francë është disafish më i madh se zanati burokratik që ushtroi për pak vite. Janë edhe shumë të tjerë shkrimtarë – diplomatë, që nuk jetojnë në Paris, si Besnik Mustafaj, Ylljet Aliçkaj etj, të cilët po ashtu shkëlqejnë me letërsinë e tyre, duke e tejkaluar burokracinë e zanatit të diplomatit…

Luan Rama, na befasoi me romanin “Mëkati i Justinës”, i cili është mirëpritur nga lexuesit dhe kritika. Si çdo vepër, edhe ky roman, mund të lexohet dhe vlerësohet nga disa këndvështrime dhe është kënaqësia e shkrimtarit që të ndjekë komentet e lexuesve për të parë se, sa ja ka arritur qëllimit kryesor me romanin e tij.

Një pjesë e madhe e lexuesve gjejnë tek ky roman rrëfimin e një historie dramatike të fatit të një nuseje të re në malësinë shqiptare të shekullit XIX, të ndërthurur edhe me disa digresione të historive “mbathëse”, të cilat krijojnë një mjedis idilik post-mesjetar të jetës shqiptare nën sundimin otoman.

Justina është një nuse e re dhe e përkryer nga çdo anë që ta shohësh; qoftë si bukuri e jashtëzakonshme femërore, qoftë si bashkëshorte dhe nënë e përkushtuar, qoftë për besimin e pastër kristian, qoftë edhe për prejardhjen fisnike nga një derë luftëtarësh që vdesin nga plagët në luftën për liri. Por ajo është “bukuria që vret”, sepse ndjell syrin e pangopur të shumë burrave, por sidomos syrin dinak të priftit të fshatit, të cilin e ndjekin mëkatet që në fillimet e shërbesës ndaj kishës.. Aty shihet se si “fjala e Zotit” (Prifti dom Gjosh) dhe bukuria e Justinës (e cila mban në gji syrin e Shën Merisë), kanë hyrë në një betejë për jetë a vdekje dhe dramaciteti që sa vjen e rritet gjatë rrëfimit në roman, falë mjeshtrisë artistike të autorit, rrokulliset si lëmsh zjarri që as lexuesi nuk dëshiron ta mbajë në dorë.. Prifti synon të shtjerë në dorë bukurinë e Justinës dhe kur kjo e refuzon, ai nxjerr nga sënduku i ndryshkur armët e vjetra të inkuizicionit, duke arritur deri aty sa edhe eklipsin e diellit, ta ofrojë si shfaqje të ndëshkimit hyjnor për të gjithë besimtarët e kishës së tij. “Kjo nuk është punë e Zotit. Kjo është punë e djallit! Zoti nuk ua fsheh diellin besnikëve të vet!”- u thotë dom Gjoshi besmitarëve të tij të shushatur në oborrin e kishës. Me këtë retorikë dhe stilin e tij të shpifjeve, ai arrin t’u krijojë bindjen banorëve të fshatit Qershizë se, çdo ngjarje dramatike, çdo klithmë shpendi, çdo viktimë sëmundjeje dhe çdo fatkeqësi familjare kudo që ndodh, ka një lidhje me “zgjimin e djallit nga Justina”, e cila për dom Gjoshin është një magjistare, një “shtrigë e keqe”, që tërheq mbi veten dhe fshatin e saj rrufetë e ndëshkimit hyjnor..

Më në fund, turma e manipuluar nga retorika e dom Gjoshit, e çon Justinën drejt kryqit, drejt vdekjes me zjarr, ndërsa Justina nuk ka asnjë fuqi të mbinatyrshme për t’u përballur me turmën e egërsuar. Fjala dhe betimi mbi të vërtetën, nuk vlen dhe, madje, as syri i Shën Mërisë, që e mbante në gji nuk e ndihmoi dot. E lidhur pas një druri, ajo u dogj si shumë e shumë “shtriga” të periudhës së Inkuizicionit. Familja iu shkatërrua dhe kulla e Franit u rrënua, duke lënë pas një grumbull gurësh dhe jehonën e historisë së “shtrigës” së bukur.

