Prof. Begzad Baliu/

Në jetën krijuese të studiuesve nuk ndodh shpesh të jenë gërshetuar pashmangshëm fati historik i trungut familjar dhe bota kërkimore e shkencore e tij. Fati i Profesor Ruzhdi Ushakut, paraqet një botë sa të pasur aq edhe komplekse të këtij rindërtimi historik dhe kërkues.

Lexoni biografinë e tij familjare dhe biografinë e tij formuese, shikoni gjeografinë historike të lëvizjes së familjes së tij dhe gjeografinë bashkëkohore të formimit shkencor të tij. Botën mesdhetare të endjes së familjes së tij (Greqi, Turqi e trojet shqiptare) dhe kulturën mesdhetare të njohjes e të studimit të tij; përqëndrimin përfundimtar të familjes së tij në portat perëndimore të Ballkanit dhe formimin e tij në shkollat perëndimore të dijes europiane. Madje insistimin tfillues e kulmues të sintetizimit të krejt botës shpirtërore e materiale të Ulqinit, e të popullit të tij në veprën shkencore të përmasave albanologjike, ballkanologjike e europiane.

Profesor Ruzhdi Ushaku lindi në Ulqin më 1 maj 1938. Shkollën fillore e kreu në Ulqin (1953), normalen në Prishtinë (1957), ndërsa Degën e Romanistikës të Fakultetit Filozofik të Sarajevës. Studimet e larta moderne frënge i mbaroi në Paris (1963). Në vitin 1964 diplomoi në Gjuhë e letërsi frënge në Prishtinë. Studimet pasuniversitare i kreu në Degën e Romanistikës të Fakultetit të Filologjisë të Beogradit (1972) ku edhe u doktorua më 1979. Është autor i veprave Kërkime filologjike (Prishtinë, Rilindja, 1981), Hipotetične reèenice sa SI u savremenom francuskom jeziku književnih tekstova Prishtinë, Fakulteti Filozofik, 1983), Paralele të ligjërimit poetik, Prishtinë, Rilindja, 1986, si dhe monografinë Ulqini në gjurmët e shekuve, Ulqin, Art Club, 1991, Hulumtime etnolonguistike, Fakulteti i Filologjisë, Prishtinë, 2004 . Ishte titullar i gjuhës frënge në Fakultetin Filologjik të Universitetit të Prishtinës. Jeton e punon në Prishtinë. Sikur kanë vënë re edhe më parë njohësit e veprës së tij shkencore dhe arsimore: “prej studimeve të tij dallohen veçanërisht ato nga fusha e sintaksës frënge, pjesërisht edhe asaj krahasuese frënge-shqiptare, nga fusha kontrastive e teksteve poetike dhe të fushave të tjera gjuhësore. Nga fusha e studimeve filologjike-gjuhësore krahasuese dallohen ato me tema e motive detare, mitike shqiptare-ballkanike e më gjerë.

I nxitur prej kujtesës historike të fatit të familjes së tij, që në të vërtetë për shumë shekuj ka qenë fati i popullit shqiptar, Profesor Ruzhdi Ushaku do të kujdeset që të mësojë dhe do të studiojë njëkohësisht historinë kombëtare, gjuhët klasike dhe bashkëkohore që krijojnë shtratin e civilizimit bashkëkohor të Europës së sotme, gjuhët bashkëkohore që rrezatojnë dijen e sotme etj.

Në këtë rrugëtim jetësor Profesor Ruzhdi Ushaku ka mësuar dhe ka plotësuar e madje kontribuar në kulturën kombëtare, në kulturën ballkanike, në kulturën mesdhetare, në kulturën franceze, në kulturën europiane, në kulturën mesjetare e të antikitetit, duke i parë ato jo vetëm me syrin e shkencëtarit, por edhe të eseistit, letrarit e polemistit.

Kërkimet e tij jetëgjata, duke i parë çështjet me metodat më bashkëkohore të shkollave europiane, duke i studiuar ato në aspektin diakronik e sinkronik, me metodat krahasuese e përqasëse, Profesor Ruzhdi Ushaku ka krijuar aureolen e filologut dhe brenda gjirit të saj etnolinguistin e sintezave serioze, leksikologun e përkushtuar, terminologun e pazakonshëm, morfologun e sintaksologun e merituar, etimologun e semasiologun e kujdesshëm, onomasticientin (toponimimistin e antroponimistin) e vlerësuar në përmasën albanologjike, ballkanologjike e europiane.

