Jerida Kulla/

Por, redaktorët, “mjekët e heshtur”, që kurojnë me kujdes çdo plagë apo shenjë, që ta sjellin sa më mirë te lexuesi, që ai të ndiejë bukurinë e gjuhës shqipe, magjinë e saj, harrohen, ose një person bën edhe punën e redaktorit, edhe korrektorit, edhe të shtypit. U duket e lehtë puna e redaktorit, që mund të bëjë kushdo, se mburren se e dinë të gjithë gjuhën shqipe. Por nuk është kështu. Mund të dish shumë mirë të flasësh në kafene, po se cila fjalë është e përshtatshme për këtë kontekst, që të lërë shenjë të lexuesit, atë e bën redaktori.

Sot është 23 prill, dita ndërkombëtare e librit dhe e ruajtjes së të drejtës së autorit.

Gjatë përvojës sime 20-vjeçare, si redaktore gjuhësore dhe korrektore letrare, kam kaluar nëpër duar shumë libra, shumë materiale, të tematikave dhe fushave të ndryshme. Secili libër ka pasur të veçantën e tij, si nga tematika, ashtu edh nga mënyra e të shkruarit.

Tashmë po merrem me redaktimin e librave për fëmijë. Disa mund të thonë se të merresh me librin për fëmijë është më e thjeshtë, nuk do shumë punë. Nuk është kështu.

Të redaktosh libra për fëmijë, është më e vështirë, pasi duhet ta përshtatësh stilin, gjuhën sipas nivelit të fjalorit të fëmijës apo grupmoshash që i përket x libër. Fëmija nuk di të përdorë fjalë të huaja, si mami apo babi i tij, kështu që këto fjalë të huaja ia vrasin veshin fëmijës. Në vend të tyre duhet fjala e qashtër shqipe, duke përdorur sa më shumë sinonime apo shprehje frazeologjike, duke edukuar në këtë mënyrë dashurinë për gjuhën shqipe, duke i hapur udhë mendimit se gjuha shqipe është gjuhë e pasur, me shumë mundësi shprehëse. Që në fëmijëri fillon edukimi dhe dashuria për gjuhën. Nëse një fëmijë e ushqen shëndetshëm, edhe truri i tij do të jetë i shëndetshëm; nëse e ushqen me ushqim të shpejtë, rruge, edhe truri i tij do të mendojë sikur është në rrugë. Njëjtë edhe më gjuhën shqipe.

Në Shqipëri kemi libra për fëmijë, që shkruhen nga shkrimtarë për fëmijë, të cilët janë shumë të bukur. Akoma i mbaj mend bëmat e Çufos dhe Bubit Kaçurrel apo aventurat e Kalamajve të pallatit tim. Kanë ditur të futen në zemrën e gjuhës së fëmijëve.

Ka e shkrimtarë që shkruajnë për fëmijë, por fatkeqësisht, asnjë fëmijë nuk ka për të marrë vesh se çfarë ka shkruar xhaxhi shkrimtari. Një gjuhë e fryrë me fjalë të huaja, një zhargon jo i përshtatshëm për fëmijë etj, etj.

Tashmë kur marr një libër për fëmijë, ia lexoj mbesës sime të vogël, që edhe pse nuk flet shumë mirë, arrin të dëgjojë. Madje, kur i pëlqen një libër, e merr, e hap dhe me gishtin e saj të vogël, duket sikur e lexon.

Si mbesa ime ka shumë fëmijë që, kur u pëlqen libri, e marrin kudo me vete. Prandaj shtëpitë botuese, nga mania për të kursyer sa më shumë, të mos e heqin nga lista redaktorin, pasi ai di se si ta shërojë gjuhën nga fjalët e huaja apo të shkruara gabim.

Ndiej kënaqësi, kur mbaroj së redaktuari një libër. Është bukur kur e lexoj për së dyti, po tashmë jo si redaktore (edhe pse kur mundohem të jem lexuese e thjeshtë, “sëmundja profesionale” nuk më lë ta shijoj veprën, pasi lapsi shënon ndonjë gabim, që mund t’i ketë shpëtuar redaktorit të veprës.), po si lexuese, duke u munduar të gjej fjalën e duhur, se si do të tingëllonte kjo fjalë apo kjo figurë te lexuesi, duke rregulluar strukturën e ndonjë fjalie që të dalë më mirë në pah kuptimi i saj.

Të gjithë i rrahin shpatullat shkrimtarit të librit. Dhe me të drejtë, pasi ai është burimi, ku do të shijohet e do të marrë udhë fantazia. Por, redaktorët, “mjekët e heshtur”, që kurojnë me kujdes çdo plagë apo shenjë, që ta sjellin sa më mirë te lexuesi, që ai të ndiejë bukurinë e gjuhës shqipe, magjinë e saj, harrohen, ose një person bën edhe punën e redaktorit, edhe korrektorit, edhe të shtypit. U duket e lehtë puna e redaktorit, që mund ta bëjë kushdo dhe mburren se e dinë gjuhën shqipe. Por nuk është kështu. Mund të dish shumë mirë të flasësh në kafene, po se cila fjalë është e përshtatshme për këtë kontekst, që të lërë shenjë të lexuesit, atë e bën redaktori.

Po flas për ata redaktorë profesionistë, që e kanë redaktimin frymëmarrje të tyre, jo për të ashtuquajtur redaktorë, ku që në kopertinë has gabime, ndërsa në brendësi do të duhet fshirësi i oxhaqeve, që të zezat e gabimeve, t’i bëjë të bardha.

Është edhe ana tjetër, që në kopertinë janë të gjithë emrat që duhen: shkrimtarë, redaktor, korrektor, madje edhe redaktor shkencor e vepra nuk merr dot frymë nga gabimet drejtshkrimore e ideore. Në këtë rast, kush e ka fajin?

Nga anët tona themi: “Faji u bë qyrk e s’e mori njeri”.

Libri shqip ka shumë probleme, të cilat, shumë shkurt, i preka, por, nëse do të duhet t’i shkoqis më gjatë, do t’i futesha në hak, redaktimit të librit që kam në dorë.

