KOSTA NAKE/

(Vëllimi poetik “Libri i burgut”, 1994)

MUJO ULQINAKU I RRËFYER NDRYSHE
(Poema “Mujo Ulqinaku”, f.15)

Për të besuar atë që Arshi Pipa rrëfen artistikisht, po sjell informacionin që ofrohet në internet për një dëshmor që mban titullin e lartë Hero i Popullit:
Mujo Cakuli, i njohur më së shumti si Mujo Ulqinaku, u lind më 1896 në Ulqin në një familje të vjetër qytetare ulqinake, të cilët ishin detarë dhe pronarë velanijesh. Që në moshë të vogël hyri muço në Ulqin dhe më vonë punoi si detar në Shkodër e në Lezhë. Si nënoficer në një nënrepart të marinës në Durrës, më 7 prill 1939, ditën e agresionit fashist italian kundër Shqipërisë u vu në krye të detarëve të braktisur nga oficerë tradhtarë dhe organizoi me vullnetarë qëndresën e armatosur në portin e Durrësit. Luftoi me trimëri e guxim të rrallë, duke vrarë e plagosur dhjetëra fashistë. Ra në luftim të pabarabartë në mbrojtje të atdheut duke u bërë shembull i lartë atdhedashurie.
Ja dhe materiali i botuar te kolana “Yje të pashuar”, vol.1, f.12:
“Një mitraloz, me të shtënat e tij të parreshtura rrëzoi përtokë ushtarët e parë italianë dhe dha sinjalin e luftës së madhe kundër okupatorëve të huaj. Ishte mitralozi i Mujo Ulqinakut. Fashistët ua mbathën këmbëve dhe u strukën në anën e detit. Hynë nëpër anijet. Si duket, ata prisnin t’u hidheshin lule dhe jo plumba. Dollën përsëri. Dhe përsëri me plumba u pritën. Mujua ndërroi pozicion. U dëgjua sërish krisma e mitralozit të tij. Herën e tretë fashistët u përplasën të çoroditur nëpër anijet e tyre. Në pozicion grumbull gëzhojash. Mitralozi hesht. Një flamur i bardhë ngrihet. “U dorëzuan!” – thanë ata që qenë në det dhe u lëshuan drejt bregut. Mujua numëroi fishekët. “Pak, shumë pak!” Priti të afrohen. Mbërtheu duart në mitraloz. Uli diftakun e shënjestrës. I kishte afër, shumë afër! Shtrëngoi dhëmbët. Shtrëngoi dhe gishtin. Edhe pesëdhjetë fashistë të tjerë të vrarë!
Plumbat e armikut ia përshkuan trupin Mujos. Dhe u mbyt trimi në gjak, për një truall, për një prak! Ai ra që një popull i tërë të ngrihej në luftë.”
*
U befasova kur lexova poezinë e Arshi Pipës sepse në çast përjetova edhe një herë artistikisht diku afër Trojës, në një tjetër qytet si Durrësi, me të njëjtën strukturë të vargut, por me emra të tjerë, skemën e ndarjes së Hektorit me Andromakën. Po nëse Hektori shkoi në një përballje pothuaj të barabartë me Akilin, Mujoja pozicionohet para një formacioni luftarak pushtues, me një shpërpjesëtim të raportit numerik dhe me shpërpjesëtim edhe më të madh në teknikë luftarake.