*

Në biografinë e një studiuesi jo njëherë ndodh të ndahën rrugët e formimit shkencor: referenca profesionale dhe përkushtimi i kërkimit. Profesor Ruzhdi Ushaku është një model i përkryer i këtij gërshetimi. I specializuar në sintaksën krahasuese të gjuhës frënge, ai në parim është një purolinguist që në rrethet shkencore është identifikuar si romanist, por i përkushtuar pas kërkimeve të shtresave kulturore, përkimeve ndërgjuhësore e historike në hapësirën kryesisht mesdhetare, profesor Ruzhdi Ushaku përtej formimit linguistik është bërë sinonim i filologut, pa kontributin e të cilit nuk mund të shkruhet historia e filologjisë shqiptare në përgjithësi dhe historia e albanologjisë në veçanti.

*

Duke hulumtuar dhe studiuar në disa nga institucionet universitare e shkencore të Europës në përgjithësi dhe botës frankofone në veçanti, Profesor Ruzhdi Ushaku ka përvetësuar njëkohësisht metodat dhe modelet më bashkëkohore të kohës, prandaj është e kuptueshme pse, pas studimeve komparative, fillimisht mes frëngjishtes e gjuhëve të tjera, ai me kohë gjuhën, letërsinë, kulturën dhe historinë shqiptare i bëri pjesë të këtyre kërkimeve, pjesë të këtyre përkimeve dhe madje përfundime të domosdoshme me interes jo vetëm për albanologjinë, por edhe për ballkanistikën e kulturën mesdhetare në përgjithësi. Në biografinë e tij shkencore Profesor Ruzhdi Ushaku, shenja referenciale (shkencore, metodologjike dhe madje morale) të arritjeve të tij i ka theksuar jo njëherë: romanistët Vlado Drashkoviq e R. L. Wagner, si dhe albanologët Eqrem Çabej, Mahir Domi e Idriz Ajeti. Rezultat i këtij formimi profesional dhe i kërkimit jetësor janë një varg studimesh me karakter monografik dhe disa monografi, temat e të cilave janë shtruar me metodën kryesisht interdisiplinare dhe krahasuese me gjuhë dhe kultura të tjera.

Nëse në shtresën e parë të këtyre kërkimeve me metodën interdisiplinare kanë zënë vend disiplinat e kodifikuara si fonetika historike, gramatika historike, e leksikologjia me semantikë, të cilat njëkohësisht identifikohen me përmasën e kërkimit të një linguisti, në kontekstet të temave të trajtuara në vazhdim është investuar dija e tij prej njohësi të problemeve më të gjera të trashëgimisë gojore e folklorike të shqiptarëve, duke përfshirë këtu madje edhe mitet e arkeologjinë, në gjirin krahasues të kulturave dhe gjuhëve të tjera të Ballkanit, Mesdheut e më gjerë. Le të kujtojmë këtu vetëm përpjekjen e tij prej gjurmuesi të pasionuar e përimtuesi të kujdeshëm që me durim dhe guxim të hapë temën e autoktonisë bregdetare të shqiptarëve dhe atë ta ndërtojë jo vetëm mbi leksikun autokton të jetës në breg të detit, po mbi përbërësit arkaikë të përrallave, tregimeve, ritualeve, proverbave dhe shprehjeve me motive detare shqiptare, si kategori etnolinguistike të jetës shpirtërore dhe materiale të popullit shqiptar.

I kësaj natyre, pra i karakterit multidisiplinar dhe rindërtuas është studimi për emrin rrashtë të shqipes dhe testa të latinishtes, në të cilin është dalluar gërshetimi etimologjik e semantik; studimi i përdalluar në gjuhësinë shqiptare në fushën krahasuese për togfjalëshin Burri i Dheut, ku gërshetohen aspektet e studimit gramatikor, sintaksor dhe leksiko-semantik, antropolinguistik, psikolinguistik, gjithnjë në planin krahasues me kulturat më të lashta të Ballkanit dhe më gjerë; studimi monografik për Bindin ilir, zotin e ujërave, një studim i mbështetur në materialin epigrafik, folklorik, mitik-religjioz, gjuhësor, gjithnjë në aspektin krahasues me kulturat gjegjëse të Ballkanit dhe ato të Mesdheut.

Në studimet filologjike të Profesor Ruzhdi Ushakut, fusha e onomastikës zë një vend të rëndësishëm. Duke sjellë rezulatet e tij nga kërkimet arkivore, duke krijuar regjistra personal të terrenit, duke rimarrë për të satën herë hidronimet, antroponimet e toponimet e hapësirës historike ilire etj., autori ynë ka sjellë rezultate të reja, e rishikime të reja të qasjes në metodologjinë e studimit. Sigurisht për shkak se kërkimet dhe rezulatet e kësaj fushe kërkojnë nga autori nënshtrimin e një hulumtimi afatgjatë dhe durimin e pasionin e studiuesit, për shkak se kërkimet e kësaj natyre i nënshtrohen një diskutimi kolegial e institucional, Profesor Ruzhdi Ushaku, shumë nga punimet e përfshira në këtë vëllim i ka paraqitur dhe lexuar kryesisht në tubimet e shumta shkencore me karakter vendor dhe ndërkombëtar, në vend dhe botë, duke i botuar njëkohësisht në revistat ose botimet e veçanta.