Foto: living.al

KOSTA NAKE/

Krijues i madh është ai që lë pas vepra të cilat me përmbajtjen, karakteret dhe mesazhet e tyre i qëndrojnë erozionit të kohës. Një prej tyre është At Gjergj Fishta që i ka dhënë kombit veprën monumentale “Lahuta e Malcis”, por që me kulturën dhe talentin e vet mbetet i madh edhe në gjini e zhanre të tjera. Përmbledhja në këto dy vëllime e veprave dramatike e dëshmon këtë. Vështrimi ynë mbi to ka ndjekur kriterin kronologjik.

Boceti dramatik “Të kthyemit e Uliksit në Itakë” që i përket vitit 1909, shënon një vëmendje të shtuar ndaj thesarit të madh të antikitetit greko-romak duke shkëputur një ditë nga njëzet vitet që ngërthen brenda vetes lufta e Trojës dhe kthimi i Uliksit. Ka dy detaje që meritojnë vëmendje: përmendja e shpatës dardane dhe porosia e Uliksit për të birin, Telemakun “kurrë t’huejve krye nuk u do lëshue” (v.5 f.188), sepse jo vetëm që dalngadalë bëhen zotër në shtëpinë e tjetrit, por edhe “erzin ta përlyejnë.” Nëse lidhja e kësaj vepre dramatike me realitetin shqiptar të asaj kohe mund të kërkohet te pushtuesi i huaj si mëtues i një toke që i përket tjetërkujt, atëherë ideali i lirisë është qartësisht i kapshëm.

Melodrama “Françesku i Azizit” është e të njëjtit vit me atë të Uliksit, por vendoset në një mjedis shoqëror krejt të ndryshëm, është një prekje e realitetit botëror mbi plagën e varfërisë. “Skami asht sot n’këtë dhe./Pleq, t’ligj e t’mbetun;/Punëtorë t’papunë e njerëz pa plang e shtëpi.” (v.6 f.82) Melodrama hapet me një mëngjes pune tek dyqani i stofrave të Pjetër Bernardinit, prototip i tregëtarit tamahqar, që iritohet nga kërkesa e dikujt për t’i dhënë borxh, sepse moto e jetës së tij është “sa ma randë të jetë në gji kuleta,/Ma shpejt, atëherë, me të zen njeriu lepër.” (v.6 f.30) Kurse në mjedisin politik, sipas tij, duhet “m’e përkulë shta’n andej kah t’fryjë era,/Me ‘i fjalë, me u ba kallam.” (v.6 f.41) Edhe pse e parë në rrafsh vetjak, babëzia vjen aktuale në shoqërinë e sotme me aktet korruptive që s’kanë të numëruar. “Tamahqarit…sa ma fort që t’plaket, aq ma zi/ e lodhë lakmia e arit.” (v.6 f.69)

Një qasje antagoniste ndaj varfërisë vjen brenda familjes, një qasje humane e birit të tij, Françeskut, që shikon se si “t’tjerëve u shkon tu derdhë lotë moti,/Pse bukë u lypin fmija,/ E s’kanë me se me i ushqye!” (v.6 f.27) Françesku është jo vetëm poeti i ri që deklamon, por edhe njeriu me shpirt të ndieshëm që sakrifikon; ai ndihmon pa hezitim dy varfanjakët e parë që paraqiten te dyqani dhe kthen nga rruga të tretin që u largua zemërthyer, sepse “Zoti gjanë s’na e fali për m’e shgërrye/ Ndër gosta e argëtime e n’petka n’ar ngri;/ Por me rrnue njerëzisht e me ndihmue/ Atij që gjendet n’skam.” (v.6 f.49) Lëmosha e bamirësia e lartojnë njeriun drejt predikimit hyjnor dhe në skenën VIII të aktit II Françesku numëron: “Para t’Lumit vëllazën t’gjithë na jemi”, “na shoqin porsi veten t’dona”, “mbi dhe t’sundojë Dashtnia”, “lakmia, Resa e Mënia/N’zemër tonë mos t’ketë sundim” (v.6 f.53-54) Akti më fisnik i Françeskut është ndihma për vazhdimin e punimeve të kishës së Shën Damjanit dhe vetofrimi për të punuar si punëtor me ndërtuesit e tjerë.

Qasja antagoniste at – bir, shkon deri në zgrip: Bernardini e dëbon Françeskun nga shtëpia: “këta vjershtarët gjithmonë po mihin n’ujë/ pse trutë s’i kanë n’kandar.” (v.6 f.84), kurse djali deklaron: “Unë vëlla mbas sodit jam,/me ata që rrinë tue fsha,/ në kob të zi e skam.” (v.6 f.86) Është një deklarim i idesë së vëllazërimit nëpërmjet Hyut, deklarim që e bën ipeshkvin ta shpallë “yll të ri për kishë t’Tenzot”. (v.6 f.88)

Melodrama “Shqiptari i qytetnuem” u shkrua një vit para shpalljes së Pavarësisë dhe bëhet shprehëse e frymës atdhetare që kishte arritur pikun e vet dhe do të sillte aktin madhor kombëtar. Kjo frymë është ngritur mbi një traditë të krijuar nga të parët me “fenë të hyjnueshme”, “besën shqiptare”, “arën të trashëgueshme ku parmenda e huej kurrë nuk e lavroi, as të dhjetë nuk i lau kujt” (v.5 f.111-112) Kjo traditë pasurohet me armët që janë në duart e shqiptarit dhe me qëndresën që gjuha shqipe u bëri përpjekjeve të armiqve për ta shuar, sepse “Me Arte e Dije zemra e njeriut zbutet, por syni s’i tutet,” (v.5 f.117) sepse “ku Feja bashkë me Dije kthjellet,/Atje paqa mbretnon, sundon Dashnia./Puna ka grat, nderohet Perëndia.” (v.5 f.123)

Melodrama “Jerina” ose Mbretnesha e Luleve i përket vitit 1914 dhe, siç e shpjegon vetë Fishta, kërkon të tregojë se shqiptari në këngët dhe vallet e veta di t’i këndojë me finesë hijeshive të gruas dhe dashurisë për të, dashuri dhe hijeshi që mund të kundrohen e shijohen vetëm në një Shqipëri të lirë. Në finalen “Apotheosis” Fishta bën ballafaqimin e luleve duke zbritur në antikitet dhe duke vënë në gojën e Homerit vlerësimin për Jerinën: “Nuk asht Zanë, as asht Hyjneshë;/ Veçse asht Vashë le në Shqipni,/ T’cilën Lulet për mbretneshë/ E kanë zgjedhë e vu n’seli.” (v.5 f.105)