Poezia fillon me një vendosje në kohë të ngjarjes dhe me një konstatim tashmë të njohur e të gjithëpranuar:
“Errej trishueshëm ajo mbrëmje prilli…
Jepej Shqipnija atë natë ndër duer t’anmikut.
Po jo pa luftë, po jo pa gjak t’ atyne
Qi pritën me krahnuer n’ullishta t’Vlonës,
Durrës, Shëngjin e n’rranza t’Rozafatit.”
Fill pas kësaj vjen apostrofa atdhetare e lartësimit të figurës dhe mirënjohës për aktin e sakrificës sublime:
“Lavdi mbi tjerët ty, o burr’ i Ulqinit,
Qi edhe nji herë mâ shumë i shpalle botës
Se e gjallë âsht kjo Shqipni…”
Poezia i kushtohet një figure reale, prandaj fabula e ngjarjes e bën atë epike. Ka dy dialogje që zbulojnë dy skena të ndryshme të jetës shqiptare. Skena e parë – qëndrimi i tregëtarit dhe shtresës që ai përfaqëson:
Fuqi e madhe fort âsht, thonë, Tajlani
Dhe murit, Mujo, me krye s’i bihet.
Na shemb me top, na djegë…E çka na duhet
Shqipnija atbotë? A s’âsht sot mjaft e vorfën?
Vuen populli e tregtija ka mbarue.
Skena e dytë, Mujoja ishte mbi dyzet vjeç kur u vra, ishte familjar, por kjo gjë kalohet në heshtje në dy shkrimet e mësipërme. Pikërisht këtu qëndron rrëfimi ndryshe i Arshi Pipës që e bën dyfish më sublim aktin e tij. Është një parapërgatitje e vetëdijshme për qëndresë ndaj pushtuesit, prandaj gruaja përpiqet ta ndalojë:
“Pash Zotin, mos – e i ra ndër këmbë e e rroku.”
Pastaj tri detaje të bukura të një ndarje të dhimbshme pa kthim që e konvertojnë amanetin me simbole të qëndresës martesore dhe familjare:
“Foli e prej xhepi qiti tash kuletën
E ja la grues, mandaj sahatin zgjidhi
Prej qostekut e hoq prej gishtit unazën…”
Gruaja përpiqet të shpëtojë fortesën e fundit:
“Jo, ti s’e don – tha – gruen, ti foshnjet tua
Aspakë s’i don qi zemër ke kësisoj!
E kush i ushqen ata kur ti t’u hiqesh?”
Të nesërmen qëndresa merr përmasat e legjendës dhe realizimi artistik është gjithaq mjeshtëror:
“Tri herë e msyni me tallaze zjarmi
Pyrgun e Mujit, thue po e shembë anmiku,
E mbrapsht tri herë u kthye tue u përplasun
Te ledhi i saj, si e mbushi me kufoma.
Si njaj ariu qi keq ngushtue te shpella
Prej nji kopeje, dimnit, ujqish t’unshëm,
Pezmatohet e malin zhgulë e poplat
Vigane ua fërfllon tue i dërmue:
Ashtu luftoi kreshniku der’sa predha
Prej aeroplanit nalt nji copë e shembi.”
Përmbyllja është një formulim i thjeshtë, i drejtpërdrejtë dhe mbresëlënës:
“Shembull i paharrueshëm n’bijt e nipat
Ta dinë se jetën humbë për me fitue
Tjetrën t’pamort, kush bie në fushë të nderit
N’emën t’atdheut me lavdin e dëshmorit.”
foto: oberverkult.com