Me emrin dhe veprën e tij lidhen shumë studime, recensione, referenca, ese dhe madje intervista, të cilat i kanë shkruar studiues të shumtë, në mesin e të cilëve janë edhe publicistë, studiues e profesorë të shquar universitar: Idriz Ajeti, Vlado Drashkviq e dr. Pera Polovina, Abdullah Karjagdiu, Basri Çapriqi, Simë Gjon Dobreci, Jahja Drançolli, Christian Duhamel, Elsie Robert, Gjokë Gjonaj, Shefkije Islamaj, David Luka, Vladimir Osipov, Mihailo Popović, Ali Salaj, Moikom Zeqo, etj.

Me të gjitha këto dhe çështje të tjera, të cilat kanë të bëjnë me metodën, gjuhën, kulturën dhe sidomos durimin e kërkimit Profesor Ruzhdi Ushaku rradhitet ndër ata filologë shqiptarë, të cilët me metodat më bashkëkohore të kërkimit kanë prekur epokën homerike të gjuhës, traditës, historisë dhe kulturës shqiptare. Sigurisht kjo është arsyeja pse veprës së tij përgjithësisht në vazhdimësi i janë referuar studiuesit nga radhët e shkencëtarëve shqiptarë e të huaj. (Pjesë të një studimi më të hapur)

Kosta Nake/

Përgjithësisht zhgënjehem në leximin e dytë të një vepre letrare, edhe kur për të ka patur një vlerësim të gjithëpranuar, kurse “Qytetin pa reklama” lexova me kërshërinë e herës së parë, madje kam vënë re edhe gjëra që më kishin kaluar jashtë vëmendjes. I shkruar në moshën 23-vjeçare, romani duket sikur është shkruar posaçërisht për rininë me ato faqet e ndjeshme ku përzihet seksi dhe dashuria. Më shumë se kaq, do ta quaja një muze ku rinia e sotme të zbulojë një tjetër qasje ndaj dashurisë dhe marrëdhënieve seksuale. Ditët e shkurtra të dashurisë mes mësuesit Gjon Kurti dhe gjimnazistes Stela Mezini janë nga më të bukurat e romanit, po aq sa është e hidhur edhe ndarja, pikërisht atëherë kur dukej sikur jeta për Gjonin po merrte kuptim edhe larg kryeqytetit. Bëhet dyfish e hidhur, kur hapja e rrugës për karrierë bëhet nëpërmjet falsifikimit të dokumenteve historikë ose letrarë. Vdekja e Mërkurit shfrytëzohet si instrument për të përligjur prishjen e papritur mes Gjonit dhe Stelës. Romanca dhe aventura me ca nota sentimentalizmi janë një karem i mirë për të peshkuar në të dy anët e fashës rinore për pak onanizëm.

Portreti më i plotë dhe më i fokusuar është ai i Stela Mezinit që skicohet gradualisht sipas shfaqjes së tij në sytë e mësuesit. Fillon me zërin e ëmbël kur i përgjigjet apelit dhe me kordelen e bardhë në flokë. Rimerret në vështrimin e motrës së saj, Dianës: sytë e saj butësisht të errët, gjinjtë e rrumbullakët, format e belit dhe të këmbëve, qafa e bardhë e lëmuar. Portretet e tjera nuk detajohen që në shfaqjen e tyre të parë, janë të kursyer dhe plotësohen aty-këtu sipas rrethanave që i bëjnë të dukshme.

Autori paraqet dy portrete të njëpasnjëshëm duke i krahasuar siç bën me Mentorin dhe Evgjenin: Mentori: i kishte syzet të trasha dhe sytë i dukeshin shumë të vegjël, me trupin të shkurtër, të mbushur, me fytyrë babaxhane, por inteligjente, që i thyente syzat çdo muaj nga pakujdesia. Evgjeni: i gjatë dhe i thatë, me gropa në fytyra.

Toni sarkastik për qytetin zbulohet edhe te aludimi për veten “Më kot e pritën vendësit e N. djalin e tyre. Ai jo vetëm që nuk u kthye, por në ca shkrime të tij qe tallur paturpësisht me qyetin lindor.