Tragjedia “Juda Makabe” e vitit 1916 duke i vendosur ngjarjet në Palestinë çuditërisht pati fatin t’i flasë të ardhmes dhe jo pak, por me një kërcim që e kapërcen shekullin. Jerusalemi, një nga qytetet më të vjetër të botës, konsiderohet si tokë e shenjtë për judaizmin, krishtërimin dhe islamin, prandaj dhe në shekuj ka sjellë përplasje midis tyre. Atëherë tragjedia u paraqitej shikuesve dhe lexuesve me një kontekst të qartë shqiptar me binomin e vet të patjetërsueshëm fe dhe atdhe dhe me përgjithësimin filozofik të fjalëve të Alkimit: “Parja shpon fundin e detit,/Edhe luftat ajo i ban.” (v.5 f.27)

Melodrama “Luigji Gonzaga” e vitit 1926 është një deklaratë adhurimi për jezuitët, për mbrojtjen e besimit të tyre përballë joshjes dhe tundimit të pushtetit. Në një shoqëri që karakterizohet nga dhuna, rrena, krenia, zilia, në një shoqëri ku mbretëron flligshtia që ligështon virtyt e fe, që shemb fise e mbretëri, Luigji Gonzaga vjen nga Spanja në Lombardi të Italisë si një shenjt i gjallë mbi dhe për t’i shërbyer Kristianizmit duke shpërfillur kurorën mbretërore që i ofron i ati. Janë dy qasje të ndryshme që çojnë në acarimin e marrëdhënieve at e bir, por që përfundojnë me mirëkuptim, sepse “Froni i vërtetë e froni ma i qëndrueshëm/i çdo sundimtarit/s’asht jo, karriga arit,/ por zemra e popullit të vet. (v.6 f.114); sepse “pa katekizëm virtyt mbi shekull s’ka;/shkatërrohen shtetet, jeta shkon tue qa.” (v.6 f.115)

Si shpjegohet kjo vendosmëri për të lënë pas skeptër e kurorë, stoli, kuaj e shërbëtorë dhe për të veshur petkat e rregulltarit? Luigji e jep vetë shpjegimin: “me këta veshët e mi kam ndie një zë nga qielli që më urdhëronte të shkruesha rregulltar” (v.6 f.158) Ai ka bindjen se “Jeta nuk ecën për s’mbari/ po qe se njeriu s’pari,/ s’ka Hyjin n’sy t’mendjes gjatë t’gjithë rrymës s’motit”. (v.6 f.162)

Kur e lexon këtë melodramë 100 vjet më vonë, gjëja e parë që mund të mendosh është që kjo thirrja e Zotit të përsëritet dhe politikanëve tanë të zellshëm për t’u ngjitur në karriget e pushtetit dhe për të hapur dyert e privilegjeve korruptive, t’u zvordhet pasuria dhe t’u mbushet shpirti me frymën e Zotit dhe shërbesës ndaj njerëzve që jetojnë në mjerim.

Agjiografia “Shna Ndoi i Padovës” është e vitit 1927 dhe është një biografi në vargje e shenjtit të shumënjohur edhe në vendin tonë, një rrugëtim i vullnetshëm për të përhapur krishtërimin “Se, për t’kryem të punëve t’ mëdha,/njerëz t’përvujtë zgjedhë Mendja e epër” (v.6 f.167) 800 vjet më parë në Lisbonë çifti Martin dhe Marjeta Bulioni lindën djalin e shumëdëshiruar Ferdinand dhe e mëkuan me shpresë, fe e dashuri “T’Bukrit t’qiejve me i shërbye.” (v.6 f.170), u regjistrua në Urdhrin e Shën Agustinit, pati ndihmën e Shën Françeskut të Azisit që pati qenë për ngritjen e kishës edhe në Tale të Lezhës. Ferdinantit ia vunë emrin e ri Shna Ndue dhe frati i ri lundroi drejt Afrikës, shëndeti i lig e detyroi të shkojë drejt Marokut, por deti i tërbuar e nxori në brigjet e Sicilisë. Prej atje shkoi në Bolonjë ku gjeti mbështetjen dhe promovimin e at Gracjanit. Kur ligjëronte, fjalët i rridhnin nga goja “herë si she e herë si lum,/ herë si mjalta prej fashoje.” (v.6 f.198) Shkoi për të dhënë mësime në Montpelje, u kthye sërish në Bolonjë e Padova, shkoi në Romë e Palestinë, e bëri të gjunjëzohet Ezelinin mizor të Gjermanisë, bëri mrekullinë e parë në Rimini duke u folur peshqve në vend të banorëve që s’donin ta dëgjonin lajmin e Perëndisë, bëri mrekullinë e dytë duke e detyruar mushkën të gjunjëzohet para Sakramentit dhe vdiq si shenjt në Padova.

Melodrama “Shqiptarja e qytetnueme” e vitit 1929 është një himnizim i Shqipërisë dhe kontraston thellë me mallkimet që lëshohen si breshër mbi armiqtë dhe përpjekjet e tyre djallëzore për të na fshirë nga harta si komb. Shqipëria është një vend plot bukuri që nuk e ka gjithë bota ku “ndrit hana e dielli, ku lulëzon kandshëm prilli”, ku ka “besë e burrni, kuvend e bujari, erz e nder e fisniki” (v.5 f.147), është vendi në të cilin “vetë natyra nanë me një mijë t’mira e ka stolisë, thue me dorë e ka qendisë” (v.5 f.145), është vendi ku “Toskë e Gegë janë si dy rreze n’flak t’një dielli, si dy rrufe që shkojnë tue djegë, kur shkrep reja nalt prej qielli.” (v.5 f.152) Ky këndvështrim i At Gjergj Fishtës ka tingëllim aktual në këtë çast të vështirë të zbrazjes së qendrave të banimit me një rrjedhë të pakontrolluar nga fshati në qytet dhe nga Shqipëria drejt Europës Perëndimore e Amerikës. Në trajtën e një shkallëzimi zbritës, nga Shqipëria zbresim te Shkodra ku ndrit hylli i lirisë; nga Shkodra te shkolla femërore e Motrave Stigmatine ku vajzat ushtrohen në dije e fe dhe mëkohen me dashurinë për atdhe; nga shkolla te gruaja shqiptare që ka filluar të përtërihet dhe vjen e përfaqësohet nga Silja si mbesë e Skënderbeut, ndera e Fesë dhe Atdheut.