Pasi përjeton pas një leximi intensive të romanit këtë histori tragjike, duke lënë anash emocionet që të shkaktojnë vuajtjet e Justinës dhe gjithë dramaciteti në vepër, natyrshëm kërkon të zbulosh mesazhet politiko-shoqërore të romanit, pishtarin e tij filozofik, të fshehur pas portretit të bukur të Justinës, pas perdes së përgjakur të fatit të saj. Dhe unë mendoj se, përtej historisë së një nuseje të re diku në alpet shqiptare, përtej arrogancës dhe mëkatit të fshehtë të një prifti mëkatar, autori kërkon të na tërheqë vëmendjen diku tjetër – tek rreziku dhe pasojat e manipulimit të turmës dje, sot dhe nesër!

Manipulimi i turmës dhe keqpërdorimi i saj nga individë apo institucione politiko-fetare, nga grupe të caktuara mendimi apo interesi, sot është po aq ulëritës sa ç’ishte në fshatin Qershizë të Shqipërisë veriore në shekullin XVIII – XIX. Dom Gjoshi, me marifetet e tij, me “fjalën e Zotit” në majë të gjuhës, me retorikën e tij djallëzore, me zgjuarsinë dhe eksperiencën që kishte, mundi që brenda një kohe shumë të shkurtër të kryqzojë dhe djegë me zjarr një nga njerëzit më të ndershëm dhe më të urtë të atij fshati – Justinën e bukur, e cila guxoi t’i thoshte “jo” joshjes seksuale të një mëkatari me bibël në dorë. Justina u dogj, sepse nuk u nënshtrua përballë priftit! (Sa shumë të tjera para saj mund të ishin nënshtruar duke fjetur me priftin mëkatar?)

Pyetja për reflektim shtrohet; në djegien dhe shkatërrimin e jetës së Justinës dhe familjes së saj, a ka ndonjë faj turma, apo të gjitha janë fajet e dom Gjoshit? A duhej që turma të ishte aq e nështruar përballë oratorisë dinake të priftit të saj? Pse turma u bë agresive edhe ndaj Pjetrit (një zë i arsyeshëm që kërkoi shpëtimin e Justinës)?

Ftesa e guximshme filozofike e autorit na drejtohet pikërisht neve, njerëzve të thjeshtë, që në një moment apo vend të caktuar përbëjmë turmën. Është një ftesë për ndërgjegjësimin tonë të brendshëm, për vlerën e lirisë individuale, të cilën po e mpijmë çdo ditë brenda vetes. Konsipracionistët thanë me të madhe se, edhe mbyllja masive nga pandemia e Covid-19, ishte një lloj nënshtrimi masiv përballë një manipulimi politiko-mjeksor. Ky mund të konsiderohet si kulmi i “manipulimit modern” dhe nënshtrimit të turmave, por a nuk kemi ne në përditshmërinë tonë turma masive (politikisht e fetarisht të indoktrinuara) që ulin kokën para “dom Gjoshëve” të tyre dallkaukë e të korruptuar, që duke folur çdo ditë për lirinë e demokracinë, i përdhosin pikërisht vlerat e lirisë dhe demokracisë? A nuk kemi ne ende turma që manipulohen me një fjalë goje, të dëgjuar në ekranet televizive apo në rrjetet sociale, të cilat të sulen pa mëshirë me fjalën e fundit? A nuk kemi ne mes nesh ishuj turmash të manipluara dhe të indoktrinuara, të cilat e kanë mendjen tek reagimi radikal, tek dhuna, tek përjashtimi shoqëror dhe goditja e më të dobtiti, e atij që është pakicë si numër ose si mendim? Sot nuk arrijnë të vendosin njerëz në kryq dhe as t’i djegin ato, por që i vrasin me plumbin e fjalës pa pikë mëshire, këtë e bëjnë.