Në leximin tim të dytë rivlerësova deklarimin e Gjon Kurtit: “Njerëzit çajnë rrugët në jetë në mënyra të ndryshme. Shumica e bëjnë karrierën në mënyrë të pandershme, disa e fillojnë, madje me krime, disa me mashtrime, disa duke dërrmuar të tjerët.” (f.112) Ka një debat me Evgjenin që e konsideron falsifikim dhe tallje me historinë përpilimin e një dokumenti të tillë, për dobinë apo dëmin e tij. Ai e siguron transferimin nga provinca që nuk e donte dhe rikthimin në kryeqytet pikërisht duke sajuar një dokument të rremë.

E habitshme është futja e ca thumbave për shoqërinë e kohës: Filmi rifillon nga që nënkryetari i Komitetit Ekzekutiv erdhi me vonesë në kinema. Linguistët hahen si gjelat me njëri-tjetrin dhe, për të dalë fjalët e tyre, janë gati t’i nxjerrin sytë gjuhës shqipe. Thumbohet kryetari i Akademisë së Shkencave që kërkon të imponohet me mendimin e tij vetjak se toskërishtja është shkruar përpara gegërishtes dhe ironizohet me shprehjen “me të mëdhenjtë duhet ta kemi gjithmonë mirë.” Përqeshet ateizmi i shtetit shqiptar kur dokumenti i sajuar duhet të paraqitet si laik. Kulmi arrihet kur pretendohet të bëhet aluzion për luftën e klasave dhe kur ironizohet me mendimin “Do të rrinte këtu në provincë t’i shërbente vendit të tij, atje ku e kishte dërguar partia.”

PËRSËRITJA SI TIPAR STILISTIK

Përsëritja si rimarrje e togfjalëshave dhe fjalive të njëjta, shërben si shprehje artistike për të vënë në pah, për të përcjellë veçanti në një gjendje emocionale a psikologjike. Përsëritja nuk është pronë ekskluzive e poezisë, ajo mund të përdoret mjeshtërisht edhe në prozë.

Te romani “Qyteti pa reklama” pas marrëdhënies seksuale me Luiza Angonin, Gjon Kurti dyshon se mund të jetë prekur nga sifilizi. Përballja psikologjike me këtë sëmundje jepet përmes pesë përsëritjeve: “Vetëm të mos jetë sifiliz”, “Po sikur vërtet të ishte sifiliz?”, “Ah, skur të mos ishte sifiliz.” “Ah, skur të mos ishte sifiliz.”

Do vinte Stela Mezini në dhomën e Gjonit pas mesnate? Kjo pasiguri sillet rreth formulës “Kur pret diçka në tension, ajo vjen vetëm atëherë kur e humbet shpresën.” Rimerret shtatë herë: “ai po mendonte ta humbte shpresën”, “ai s’mund ta humbte dot shpresën,” “kur arrinte ta mbyste shpresën”, “tani e humba shpresën”, “kur, befas, lindte shpresa”, “sikur ta humbte fare shpresën”, “po ta humbte fare shpresën.”

Vetmia futet dhjetë herë në ingranazhin bluarës të meditimit duke thithur edhe nuancat “vetë”, “i vetëm”: “Gjoni ndjeu vetmi. Ai ndjeu vetmi, jo se ishte i vetëm, por sepse e mori malli për kohën kur s’ishte i vetëm. Të vetmuarit e vërtetë nuk vuajnë nga vetmia. Gjoni s’kishte qenë kurrë i vetëm…Ai nuk e dinte se cila vetmi do të ishte më e tmerrshme: e natës apo e ditës. Por edhe vetmia e ditës nuk durohej. Vetëm hante bukë në restorant, pinte vetëm cigaret e tij, por edhe cigaret e tij s’i pinte më kush, veç atij vetë.”

Përjetimi nga Gjoni i vdekjes së Mërkurit bëhet si kontrast i atij që ndodhet në varr me peshën e baltës dhe mjedisit me njerëz dhe me tym: “Në tavernë kishte shumë njerëz…Edhe tym kishte shumë. Tymi qëndronte lart në tavan sikur s’donte të përzihej me njerëzit. Megjithatë tymi prodhohej nga njerëzit. Sa zhurmë dhe njerëz kishte përreth. Dhe me tym.”

Zhgënjimi i Stelës nga Gjoni i dehur vjen përmes mungesës së përqafimit dhe mëdyshjes është-s”është: “Ai gjithmonë hidhej dhe e përqafonte atje…Ai duhej të hidhej ta përqafonte atje…Ai nuk ishte. Si nuk ishte? S’kishte mundësi të mos ishte. Kjo ishte dhoma e tij dhe ai duhej të ishte. Jo, ai mund të mos ishte, megjithëse kjo ishte dhoma e tij.”