Tragjedia “Ifigjenia” e vitit 1929 është një tjetër rikthim tek antikiteti, por në skajin e kundërt të bocetit dramatik “Të kthyemit e Uliksit në Itakë”, para nisjes së akejve drejt Trojës. Akti i flijimit njerëzor për të kapërcyer një pengesë të hyjnive është i njohur tek legjendat e murimit në ura ose kështjella, pastaj kemi dhe shprehjen e çuditshme “shqiptari kur jep fjalën, therr djalën.” Fishta e lidh flijimin me motivim atdhetar. Fillimisht ka një qëndrim ndaj luftës si shuplakë e Perëndisë dhe si zgjedhë që i vihet në qafë njerëzimit. Pastaj perënditë kërkojnë flijim brenda familjes dhe përfundon te mëdyshja e madhe e Ifigjenisë: fli për Menelaun dhe Helenën apo fli për Greqinë? Fishta nuk ka dashur të hyjë në rrënjët e konfliktit greko-trojan, prandaj kufizohet vetëm te interesat e mëdha të atdheut dhe me këtë qasje tragjedia fluturon nga thellësitë e shekujve për të ardhur si mesazh te shqiptarët dhe sakrificat sublime që kërkon nderi dhe dinjiteti i një kombi.

Tragjedia e papërfunduar “Hajrija” me dy aktet e saj të krijon idenë se do të ishte e plotë së paku edhe me dy akte të tjera, por edhe kaq ka mjaftuar për të demaskuar ata shqiptarë që “për ndo’i grosh, për ndo’i pllambë dhe” (v.5 f.232) jo vetëm janë me njëqind flamurë, por edhe janë gati “me pështy n’Fe, me pështy n’Atdhe.” (v.5 f.233) Këtë karakter e mishëron Bejta Silo, tregëtari i paskrupull që është gati t’ua marrë dy herë detyrimet borxhlinjve dhe mund ta nxjerrë në ankand edhe kunatin e vet. Në antitezë me ta lartohet figura e Halilit që hyn në konflikt me pushtetin e sunduesit të huaj për të mbrojtur nderin e një vajze të krishterë, sepse “n’punë erzi Din as Fe nuk kqyr shqiptari.” (v.5 f.251) Halili vret nipin e vezirit dhe bëhet firar, dështimi i përpjekjeve për ta kapur me forcat ushtarake zëvendësohet me marrjen e kalasë nga brenda, duke joshur burrin e motrës Hajrije.

Atë që la në mes Fishta, do ta realizonte në vitin 1950 Kolë Jakova me dramën me pesë akte “Halili dhe Hajrija.”

(At Gjergj Fishta, Veprat, vëll. 5 dhe 6, 2012)

Antologji e hartuar nga Dr. Luan Topçiu dhe Dr. Renata Topçiu-Melonashi

Vlerësimi i kësaj vepre të rëndësishme është dhe një nder dhe vlerësim jo vetëm për hartuesit dhe përkthyesit e saj, por për kulturën shqiptare dhe poezinë shqipe në të gjitha kohërat dhe në të gjitha trevat

Panairi i Librit LIBREX 2024 u zhvillua në kryeqendrën e Moldavisë, në qytetin e Jashit, nga datat 10-14 prill 204. Këtë vit ishte edicioni i 29 i këtij panairi me pjesëmarrjen e 76 Shtëpive Botuese nga gjithë Rumania. Në ceremoninë e mbylljes së aktivitetit u krye ceremonia e ndarjes së Çmimeve nga Kryetari i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë, filiali Jash, zoti Cassian Marian Spiridon dhe Kryetari i Bashkisë së qytetit të Jashit, Mihai Chirica.

Juria akordoi 15 çmime të rëndësishme sipas gjinive letrare.

Këtë vit Shtëpia Botuese e ALAR-it mori çmimin Laurențiu Ulici për antologji letrare për botimin e Antologjisë së poezisë shqipe nga zanafilla deri në ditët e sotme me koordinuar Dr. Luan Topçiu dhe Dr. Renata Topçiu – Melonashi. Antologjia e poezisë shqipe (700 faqe) dhe me 63 autorë shqiptarë që nga zanafilla dhe deri më sot është botuar nga Shtëpia Botuese e ALAR, Asdreni, me një studim hyrës nga kritiku dhe shkrimtari Marius Chelaru, kryeredaktor i revistës “Poezia”, organ i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë.

Në këtë mënyrë, juria LIBREX shpërbleu vlerën e botimit të antologjisë së poezisë shqipe në rumanisht. Vlerësimi i kësaj vepre të rëndësishme është dhe një nder dhe vlerësim jo vetëm për hartuesit dhe përkthyesit e saj, por për kulturën shqiptare dhe poezinë shqipe në të gjitha kohërat dhe në të gjitha trevat. Anëtarë të jurisë ishin Eugen Munteanu, Prof. Dr. në Fakultetin e Letërsisë të Universitetit “Alexandru Ioan Cuza” Jash, Ioan Holban, shkrimtar, drejtor i Teatrit “Luceafărul” Jash, Petru Nicu Gavrilută, profesor PhD në Fakultetin e Filozofisë dhe Shkencave Politike të Universitetit “Alexandru Ioan Cuza” në Jash, Cassian Maria Spiridon, shkrimtar, kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë, filiali Jash, Florin Cîntic, historian dhe shkrimtar, Valeriu Stancu, shkrimtar dhe Dragoş Pătrașcu, artist figurativ dhe profesor universitetit në UNAGE Jash.

Newsletter ALAR

Bukuresht, prill 2024

Naum Prifti/

Karambolet gjuhësore janë një dukuri e zakonshme në linguistikë dhe në të folurën e përditshme që vjen si rezultat i kontakteve mes dy a më shumë gjuhëve të përdorura në hapësira ku gjenden folësit e tyre. Kjo mund të ndodhë gjatë pushtimeve, në emigracion, në vende pune a trajnime ndërkombëtare midis palëve që flasin gjuhë të ndryshme etj. Është interesante sesi ato lindin rastësisht apo nga dëshira për komunikim të shpejtë dhe shpesh kane efekt komik të krijuar nga konkordanca zanore ose fonologjike.