Ftesa e hapur e Luan Ramës për ne që përbëjmë turmën është: Mos u manipuloni, por gjykoni para se të veproni! Mos e braktisni lirinë tuaj dhe identitetin që keni, mos ja dorëzoni pa kushte dikujt tjetër, që flet në emrin tuaj dhe përfiton për interesat e veta! Po ashtu, mesazhi i këtij romani është fshikullues dhe konkret edhe për vetë shoqërinë tonë, e cila në përditshmërinë e një dëshpërimi dhe zhgënjimi nga tranzicioni 30-vjeçar, pret “ushqim” nga ato soj “dom Gjoshësh”, që prej disa dekadash manipulojnë duke vënë njërën dorë mbi librin e shenjtë e dorën tjetër mbi pasurinë e popullit!

Ky roman nuk është një klithmë për dhimbjen e një vajze të bukur shqiptare të shekullit XIX, që ra viktimë e manipulimit të turmës prej një prifti batakçi, por është një thirrje e qartë për brezin e sotëm, i cili po rritet pa përgjegjshmërinë e nevojshme kolektive dhe falë individualitetit të izoluar (pasojë e teklonoligjisë digjitale) mund të bie pre e manipulimit dhe veprimeve të gabuara, siç bënë dikur banorët e fshatit Qershizë, që dogjën të gjallë një bukuroshe të pafajshme.

Përsa i përket vlerës artistike të romanit, mund të vë theksin tek stili i veçantë, ku gjithë narracioni është shkruar në formën e një proze poetike me një ritëm të brendshëm unik, dekoruar me figura të gjetura stilistike. Edhe pse e vendosur në skenën e zymtë të shumë kohëve më parë, edhe pse e zhvilluar në një mjedisshoqëror dramatik, narrativa e romanit, ecën lirshëm dhe me zhdërvjelltësi, falë aftësisë së autorit për të ruajtur ritmin e brendshëm të rrëfimit. Frazat, shpesh janë të shkurtra dhe tingëllojnë si një tekst drame apo skenari të një filmi që po shikon faqe pas faqeje, por ato gjithnjë janë plot jetë dhe krahasimet, figurat stilistike, detajet historike, elementët e tjerë si përdorimi i mitologjisë dhe mistikës, e bëjnë unik tekstin e këtij romani dramatik.

Duke ndërkallur si “rastësisht” në këtë roman, shënimet e konsujve, udhëtarëve, dijetarëve dhe albanologëve francezë, Luan Rama, e parathotë në një farë mënyre qëllimin e tij, që këtë roman ta botojë edhe në frëngjisht. Nëse merr pak distancë si lexues, e kupton se shkrimi i këtij romani është bërë në atë mënyrë që ai të mos flasë vetëm shqip, por edhe frëngjisht apo në gjuhë të tjera. Duke marrë shkas nga një histori e kaluar në kohë dhe e izoluar në gjeografi, autori arrin ta universalizojë mesazhin e tij për zgjimin e shoqërisë moderne për rivlerësimin e lirisë individuale përballë manipulimit kolektiv!

Arben Iliazi/

Një qiri i ndezur diku në gjithësi

Për kë digjet vallë?