Përsëritja mund të vihet në funksion të qasjes së autorit ndaj sjelljes së karaktereve. Te novela “Ditë kafenesh” kjo i shërben aventurës së dy të studentëve që fillon dhe mbaron si e tillë. Vargun e parë të përsëritjes e përbën fjalia “vendosëm t’i vinim pikë punës me femrat” e cila rimerret me trajtën e anasjelltë “megjithëse punës me femrat i kishim vënë pikë” dhe trajtës fillestare “vendosëm t’i vinim pikë punës me femrat”, vazhdon me trajtën e anasjelltë “megjithëse punës me femrat i kishim vënë pikë”; ndryshon pakëz si trajtë përmbyllëse “kur i vumë pikë punës me femrat” dhe përmbyset duke kaluar në formën kushtore “në qoftë se i kishim vënë pikë punës me femrat.”

Vargu i dytë i përsëritjeve lidhet me titullin e novelës kur vrulli i kërkimit të dokumentave të çmuara të së kaluarës zhvlerësohet dhe çdo herë rrugët e tyre përfundojnë në kafene, menjëherë pas largimit nga shtëpia e xhaxhait të shokut. Madje në një çast të dy vargjet bëjnë masë kur autori në të njëjtën faqe ku i vë pikë punës me femrat, thotë “menduam që, më në fund, po i vëmë pikë jetës së kafeneve.”

Vargun e tretë të përsëritjes e përbën togfjalëshi “person i panjohur” vendosur në gojën e xhaxhit të shokut si shprehje e qëndrimit refraktar ndaj nismave të gjeneratës së re dhe që e përdor si shtrojë për akuzat që u bëhen studentëve nga opinion që formësohet dhe ushqehet nga kafenet. “Ti erdhe këtu me një person të panjohur për mua dhe unë që në fillim, sikur e ndjeva që ardhja juaj kishte një qëllim të dyfishtë”, “Ju erdhët këtu, ti dhe shoku yt, person i panjohur për mua, me qëllime të errëta.” “Ti dhe shoku yt, person i panjohur për mua, e filluat tërë këtë fushatë të dyshimtë natën, në qytetin tone të ndershëm.”

Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë është sot në zi, pasi mëngjesin e trishtë të kësaj të hëne të 1 korrikut, shuhet zemra e kolosit të letrave shqipe Ismail Kadare. Kalorësi i Madh i Legjionit të Nderit të Kombit, kandidati i çmimit Nobel për letërsinë, akademiku dhe eksploruesi më i madh i historisë, artit, kulturës ballkanike dhe identitetit shqiptar, përfaqësuesi më i devotshëm i përkthyer në më se 45-gjuhë të botës, ndahet sot fizikisht nga ne, për të udhëtuar në përjetësi. Në kapërcyellin e më tepër se 6- dekadave krijimtari intensive Ismail Kadare u bë zëri universal i një kombi të lashtë, duke i mbijetuar totalitarizmit nëpërmjet alegorive politike, parabolave, asosacioneve dhe analogjive historike krijuar e sjellë në realitete të tjera paralele falë horizontit të tejskajshëm të mendjes e talentit të tij. Jo vetëm letërsia shqiptare, por sidomos letërsia botërore humbën sot fizikisht shkrimtarin më të devotshëm Ismail Kadare, për të skalitur tani e tutje përmendoren e veprës së tij në pavdekësi.

Ngushëllime të sinqerta familjarëve.

Fjala e tij u bëftë dritë për kombin!

Kryesia e SHSHSHA

New York, 1 korrik 2024

Çerçiz Loloçi/

Në mesvitin e 1999-ës, së bashku me publicistin Agim Neza, botuam në shqip një libër modest “Holokaust – Dosja pa koment për krimet e Millosheviçit” me kopertinë një foto tronditëse: Masakra e Reçakut, mbështetur nga Sadik Llapashtica. Ndoshta ishte ndër të parët libra, pa ndonjë pretendim të madh, që pati gjithsesi një tirazh të konsiderueshëm, disa ribotime të njëpasnjëshme dhe, përpos tyre, u përkthye në gjuhët kryesore të OKB-së e shtegtoi me mënyrën e vet në mjaft kancelari jo vetëm perëndimore.