Një të tillë po e kujtoj nga periudha e pushtimit ushtarak grek në anët tona gjatë viteve 1940-1944. Për të gjithë ishte shumë e lehtë të mbahej mend shprehja: ” Ti the lis, posa që e pe ra.” Ishte popullarizuar ngaqë të gjitha fjalët si njësi leksikore qëllonin të ishin të njohura në gjuhën shqipe pavarësisht se kur bashkohen njëra me tjetrën duket sikur dikush po flet greqisht. Ti thelis, në greqisht ka kuptimin: Ç’do? Çfarë do? Pra nuk ka të bëjë fare me kuptimin e shqipes se ti fole apo shqiptove fjalën lis. Fjalët e tjera “posa qe e pe ra” janë konkordanca fonetike me fjalë greke si “posa”, që ka kuptimin shqip “sa” ose sapo e pe ra, domethënë sapo e shikove lisin ai ra. “Qe pera” në fjalorin grek ka kuptimin dhe andej ose me përkthim të lirë “dhe andej këtej.”

Disa herë homofonet ndërgjuhësore krijojnë situata të paparashikuara dhe për të qeshur. Lokucioni greqisht “Pu tha pas” (Ku po shkon?/ Nga po vete?) u transformua me humor nga shqiptarët në “puthma pas” që e përmbyste kuptimin nga një pyetje në një lloj lutje a kërkese paksa vulgare të puthjes së prapanicës.

Në çdo takim ndërgjuhësor është e natyrshme të krijohen konkordanca fonetike dhe diskordanca leksikore pra fjalë që tingëllojnë njësoj dhe kuptimisht janë diçka tjetër. Mjaft syresh janë të njohura midis shqiptarëve dhe sllavëve në zonat e veriut, sikurse dokumentohen nga disa burime dhe ca më shumë në forma bisedore ku në vend të urimit “Jetë të gjatë” i uron vdekjen duke thënë shprehjen “Edhe në kokën tënde,” me qëllim ose gabimisht, nga mosnjohja apo mosdija.

Në këtë kategori rasti i një karamboli fonematiko-leksikor mes rusishtes dhe shqipes mund të jetë nga më komikët. Në periudhën e miqësisë së madhe sovjetike-shqiptare një ekip rus me specialistë dhe teknikë kryesisht gjeologë udhëtonte me një makinë xhip bashkë me disa homologë shqiptarë. Gjatë rrugëtimit drejt një qyteti verior makina ngeci dhe tekniku rus deshi të mësonte shkakun pse ndaloi. Ai pyeti rusisht “Nu kak makina? Duke kapur dy fjalë të njohura për të në shqip, pa e vrarë mendjen për përkthimin, shqiptari i inatosur me situatën ia dha aty për aty përgjigjen: “Kakë makina, mut shoferi!” duke ia hedhur fajin e ndalesës si automjetit ashtu edhe shoferit që sipas tij ishte aq i pazoti, sa të meritonte një sharje adekuate me atë që u tha për xhipin.

Shënim: Këto faqe janë pjesë e dorëshkrimeve të Naum Priftit të cilat familja po i mbledh për t’ia dorëzuar Arkivit të Shtetit. Koleksioni ka plot përshkrime nga përvoja jetësore dhe gazmore të mbajtura nga vetë autori në vite.

– SHBA, Connecticut, Stamford, Biblioteka “Ferguson” –

Nga Visar Zhiti/

Në SHBA në shtetin Connecticut, në qytetin Stamford, në Bibliotekën “Ferguson” u hap Panairit i Librit Shqip,

Ishte Edicioni i tretë I tij, mbas mbas 14 vitesh nga edicioni i dytë, që u mbajt në New York në vitin 2010.

Median e shkruar dhe ato televizive njoftuan:

“Panairi i Librit Shqip në Amerikë numëroi pjesëmarrjen e mbi 30 autorëve: Visar Zhiti, Adnan Mehmeti, Mëhill Velaj, Yllka Filipi, Bexhet Asani, Daisy Elbasani, Tushe Saliaj (Rrapaj), Lufti Brami, Premisa Muca Kerthi, Erlinda Pysqyli, Demir Rusi, Rukiana Kasemi, Lela Qejvani, Suzana Vangjeli, Majlinda Pajaj, Bora Balaj, Merita Prenga, Gjon Fran Ivezaj, Gjeto Turmalaj, Sami Mulaj, Kastriot Fetahu, Selman Dervishi, Luigj Çekaj (përfaqësuar nga e bija), Nexhmedin Syla, Azgan Berbati, Arjana Fetahu Gaba, Ramiz Mujaj, Pal Ndrecaj, Nosh Mernacaj, Sergio Bitiçi, Idriz Lamaj, Arjeta Ferlushkaj, Simon Dervishi Mani, Hamid Alaj, Age Ivezaj Gjokaj…”.

Panairin do ta përshëndesnin drejtuesit e Shoqatës se Shkrimtarëve Shqiptaro-amerikanë, Prsidenti Adi Memeti, Kryetari Mhill Velaj, etj, përfaqësues të Bashkisë së Stamford-it, amerikani z. Aaron Miller, i cila tha: “jemi krenarë që kemi në qytetin tonë një komunitet shqiptar kaq të suksesshëm” dhe u uroi të gjithë shkrimtarët.

Gjatë veprimtarisë u shpërndanë dhe çertifikata mirënjohje, gazetarit të palodhur të gazetës “Dielli”, në New York, Dalip Greca, poetit të njohur nga Kosova, Xhevdet Bajraj, në Meksiko, të cilët nuk janë më…

Me çertifikatë mirënjohjeje u nderuan edhe tre Anëtarët e Nderit të Shoqatës, z. Visar Zhiti, Sami Repishti, Carrie Hooper, gjithashtu edhe anëtarët: dr. Bexhet Asani dhe Arjeta Ferlushkaj Kotrri,

Në panair u hap edhe një ekspozitë me piktura dhe punime dore të Ramiz Mujaj.