Me Fatos Arapin, poetin, shkrimtarin, dramaturgun dhe humanistin e shquar, na lidhi një miqësi e gjatë, 43 vjecare, derisa ai, bashkë me poezinë e tij, u ngjit në krahët e Perëndive. Arapi shënjoi rrugën time të artit, duke u interesuar për botimin e cikleve të para me poezi në gazetat dhe revistat e kohës, qysh në vitin 1981, kur isha maturant në gjimnaz. Isha i lumtur në shoqërinë  e tij. Për mua mbeti një poet e shkrimtar gjenial, një shpirt i dëlirë, me energji të pashtershme. Nuk u mor me politikë, madje kishte neveri për politikën, megjithëse pati oferta. Fatosi vazhdonte të mbetej skeptik për gjithçka, por njëkohësisht shumë i vëmendshëm ndaj ngjarjeve. Në vitet e para të demokracisë, 1993 – 1994, së bashku me prof. Pandeli Çinën e disa personalitete të tjerë, krijoi  “Forumin e Intelektualëve të Pavarur Shqiptarë”, që pati mjaft jehonë në hapësirën mbarëshqiptare, duke bërë thirrje e promemorje për t’u orientuar drejt në momentet historike që po kalonte vendi. Por disa vite më pas veprimtaria e Forumit u fashit e u shua dalëngadalë, si pasojë  e trysnisë që ushtronte tërthoras politika zyrtare. Fatosi dhe kolegët e tij bënë një tërheqje të butë nga misioni i tyre intelektual e atdhetar.

– Pse kaq i tërhequr profesor? – e pyesja shpesh në vitet 2000. Mendimi juaj  do ishte mjaft i vlefshëm në demokracinë tonë të re.…Që njerëzit të shohin të vërtetën në sy. Kush mund ta tregojë më mirë të vërtetën se një shkrimtar i njohur, një intelektual i pavarur?

– Njerëz të pavarur nuk ka…Njeriu është i varur nga historia… ma kthente shkurt, duke filozofuar. E po, demokraci është kjo? Kjo është një vorbull ku jemi ngatërruar keq…Nuk e duroj dot anarkinë me pronat e me gjithçka…

***

Fatos Arapi u lind më 1930 në Zvërnec të Vlorës, nga një familje patriote. I ati, Tol Stavre Arapi, kish luftuar me pushkë në dorë për lirinë e atdheut, kurse i vëllai, Vllasi, u zhduk pa nam e nishan në vitet e para të diktaturës komuniste. Fatosi ndoqi studimet për ekonomi në Sofje, mandej punoi në Tiranë, në fillim si gazetar dhe më vonë, për një kohë të gjatë, si pedagog. 

Nisi të shkruante që në vitet e studimeve dhe, rreth viteve 60, emri i tij iu bashkëngjit autorëve si Kadare e Agolli, që po tentonin ta emanciponin poezinë e deriatëhershme. Vargjet në shqip nisën të ishin më të lirë edhe falë Fatos Arapit. Ai e shpalli që në fillimet e kredos së tij poetike se “qenia është liri dhe liria është qenie”.

I përballur me një jetë të stuhishme Arapi, në mbi 60 vjet aktivitet krijues, synoi krijimin e një poezie që zë fill te njeriu, duke refuzuar objektivizmin e mermertë e të akullt të realizmit socialist. 

Në vitet 1962 e 1966 botoi vëllimet “Shtigje poetike” dhe “Poezi e vjersha”. Që në hapat e parë ai paralajmëroi një zë të veçantë në artikulimin gjuhësor të botës dhe të njeriut, një vizion të vetin mbi realitetin. Poezia e tij, për gjatë gjysmë shekulli, arriti ta ruajë tërësinë e qëndrueshme estetike dhe etike, me thellësí dhe hapësira universale përfytyrimi, duke e vendosur objektivin poetik brenda konteksteve ekzistenciale, ku shquhet mprehtësia e mendimit dhe figuracioni i freskët, e ngarkuar me përmbajtje dhe ndjeshmëri të papërsëritshme. Më 1971 i botohet në Prishtinë vëllimi “Kaltërsira”. Vëllimin “Më jepni një emër” ia ndaloi diktatura. Pas tij ai shkroi vëllimet: “Drejt qindra shekujsh shkojmë” (1977), “Fatet” (i botuar në Prishtinë më 1979), “Duke dalë prej ëndrrës” (1989). Në anën tjetër pas rënies së diktaturës botoi vëllimet: “Ku shkoni ju statuja”, Tiranë 1990, “Dafina nën shi”, Tiranë 1991, “Ne, pikëllimi i dritave”, Tiranë 1993, “Unë vdiqa në brigjet e Jonit”, Shkup, 1993, “Më vjen keq për jagon”, Tiranë 1994, “In tenebris”, Tiranë 1996. 