Përmbledhja e dëshmive barte rrëfimet e kosovarëve, të luftëtarëve të dy krahëve politikë, të militarëve dhe ushtarakëve serbë si dhe të dhëna e dokumente të agjencive euro-atlantike. Pak javë më vonë, nën kujdesin e poetit Besnik Mustafaj dhe me mbështetjen e një fondacioni gjerman, në gazetën “Albania” vazhdoi një rubrikë e përditshme me dëshmi krimesh të makinës shtetërore serbe ndaj popullisë së pafajshme kosovare; një angazhim të tillë pati edhe poetja Elsa Ballauri me shoqatën e saj për mbrojtjen e të drejtave të njeriut; akoma më vonë u botuan edhe libra, almanakë, albume, periodikë dhe broshura të tjera me të njëjtën temë.

Libri shumë shpejt humbi edhe autorësinë për shkak se u ribotua ilegalisht, ju hoqën dhe ju shtuan pjesë të tjera, ju ndryshua titulli dhe kopertina. Në atë periudhë shtypi më i zëshëm perëndimor, agjencitë e lajmeve nga të gjitha skajet e botës e kishin Kosovën lajmin e parë dhe pikërisht në këtë periudhë kemi edhe një angazhim të drejtpërdrejtë të kolosit të letrave tona, Ismail Kadare. Megjithëse autori ka botuar një pjesë fare të vogël të këtyre përpjekjeve, janë të panumërta korrespedencat me personalitetet më të mëdha të skenës euroatlantike, janë disa pjesëmarrje dhe referime në takime ndërkombëtare që investohen për letërsinë dhe paqen, veç intervistave dhe opinioneve në media me ndikim në politikën dhe diplomacinë botërore.

Libri i Kadaresë “Mbi Krimin në Ballkan – Letërkëmbim i zymtë” (Onufri, 2011) është ilustrim i këtyre përpjekjeve. Ai është konceptuar në tri pjesë: korrespodenca e autorit gjatë periudhës 1978 -2011, një intervistë me kryeredaktorin e gazetës “Shqip” dhe pjesa e tretë përmban faqe ditari dhe shkrime të ndryshme. Kadare analizon në këtë libër përshkallëzimin e krimit serb, dilemat e ndërkombëtarëve për të ndërhyrë ushtarakisht apo jo, qëndrimin indiferent të klasës politikë shqiptare. Në këtë libër, Kadare shkruan ndër të tjera se heshtja botërore për krimet serbe ndaj popujve tjerë në Ballkan e ka bërë Beogradin të përfitojë nga kjo heshtje.

Kryeletra e librit është ajo e shkrimtarit Vuk Drashkoviç, drejtuar I.K. në qershor 1987 ku i bëhet thirrje për të dënuar irredentizmin kosovar, krimet historike që gjoja kosovarët u kanë bërë serbëve. Duke analizuar këtë letër, Kadare pohon se ajo është tepër kuptimplote për të kuptuar dramën e Kosovës; ajo dëshmon se si është projektuar krimi, si do të kryhet ai krim, së fundi si do të përmbyset e vërteta, duke e hedhur fajin mbi shqiptarët. Pas kësaj letre vijojnë katër të tjera që Kadare ua drejton presidentëve Bush, Miteran, Havel dhe Papës Gjon Pali II, prej 11 deri me 15 shtator 1991. Prej tyre kuptohet fare lehtë gjendja e shqetësuar e shkrimtarit për fatin e mëtutjeshëm të Kosovës duke apeluar për një veprim më të shpejtë ndërkombëtar në mbrojtje të saj.

Një pesë të rëndësishme të librit e zë intervista e autorit. Në të ai shpjegon se “problemi i krimit vazhdon të jetë në thelbin e historisë së Ballkanit, në dy dhjetëvjeçarët e fundit”. Libri sa ka denoncimin e tij, aq edhe rreket për të bërë pajtimin në Ballkan. Sipas autorit “Bota, ashtu siç njeh krime të mëdha, ashtu njeh edhe pajtime të mëdha. Por këto të fundit, kërkojnë shpesh burrëri më të madhe, se lufta. Unë besoj në mundësinë e pajtimit midis serbëve dhe shqiptarëve”. Interesante janë shpjegimet e Kadarese edhe për marrëdhëniet me intelektualë dhe shkrimtarë të tjerë serbë. Sipas tij “Pas Danilo Kishit, më të madhit shkrimtar të gjallë të Jugosllavisë, që e kam njohur dhe takuar disa herë, ndër shkrimtarët serbë, më i njohuri ka qenë Milorad Paviç, autori i “Fjalorit të Khazarëve”… Më i çuditshmi dhe i ngjajshëm me një personazh të Dostojevskit, ka qenë Miodrag Bulatoviç, nacionalist i shpallur… Një çast, duke m’i ngulur sytë, më tha: tregohu i sinqertë, Kadare dhe pranoje se ka së paku dhjetë vila të fshehta në bjeshkët shqiptare, ku përpunohen planet për shkatërrimin e Serbisë. I thashë se nuk besoja një gjë të tillë, kurse me vete mendova, s’do të ishte keq të kishte qoftë edhe një të vetme, ku të përpunohej strategjia shqiptare…”. Pjesë interesante të intervistës së Kadaresë janë edhe ato që flasin për qëndrimin e shkrimtarëve francezë si Patrick Besson, Bernard Levi, Regis Debrais dhe Julien Gracq në këtë konflikt… Franca kishte zbuluar befas se miti romantik i “djepit serb”, kishte fshehur për një kohë të gjatë, një tjetër të vërtetë të trishtueshme: krimin”. Madje Zhak Shirak në përgjigje të letrës i shkruante Kadaresë “se mund të përdoren armët, që të heshtin armët…”.