BUJAR SKENDO/

Nuk ndodh asnjëherë që shkrimtarët të identifikohen me emrin e atdheut e të vendit të tyre. Përveç se kur bëhet fjalë për shkrimtarët më të mëdhenj botërorë, për gjenitë. Vetëm këta e sigurojnë privilegjin sipas të cilit emri dhe vepra e tyre të sjell ndër mend vendin, kombin, popullin e tyre. Por mund të pohohej edhe e anasjellta: Vetëm disa të rrallë kombe dhe popuj përfitojnë të drejtën të identifikohen me emrin e gjeniut të tyre shkrimtar.

Hijerëndë, siç janë shpesh, gjenitë dominojnë shekujt e mijëvjeçarët, duke u bërë pasuri artistike dhe pasqyrë e njerëzimit nëpër epoka. Homeri, patriarku i moçëm i letërsisë, ka afro tre mijë vjet që nuk rresht së rrëmbyeri mendjet njerëzore. Simbol i Greqisë e lashtë dhe i shkëlqimit të atij qytetërimi. Kujton Sheksipirin dhe në përfytyrimin e njerëzimit përvijohet Anglia dhe historia e saj madhështore… Përmendet Dantja dhe shfaqet Italia dhe përndritja e saj. Dhe kështu me radhë Servantesi, Hygoi, Gëte… Të gjithë këta, së bashku dhe veçmas, formojnë kurorën hyjnore të letërsisë së madhe, të pafundme, të pakufishme të planetit. Të letërsisë së përsosur, gjeniale.

Por si krijohet në mendësinë e kombeve e popujve ky shoqërim përfytyrimesh? Një proces i ndërlikuar, sikundër janë të ndërlikuar gjenitë dhe, po ashtu, kombet, popujt. Ndoshta një marrëveshje hyjnore, që nuk zhvillohet vetëm brenda shpirtit dhe mendjes së një populli të vetëm. As të një qytetërimi të veçuar. Vepra e gjeniut, e thellë dhe e pa anë, e përsosur, tronditëse dhe verbuese, nis si një pëshpërimë sublime dhe shpejt shndrrohet në një frymë, në stuhi planetare që përfshin tërë globin. Tërë shpirtin njerëzor. Mbarë qytetërimin. Si çdo gjë hyjnore që shpërfill kufijtë e hapësirës e kohës, gjenitë, secili sipas mënyrës së vet, lartësojnë monumente aristike madhështore të përjetshme.

Shqipëria dhe shqiptarët e shekuve të njezetë dhe njëzetë e një-të janë ndër më fatlumët e historisë së tyre. Sepse ata, befas dolën nga humbëtira dhe u paraqitën përpara letërsisë botërore me një shkrimtar të jashtëzakonshëm, arti i mahnitshëm i të cilit e ngjiti shpejt në majë, midis më të mëdhenjve mendimtarë të njerëzimit. Ishte dhe është gjeniu Ismail Kadare. Shkrimtari që i shpëtoi lexuesit e vendit të tij nga zija, nga mërzia, nga frika, nga humbja e shpirtit. Kadare u dha shqiptarëve një letërsi moderrne, një art të thellësive artistike. Atë art që më pas tronditi pothuajse tërë lexuesit e planetit. Arti i tij turbulloi, trembi, tmerroi diktaturën komuniste, barbarinë e saj, këtë gjëmë të njerëzimit.

Me artin e tij të madh, Kadare zbuloi humnerën, çarjen, ligësinë e shkretinë në kryeqendrën leniniste e atë kineze, duke lajmëruar fillimin e mbylljes së këtij kapitulli antinjerëzor në historinë e njerëzimit. Gjenitë i pëlqejnë shumë humnerat, prandaj “zbresin” shpesh në to. Kadare paralajmëroi krisjen, rrënimin, prishjen e atij rendi, prej peshës së krimit dhe dhunës, mungesës së pendesës, mëshirës… Dhe, njëkohësisht nxiti, frymëzoni, ndriçoi lexuesit e tij, qytetarët e pambrojtur. Arti i tij është unik, si në fund të mijëvjeçartit të dytë edhe në fillimin e të tretit: I thellë deri në pafundësi, i pa kufi.

Vendi i shqiponjave, Shqipëria dhe vetë shqiptarët, historia e tyre e përgjakur, përbëjnë sfondin dhe thelbin e veprës tronditëse të Kadaresë. Në barbari dhe në liri, letërsia e Kadaresë ishte po aq arstistike, plot nëntekste, me reflektime të dyfishta, alegorike. Art i thellë, i pandalshëm, i egërsuar, kryeneç, me fuqi të pashtershme zbuluese të së keqes, antinjerëzores, të mbrapshtës, tiranive… Dhe shpesh herë sarkastik, shpërfillës deri në asgjësim… Shqipëria dhe shqiptarët krenohen me gjeniun e tyre që me artin e tij i ngriti në olimp.