Vepra e Fatos Arapit është e pasur në llojet e zhanret e ndryshme që ai lëvroi. Përveç poezisë, ku ai qëndron në rreshtat e parë dhe ku u kritikua disa here për  hermetizëm dhe modernizëm , Fatos Arapi ka shkruar edhe disa novela: Patat e egra, 1969; Cipa e borës, 1985; Gjeniu pa kokë, 1999 etj; disa romane: Dhjetori i shqetësuar,1970; Shokët,1977; Deti në mes,1986; ka bërë disa përkthime: Këngë për njeriun, Nikolla Vapcarov, 1981; Poezi, Pablo Neruda, 1989; Safo, 1990; Antologji e poezisë turke etj; si dhe ka shkruar një numër të madh artikujsh e studimesh të ndryshme. 

Fatos Arapi ka dhënë ndihmesë edhe në lëvrimin e dramaturgjisë, duke shkruar disa drama si: “Drama e një Partizani pa emër”,1962; “Qezari dhe ushtari i mirë Shvejk, në front diku”,1995, etj.

“Drama e një Partizani pa emër” u vu në fokus të goditjeve apokaliptike në Plenumin e XV të KQ të PPSH, për letërsinë dhe artin (25 qershor 1965). Pleniumi, me kritika të rrepta, e paraqiti autorin si kundërshtar të ideologjisë së partisë, kundërshtar të letërsisë dhe artit të realizmit socialist. Madje edhe shtrembërues i së vërtetës për Luftën Antifshiste Nacional Çlirimtare”. Heroi i dramës së Fatos Arapit ngrihej mbi heronjtë e dramave të tjera socreale, të cilët portretizoheshin si butaforikë.

Pasuan privacione të shumta. Autori u godit dhe, si rrjedhojë, Fatos Arapin e hoqën nga puna si pedagog dhe e degdisën në një nga shkollat tetëvjeçare të qytetit të Vlorës. Por megjithë largësinë e pakapërcyeshme që ndante talentin e tij të rrallë me nivelin e ulët të kohës që jetoi, Fatos Arapi mbeti gjithmonë i frymëzuar, i papërmbajtshëm, me një temperament të etshëm e plot tallaze. Poezia e tij sa universale aq edhe filozofike dhe ekzistenciale, edhe sot e kësaj dite mbetet një enigmë, me një shkëlqim engjëllor, me një forcë të jashtëzakonshme, magjiplotë. 

***

Në maj të vitit 2015 ishte takimi ynë i fundit, te kafja pranë  Teatrit të Operas dhe Baletit. Binte një shi i hollë me plogështi. Sa u ul në tavolinë filloi të më lexonte i emocionuar, si rrallëherë, në mënyrë gati patetike, disa vargje për Konispolin, që i kish shkruar atë mëngjes në një copë letër:

“Një qiri i ndezur diku në gjithësi

Për kë digjet vallë?

Konispoli si një re lulebajamesh

varur rri 

në perëndimin e allët.

Shoh yjet pellazgjikë

që shuhen mbi Qafë Botë

me ahet e ngurosura të çamëve…

Kur të vdes

Atje më shtini

Mes reve me bajame…”

Mbeta i shtangur dhe menjëherë i ngulita në mendje këto vargje brilante. Nuk di ku ka përfunduar kjo poezi, që fare mirë mund të futej në çdo antologji. M’u lidh gjuha për disa çaste. Edhe Fatosi ishte tepër i emocionuar. Iu mbushën sytë me lot. (Aso kohe profesori mallëngjehej shpejt).

 – Profesor?…Jeni mirë? –  belbëzova.