Jo më pak të rëndësishme në intervistën e librit janë përgjigjet e Kadresë për ndërhyrjen e tij në konferencën e Rambujesë, për sjelljen ndaj kombit dhe qëndrimin ndaj Nënë Terezës, për harmoninë fetare, për strukjen e intelektualëve shqiptarë etj. Ndërsa për raportin e Dik Martit autori nënvizon ndër të tjera: “Ne kishim dosjet tona ngjethëse, të cilat për turpin tonë, nuk i kemi bërë të ditura. Do të mjaftonte shifra prej 800 foshnjash shqiptare nën pesë vjeç të therur si berrat, një pjesë në sytë e prindërve, që bota të kuptonte se në cilën anë ishte e drejta. Këtë fakt nuk e ka dhënë ndonjë politikan, analist, a filozof shqiptar, por gazetari serb Miroslav Filipoviç. E ka shpallur në shtypin anglez dhe francez në vitin 2000 dhe ka bërë burg për këtë. Ndoshta gabohem, por emrin e këtij gazetari hero nuk e kam ndeshur në shtypin shqiptar. Në qoftë kështu, merret me mend shkaku: ky gazetar e ka vënë në skajim të vështirë ndërgjegjen tonë. Dhe s’është vetëm kjo. Eshtë dosja e të zhdukurve. Eshtë dosja tjetër e rreth 20.000 grave e vajzave të përdhunuara, shpesh herë në sytë e familjarëve, sipas humanistes shqiptare nga Kosova, Veprore Shehu, e cila disa javë përpara, ankohej gjithashtu për heshtjen e turpshme.

Ne s’kishim përse të hutoheshim as nga Carla del Ponte, as nga Dick Marty. Mjaftonte që në peshoren e drejtësisë të viheshin foshnjat e vrara dhe gratë e përdhunuara, që anën tjetër të peshores të mos e trondiste dot asgjë. Por ne s’e kemi bërë këtë sepse, qofshin politikanë apo akademikë, e kemi mendjen, për turpin tonë të pafund, kundër njëri-tjetrit…”.

Kosta Nake/

Preç Zogaj vjen me një roman klasik dhe një batalion personazhesh të rreshtuar në një subjekt linear, me plot ndalesa analitike për të sjellë çdo argument të mundshëm, në përputhje me qasjen e tij të njohur prej analisti, për një temë që, edhe pse është vendosur në një kornizë të përcaktuar kohore, është universale, rrok gjithë hapësirën globale dhe lexuesi me përvojat e veta zbulon zgjatimet e saj edhe tek e tashmja, edhe tek e ardhmja. Vajza dhe gruaja është krijesa e lindur për të qenë e bukur në sytë e djalit dhe të burrit, për të qenë joshëse në atë masë që çon domodoshmërisht në ruajtjen dhe shtimin e racës njerëzore, por natyra ose Zoti nuk e shpërndan bukurinë në masë të barabartë, disa i përzgjedh për të shkëlqyer, pse jo dhe për t’i verbuar ata që nuk e përballojnë dot me shikimin e tyre. Pikërisht këtu fillon problemi që, sipas shumë veprave artistike, ka përcaktuar rrjedhat e historisë botërore duke filluar që Semiramida e Babilonisë dhe Helena e Trojës dhe duke vazhduar me një gjerdan çiftesh të dashuruar që kanë ushqyer me ndjenja të bukura lexuesit nëpër shekuj. Qindrat e kryeveprave dhe mijërat e subjekteve konvergojnë në një hulli: e bukura i përket më të fortit duke kaluar nga forca fizike te forca e pushtetit.