Në fund të veprimatrisë u mblodh këshilli i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-amerikanë dhe bëri zgjedhjet e reja: Kryetare u zgjodh Dr. Yllka Filipi, Nën/kryetare: Arjeta Ferlushkaj dhe Sekretar: Bexhet Asani

Ky panair, u mor vendimi, që të bëhet një traditë, të happen në çdo tre vjet..

Nga SHSHSHA

TË DASHUR LIBRA!

Të dashur Libra! – Kështu do të doja ta filloja fjalën time në këtë Panair të Librit Shqip, 2024, këtu në Stamford, në shtetin Connecticut, në bibliotekën e madhe dhe të bukur, “Ferguson”.

Të dashur lexues dhe autorë, gjithë të pranishmit, na mblodhi ky panair i vogël, i organizuar në Amerikën e madhe, prandaj dhe kuptimi i tij, vlerat janë të mëdha.

GJUHA – ATDHEU I SHKRIMTARIT:

Për ne panairi filloi më përpara se të vinim këtu. Bashkë me time shoqe ishim ndanë librave në shtëpinë e një mikeshës tonë në New York, e Aidës, nga familja Balaj, e shquar për patriotizëm dhe dashuri ndaj kulturës. Pranë dritares nga ku dukej liqeni dhe porti i varkave, e gjithë faqja e murit ishte biblioteksa e saj. I hapa raftet dhe e pashë, krahas librave të shumtë anglisht, kishte shumë e shumë libra shqip, klasikët tanë, At Fishta, Dom Ndre Mjeda, “Shkodra e Rrethueme”, Kadare, Orwell, bashkëkohësit, gjeta dhe nga librat e mi, “Valixhja e shqyer”… kështu është vallixhja e atij që ikën, e shqyer… dhe m’u duk sikur panairi i librit kishte hyrë në shtëpi, ndërkaq po vazhdon këtu, te kjo sallë e madhe e Bibliotekës se qytetit, te të gjitha tryezat përreth përplot me libra, shoh familjarë me fëmijë dhe them se dhe shtëpa ka ardhur në Panair.

Dhe ky është dhe qëllimi…

Ne këtu jemi autorë shqiptarë, që nuk kemi mërguar nga gjuha amë dhe gjuha është atdheu i shkrimtarit.

Ne jemi dhe lexues të librit shqip dhe libri është emocion jete, shpirt i një populli dhe kujtesë, estetika e saj, etj.

Me librin jetën tonë e mbushim edhe më, i japim dhe atë që s’e jetuam dot apo nuk e jetuam vetë, libri kështu na bën me shumë jetë të tjera, kështu thoshte dhe semiologu dhe shkrimtari Umberto Eco, ndër më të mëdhenjtë e shkullit XX.

Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro-amerikanë me këtë veprimtari, “Panairin e Librit Shqip”, po kryen një akt kulturor me më rëndësi se aq, po sjell librin shqip të an;etareve të saj nga një vend i vogël dhe i përvuajtur i Ballkanit në vendin e madh dhe më të fuqishëm, në SHBA, superfuqi edhe kulturore. Ato jetët tona, që rrjedhin nga jeta e një populli, – të lashtë, do të thosha tani sipas zakonit të fjalimeve, që…, por nuk po zgjatem, – po i mbartim dhe janë derdh në kombin modern amerikan, plot dije dhe liri, pra po bashkohen me jetët e botës së madhe.

Ky bashkëveprim, do të shtoja, është dhe mirëkuptim, miqësi, mbështetje, liri më shumë, zgjerim i atdheut me dije. Dhe dritë e diturisë përpara do na shpjerë, thoshte Naimi ynë.

Shumë nga librat në këtë Panair a të gjithë mbase, janë shkruar në SHBA, ky është vendi i madh që ta jep këtë mundësi, sepse i çmon dhe i do dhe gjuhët e çdo diaspore këtu dhe shqipja jonë ndjehet e nderuar.

Besoj se librat këtu janë shtypur në Shqipëri dhe janë sjellë nga përtej oqeanit dhe unë shoh dhe një oqean tjetër dashurie, atë të të gjithë shqiptarëve.

Ne e duan gjuhën amë, ka që e mbiçmojnë, por unë s’mund të rri pa thënë se shqipja jonë është dhe martire, në shekujt e pushtimit ka qenë e ndaluar, poezitë tona të para janë shkruar me gjak. Pikërisht letërsia e ktheu gjakun në bojë shkrimi, sipas Thomas Eliot, që është dhe poet amerikan.

Po a mund ta rikthejmë të shkruarit dhe në gjak të jetës?

Po të flasim për panairin tonë. Jemi së bashku, një pjesë jona, aq sa mundej, autorë dhe lexues dhe libra, edhe të atyre që s’janë, që s’vinin dot, miq tanët dhe unë prapë s’mund të rri pa kujtuar që vijmë nga një vend dhe një kohë që dënonte autorë, libra dhe lexues, përndiqeshim dhe nga ata që kishim pranë dhe kjo, e projektuar në realizëm socialist, në entuziazëm absurd, shpesh ishte vepra e tyre më e arrirë. Edhe ata kanë mbërritur deri këtu…

I them këto se ndjej dhe shoh përreth dhe përballë praninë e autorëve të rinj, ata shkruajnë dhe në anglisht, forcë e aftësive të tyre dhe i tërheq po aq dhe i përkushtohen dhe gjuhës amë.

Dhe në gjuhë janë dhe dashuria dhe vuajtja, edhe humbjet, që vetëm gjuha, edhe ajo e brendshmja, i kthen në përvojë dhe në poezi, dua të them në letërsi.

THEMELTARËT

DHE VAZHDIME:

Të rinj ishin këtu dhe Imzot Fan Noli dhe Faik Konica- “biblioteka lëvizëse” sipas Apollinaire, që themeluan “Vatrën” e përbashkët të shqiptarëve dhe “Diellin”- gazetë të saj, ata me bashkëpunëtorë krijuan këtu një qeveri në mërgim, kur s’kishte një të tillë në Shqipërinë që ende nuk ishte pavarësuar dhe i dhanë letrave të çoroditura shqipe vepra të pavdekshme.