-Oh, jam shumë mirë…Miku im! Dhe filloi të fliste shpenguar: Do shkojmë bashkë në Konispol, të ngjitemi në Çukën e Aitoit, pastaj kafen e pimë lart në Buar, përmbi Qafë Botë, të shohim detin e Sajadhës, ku vjen aroma e peshkut dhe e kripës së bardhë. Aty ku fryjnë erërat e Jonit dhe mblidhet gulsh malli për Çamërinë…

U kujtova se Fatosi, vite më parë, kish shkruar për Konispolin reportazhe e skica. Madje ngjarjet e një novele të tij zhvilloheshin atje. Por kjo kërkesë e tij, e shprehur poetikisht, më la pa mend.

-Edhe Zvërneci është po aq i bukur, i lashtë dhe i magjishëm…i thashë. 

-Nuk më pëlqen të shkoj në vendlindje, ma preu shkurt. – Tokat tana i kanë zaptuar “peshqit e mëdhenj” me dokumenta false…Nuk e ke marrë vesh se ç’bëhet te Gryka e Pashës? Atje dua të prehem…në Konispil! Konispoli është hyjnor…Nis që nga koha e Paleolitit. Edhe atje është një vend që quhet Mali i Nartës. Zbulimet arkeologjike dëshmojnë se vendbanimet i përkasin shek. III para Krishtit. Konispoli është i vetmi që na ka mbetur nga Çamëria. E ku ka më mirë se të prehem atje? Të thërras në ndihmë mitologjinë… Çamëria është toka e shenjtë e Shqiptarisë!

Kaq do të mjaftonte që ky personalitet i shquar kombëtar të shpallej “Qytetar Nderi i Konispolit” pas vdekjes.

Ashtu u ndamë atë ditë dhe nuk e pashë më rrugëve të Tiranës. Telefoni  dilte jashtë linje. Kur pyeta më thanë se gjendja e tij shëndetësore ishte rënduar dhe nuk dilte nga shtëpia. Vitet më pas nuk komunikoi me njeri, derisa u shua mbrëmjen e 10 tetorit 2018, në moshën 89-vjeçare, për të mbetur i pashlyeshëm në kujtesën e brezave.

Prof. Stefan Çapaliku/

Kam shkru nji libër që s’kam mujtë mos me e shkru. Kam shkarravitë nji libër duke qenë i mbushun me dyshime, që kohët e fundit më kanë vizitu nga të tana anët. Kam kurdis nji libër gjatë kohës kur jam ndie si fotograf, me kryet e zhytyn në nji thes të zi, që ishte paradhoma e nji kutie të errët. Brenda kësaj kutie më asht përmbysë bota, më kanë ba laradasha imazhet.

Kam hartu nji libër duke dashtë me i ngjasu atij kalimtarit të vetmuem që zbulon, përndjek, lundron në ferrin urban dhe që e zbulon qytetin si nji peizazh vesesh epshore. E di se të fotografosh njerëzit do të thotë t’i dhunosh ata… prandaj personazhet e mia nuk i kam vu kurrë që të marrin pozë. Kësisoj kam fiksu energjinë e pakontrollueme, dinamikat e lëvizjes dhe shpesh edhe situatat e tyne karikatureske.

Siç thotë Susan Sontag të libri i vet mbi fotografinë ”Aparati fotografik asht nji sublimim i armës, të fotografosh dikë është nji vrasje e pandërgjegjshme, nji vrasje e butë, e përshtatshme për nji kohë të trishtuar dhe plot ankth…”

E kam zgjedhë me ndërgjegje këtë rrugë duke dashtë t’i shmangem sa ma shumë që të ishte e mundun poezive sentimentaliste, erotike dhe qarramane, territore në të cilat janë arritë rezultate të jashtzakonshme dhe të pakapërcyeshme.

Me këtë rast kam dashtë të eksploroj disa përmbajtje të reja që më kanë rrethu, me shpresën se janë përmbajtjet e reja ato që do më çojnë drejt formave të reja.