E veçanta e romanit të Zogajt është se edhe një fshat i zakonshëm si Patalana mund t’i japë shoqërisë shqiptare një të Bukur të Dheut si Anjeza Jakaj me tipare fizike të përkryera, por edhe një vajzë krenare me një botë të pasur, e aftë për t’u përballur në tregun e vlerave. Pika e lidhjes së subjektit shënohet me përzgjedhjen e Anjezës për t’i dhënë lule Udhëheqësit komunist që do vizitojë zonën, akt i fiksuar në fotografi që e nxjerr bukuroshen nga mjedisi i ngushtë te një vëmendje më e gjerë publike.

Cilët ishin të fortët e Shqipërisë socialiste që mund ta kthenin Anjezën në pronë erotike të tyre? Ishin fëmijët e pushtetarëve të lartë. Tashmë që avllitë e oborrit sulltanor, të quajtur Bllok, kanë rënë, shumë histori dashurie kanë dalë në shesh. Ky roman është një ilustrim artistik i asaj që prodhonte Blloku apo bota e njerëzve të nomeklaturës.

E etur për të realizuar ëndrrën si aktore, Anjeza humb dashurinë e parë dhe bie në grackën e rrjetës së “bamirësve” që përcaktojnë fituesit e konkurseve. Tragjedia e Anjezës qëndron në faktin se ajo ishte fituese për shkak të përgatitjes së vet, por “bamirësit” investimin e tyre e rimarrin në trajtën e favoreve seksuale që e depersonalizojnë dhe e viktimizojnë fituesen. “Bamirës” të tillë jo vetëm shkelin mbi dashurinë e të tjerëve, në këtë rast mbi lidhjen e David Gjikës me Anjezën, por edhe i zhvendosin dhe i bëjnë të pavlefshme përpjekjet e tyre për qëndresë. Romani fillon si një romancë e bukur duke sfiduar zakonet vendore dhe përfundon si tragjedi për shkak të përdhunimit, akt barbar që mund të sjellë shtazani dhe mëmësi të padëshiruar, prandaj dhe Anjeza, e goditur pa mëshirë në themelet e krenarisë së vet, zgjedh të bjerë në një gjumë barnash për të mos u zgjuar më.

Jeta dhe vdekja e Anjezës, fati dhe destini i saj përcaktohen nga mjedisi shoqëror, prandaj linja e dashurisë dhe ambicjeve artistike ndërthuren natyrshëm me problematikat e jetës së fshatit Patalanë dhe qytetit të Lezhës, duke i dhënë përparësi marrëdhënieve mes të rinjve, si humbja e Marta Ballgjinit dhe misteri i vdekjes së saj, paralelizmi mes Rudinit të Turgenievit dhe David Gjikës, lidhja e Ilirit dhe Maries, virgjëria dhe zhvirgjërimi, nevojat e rinisë për të dalë nga jeta e vakët e fshatit, pengesat e punësimit në sektorin shtetëror dhe kthimi i ikanakëve, kriteri i fortë biografik i përzgjedhjes së njerëzve për arsimin e lartë, shpërndarja e përgjegjësive për dështimet ekonomike, liberalizimi i qeverisjes në fund të viteve ’80, etj.

Është meritë e shkrimtarit që marrëdhëniet erotike i ka parë gjerësisht edhe me sytë e femrës, në një raport të komplikuar midis nevojës dhe rrezikut, midis pëlqimit dhe dashurisë, midis traditës dhe përparimit, midis ndihmës dhe mashtrimit.

Përtej romanit, përzgjedhja dhe përdhunimi është një problem i mprehtë edhe i shoqërisë shqiptare të tranzicionit, madje dy dhjetëvjeçarët e parë pas ndryshimit të sistemit politik, e kthyen prostitucionin në një nga burimet e pasurimit të shpejtë për tregëtarët e seksit me eksportim dhe importim të mishit të bardhë, me drama dhe tragjedi tronditëse. Në ditët e sotme, kur ka shenja të forcimit të shtetit, përzgjedhja dhe përdhunimi ka kaluar në organizime mafioze, por edhe në trajtën e përfitimeve seksuale për shkak të pozitës administrative dhe favoreve që burojnë prej saj.

Tema e zgjedhur e ka vënë autorin para një sfide të vështirë të skenave seksuale dhe erotike me fjalorin përkatës, ai e ka shkelur vijën e kuqe, pa arritur te niveli terminologjik i Edmond Tupes dhe Agron Tufës. Analisti i vetëpërmbajtur i paneleve televizive vjen me po atë kostum sjelljeje edhe si rrëfyes para lexuesve të vet.

Duke qenë se mjedisi i ngjarjeve është kryesisht fshatar, lexuesi shpesh do të shohë se rrëfyesi ndryshon regjistrin duke iu dorëzuar shpirtit poetik kur ndodhet para natyrës.