Motrat e famshme Qiriazi, mësuese të dritës, që do të kërkonte t’i shqyente me kthetra errësira…

Kur atje pas Luftës II Botërore po vendosej një diktaturë gjakatare, erdhën këtu për të vazhduar përpjekjet për atdhe shumë shqiptarë, edhe nga krerët kryesorë, si shkrimtarët Mit’hat Frashëri, – bir i Abdylit të “Lidhjes së Prizrenit” dhe nip i Naimit, Mustafa Kruja, – gjuhëtar dhe stilist i historisë, por edhe kryeministër, shkrimtari e filozofi Isuf Luzaj, – mik dhe me Jorge Luis Borges, Baba Rexhepi, – mistik shpirtëror i fuqishëm, për të cilin janë shkruar libra, historiani Ago Agaj, antropolog luftëtar, por dhe Abaz kupi, – luftëtari i parë i rezistencës me armë në Europë kundër fashizmit… dhe do të vazhdonin me komunizmin…

Kur në atdhe burgoseshin dhe pushkatoheshin poetë, do të arratiseshin për këtej pas burgut poeti e filozofi Arshi Pipa, duke marë me vete dhe sonetet infernale, humanisti e studiuesi sorbonas Sami Repishti, nga internimet dhe përndjekja do tË vinte dhe poeti i dufit çam, Bilal Xhaferri e deri te poeti Gjekë Marinaj, që kërcënohej me burg edhe për një metaforë; ky i fundit do të ishte dhe Kryetari i parë i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-amerikanë, themelues.

Ata mbeten përherë të rinj me idetë e tyre për një Shqipëri të lirë, të hapur, euroatlantike, duke ikur ata kishin atdheun me vete, pra veç e zgjeruan…

Për ata, Konicën dhe Nolin, etj, po tregon shkëlqyer duke e sjellë përvojën e tyre si përvojë të kombit, historiani Ilir Ikonomi, që erdhi këtej pas rënies së perandorisë komuniste dhe punoi në “Zërin e Amerikës”, zëri që i flet gjithmonë pranë Shqipërisë duke i treguar dhe rrugët e lirisë dhe të demokracisë, ku ishte në drejtim dhe gazetari i shquar, familjemërguari Elez Biberaj.

Enciklopedinë e shqiptarëve të Amerikës na e ka dhënë në një vepër madhore z. Vehbi Bajrami, ndërkohë dhe botues i gazetës s;e mirenjohur “Illyria”.

Këtej erdhën dhe shkrimtarët si Naum Prifti, Betim Muço, që s’janë më midis nesh, poeti Roland Gjoza, gjuhëtari dhe shkrimtari Ardian Vehbiu, drejtor dhe i revistës kulturore elitare, me shumë rendësi për estetikën e mendimit sot, “Peizazhet e Fjalës”.

Këtej kam dhe bashkëvuajtës të mi, që kanë ardhur në Amerikë, te ëndrra, që me punë kanë arritur atë mirëqenien, që s’do të mundnin kurrë në vend tjetër, por mbi të gjitha këtu kanë prekur atë liri të vërtetë dhe demokracia është dhe realitet i tyre…

Një pjesë e bashkëvuajtësve të mi shkruajnë, është këtu libri me poezi, postume i Luigj Çekajt, me titullin kuptimplotë, që ka shtegtimin si të vetë panairit, “Një shkrelas në Manhatan”, po a kanë mbërritur poezia e Pëllumb Lamajt, e Ilir Spatës, etj, etj?

Unë kam shkruar për një liber tjetër me poezi, të Artan Kafexhiut, që është dhe këtu. Poezia dhe mërgimi kanë të përbashkët një lloj mallëngjimi, kanë ikjen si një kthim dhe kthimin si një tjetër ikje…

Po miqtë e mi, Dine Dine e Hasan Bajo, që shkruajnë prozën e gjatë? Memuaristikë kanë botuar dhe Kaso Hoxha, Muharrem Xhutollari, Memisha Gjonzeneli, persiatje nga aktualiteti nxjerrin shpesh Lekë Mirakaj, Ilirjan Blloshmit, etj.

Po hulumtimet dhe studimet e veçanta të Ing. Mërgim Korça, a jan:e këtu? Vëllai i tij, Genci, ka shkruar në anglisht memuaristikë tronditëse. Janë djemtë e Xhevat Korçës, studiues dhe minister i arsimit, që vdiq me të parën grevë urie në burgun e Burrelit. Luftoi dhe me vdekjen e tij vdekjen…

Dua të kujtoj Makensen Bungo që na ka dhënë romanin “Këneta e vdekjes”, vuajtjet e tmerrshme të të burgosurve dhe të vetes, një sfidë dhe ndaj “Kënetës” së realizmit socialist…

Nga kujtesa dramatike ka tërhequr vëmendjen sot me tregimet e tij Muç Xhepa, me ato realitetet e tij të përziera shqiptare dhe amerikane, po kështu dhe Sami Milloshi me prozën e shkurtër, ndërsa në Kanada vazhdon të përmbushë vepren e tij shkrimtari Faruk Myrtaj. Ndjek mendimin kritik të Minella Aleksit, Gëzim Bashës.

Takoj Kastriot Fetahun, njihemi që në Çikago, edhe të tjerë, janë emrat e tyre në gazette…

Në Amerikë ka shkruar dhe Lazër Radi, i dalë nga burgjet dhe internimet, vinte si visitor, po në Amerikë ka ardhur dhe shkrimtari Ernest Koliqi, i dënuar me vdekje në atdhe nga diktatura, ai themeloi Katedrën e Albalalogjisë në Romë, ndërsa romani i tij i vetëm, “Shija e bukë së mbrume” personazhet i ka shqiptaro-amerikanë dhe ngjarjet zhvillohen në Amerikë.

Është në Universitetin Ann Arbor në Miçigan pedagogu Lisandri Kola, poet dhe studiues i shkëlqyer, që ka arritur vetë të krijojë dhe të japë lëndën e Letërsisë shqipe në mërgim në katedrën ku punoi dhe poeti nobelist, kundërshar i sovjetëve, ruso-hebreu Josip Brodsky. Iku, e pëzunë pas burgut…

Të kthehemi te librat e Panairit. Z. Mhill Velaj, që sot ka ditën e fundit si kryetar, shkon tryezë më tryezë dhe shpjegon për autorët dhe librat për kamerat e televizionit.

E pse të mos tregoj dhe unë që një përmbledhje timen me poezi “Si shkohet në Kosovë”, ia kam dhënë këtu në SHBA, në Çikago në një takim me të, kryeminstrit të Kosovës, z. Albin Kurti

Po vite më parë, më thotë një shqiptar se këtë libër ia kam pas dhuruar me autograf dhe vëllait të tij në një takim letrar vite më parë në rrethinat e Çikagos, pikërisht atij, që la me testament pasurinë e tij për t’u ngritur katedra e albanalogjisë në Universitetin DePaul, Hidai Bregu. Unë nuk e mbaj mend, por rëndësi ka, që pikërisht mes atyre njerëzve, që bëjnë një jetë të pabujë, mbase dhe spartane, fshihen akte kulturore me rëndësi kombëtare, të ndjeshme dhe në SHBA.

Ka vërtet një testament të madh shpirtëror i gjeneratave të mëparshme këtu, që do atë dashuri e përgjegjësi të bukur, sakrifica e talent për të arritur lartësinë e tyre, që na mësojnë si shkohet tek e mira, që ta duam vazhdimisht dhe pa kushte atdheun.

Duaje atdheun dhe kur të vret, ua la porosi fëmijëve te tij shkrimtari Mitrush Kuteli. Mos pyet ç’bën atdheu për ty, pot ti ç’bën për atdheun, na mëson Presidenti Xhon Kenedi.

Si një atdhe të vogël shqiptarët këtu kishin “Vatrën” e tyre shekullore, duhet mbajtur. Na dhimbet çdo çarje e saj si çarje plage. Zjarri i Vatrës do të duhej dhe në kohët më moderne…

VËSHTRIMI I GRUAS NË PANAIR

Këtej erdhi dhe vajza e Stalin si kundërshtare e të atit, – thashë me vete, – afër ku unë jam. Më afër kam shtëpinë e fëminisë së Heminguejit, – po thoshim, – dhe sa i donte gratë ai… por, që të shijojnë në pleqëri të mirat e kapitalizmit, e kush s’ka ardhur, nga Shqipëria, e kam fjalën, edhe heronj, edhe të panjohur, edhe komandantë burgjesh, që mbanin brenda telave me gjemba të dënuar që donin të arratiseshin për në Amerikë, edhe artistë, letërnxirës të Realizmit Socialist, që tani të nxijnë letrat e realizmit demokratik, bashkë, paqja qoftë me ne, – lutet ime shoqe! Që të bëhemi si Amerika apo me gjakimin donkishotesk, të bëjmë amerikanët si veten? – pyes unë, jo pa ironi.

Letërsia s’duhet të ketë mure si ai i SHBA me Meksikën, le të vazhdojë të na futë pa doganë në faqet e veta…

Në këtë panair edhe unë kam sjellë romanin tim, “Këpuca e aktorit”, i shkruar në SHBA – metaforë e ecjes së vështirë në skenat e jetës, ka dashuri dhe grua, – më thonë.

Po ne kemi të ekspozuar dhe libra të tjerë, edhe “Dita e Shenjtes Nënë Tereza” i Edës time, botuar në Vatikan, edhe “Për atë që dua(m)” i Atjonit”, që Eda ia ka dhuruar dhe Presidentes së Kosovës, Vjosa Osmani, si një nënë një nëne, si zonja zonjës…

Afrohem te grupi i zonjave në panair, ku është dhe ime shoqe, u pëlqejnë kostumet kombëtare, pozojnë me to si të “veshuna me diell, mbathun me hanë”, prin Eva Dori me “Bijtë e shqipes”, nënkuptohen dhe bijat patjetër, ja dhe shkrimtaret Yllka Filipi dhe Arjeta Ferlushkaj, Majlinda Pajaj, Suzana Vangjeli, Arjana Gabaj etj, po mikja jonë Ilirjana Sulkuqi, ku është, s’është kthyer nga Shqipëria?

Po këtu ka ardhur dhe një poete koreano-jogore, tashmë amerikane, Tonia (HounHye) Ko Hung, mike me poetët shqiptarë, ajo ka dhe një libër të përkthyer në shqip.

Unë pëlqej shumë shkrimet e Profesores Eda Dehremi, kanë forcë të bukur gruaje. Dhe statuset e psikologes Silvana Kola-Loka. Flas për ç’njoh këtej përreth.

Në Tiranë Ambasada Amerikane jepte një çmim për gratë e shquara me emrin e shkrimatres së persekutuar, disidentes së parë grua në perandorinë komuniste, “Musine Kokalari”. Studiuesja shqiptare në Angli, Nashi Brooker, sa shumë i është përkushtuar asaj, shkëmbejme letra me të…

Poezia e zonjave i ka dhënë qumësht Rozafe poezisë shqipe, them unë.

Po Nënë Tereza – është poete dhe Ajo me lutjet e saj. Dhe m’u ndërmend që kështu quhet dhe Qendra kulturore shqiptare në Miçigan. Shkruan për Shenjten tonë dhe Prefosorja në universitetet amerikane, Ines Murzaku. Kujtoj emra të tjerë shoqatash e institutesh e akademish e bibliotekash në SHBA dhe më duket sikur i sintetizon emri prekës i organizatës së Dr. Sonila Sejdaras, “Care for Albania”, ngjan me “Medicare”, aq e njohur në SHBA. Kujdesi për shëndetin, Kujdesi për Shqipërinë.

Edhe nëpërmjet librit. Është e rëndësishme sa të gjitha dhe më e bukura.

Prandaj është dhe Shoqata e Shkrimtarëve Shqiptaro Amerikanë. Drejtimi këtë radhë do t’u besohej zonjave

Janë tre volume këtu në panair që përmbledhin jetën dhe bëmat dhe veprat e anëtarëve-shkrimtarë të grupimit të tyre, që nga themelimi, i ka qëmtuar me pasion Presidenti i tyre, Adnan Mehmeti. Ja, dhe revista “Pena” e SHSHSHA…

Ky panair na përcjell gjallërueshëm, po aq dhe lavdishëm, të shkuarën që është dhe e tashme, që do të donim që kjo e tashme të ishte dhe pjesë e së ardhmes. Patjetër, kur është kujtesë dhe Kulturë dhe krijimtari patjetër.