Duke qenë shkrimtari kombëtar i shqiptarëve, Kadare u shdërrua shpejt në shkrimtarin gjeni të planetit.

Kritika botërore u mahnit nga thellësia e bukurisë së artit të Kadaresë dhe shpesh herë u shpreh se ky shkrimtar i madh botëror, ky gjeni, të kujton gjenitë e tjerë botërorë si Shekspirin dhe Danten, Servantesin apo edhe të tjerë si Franc Kafkën, Oruellin… Do të mjaftonte edhe vetëm ky përafrim hyjnor për të përfytyruar përmasat madhështore dhe thellësinë e artit të tij.

Më poshtë, disa episode e mbresa personale që lidhen me gjeniun Ismail Kadare:

I VETËM, KUNDËR GRABITËSVE TË ÇMIMIT KOMBËTAR

Në vitin 1989 isha pjesë e jurisë kombëtare për konkursin e 45 vjetorit të Çlirimit. Ishte vendosur që juria të mblidhej në një zyrë të Shtëpisë Botuese “Naim Frashëri”. Do zgjidhej libri më i mirë i pabotuar. Juria përbëhej prej 13 anëtarësh dhe kryetar i saj ishte Thanas Leci. Pas shumë diskutimesh e seleksionimesh të librave të paraqitur, arritëm në takimin e fundit në të cilin do të votohej për fituesin e Çmimit Kombëtar. Ishte e Premte dhe të Hënën paasdite do shpallej fituesi. Përpara kishim një libër me tregime të Kadaresë dhe një tjetër, po me tregime, të Teodor Laços.

Shumica e anëtarëve të jurisë e kishin deklaruar ndërkaq votën e tyre. Kishin mbetur edhe dy-tri vota. Kryetari i jurisë, edhe pse nuk e kishte deklaruar votën, nuk e fshihte të parapëlqyerin e tij. Sikundër edhe shqetësimin pasi llogaritë e votave, me sa dukej, nuk ishin në anën e të preferuarit të tij. Në një moment ai tha: Tani e ka radhën Bujar Skendo. Ka rëndësi vota e tij sepse sjell, jo vetëm mendimin e vet, por edhe të gazetës “Drita” e të lexuesve të saj… M’u duk një e folur e paramenduar, cinike. Ndieva një lloj presioni. Sepse veç të tjerash më kujtoi edhe ku punoja… U ngrita dhe fola shumë shkurt: “Libri i Teodor Laços është libri më i mirë i shkruar prej tij, kurse libri i Kadaresë është libri më i mirë i paraqitur në konkurs”. Vetëm kaq. Dhe u ula. Rezultati ishte thelluar në favor të Kadaresë. Kryetari u ngrit i inatosur, përplasi letrat mbi tavolinën e tij dhe nisi të fliste për seriozitetin e munguar. Nuk bëri as ndonjë numërim të thjeshtë të votave për njërin apo për tjetrin, por na përzuri pa shkruar asgjë në proces verbalin e jurisë… Dolëm të gjithë në heshtje.

Kur bashkë me Ymerin Çirakun, edhe ky anëtar i jurisë, arritëm te kangjellat e Lidhjes së Shkrimtarëve, pamë Kadarenë që po zbriste nxitueshëm shkallët e jashtme dhe, po me aq ngut, u largua me një makinë. E paska marrë vesh votimin, i thash Ymerit. Dhe tani, siç duket, po lufton që të mos ia grabisin. Me siguri, tha ai…

Atë pasdite u takova rastësisht me Dritëroin përpara Hotel Tiranës. Më pyeti, si shkoi votimi? Nuk përfundoi, iu përgjigja. Do mblidheni sërish të Hënën në mëngjes, më tha. Por, në fakt, nuk pati ndonjë njoftim as të Hënën në mëngjes, as në drekë. Ndërsa pasdite do shpallej fituesi në sallën e Lidhjes.

Në orën e caktuar, u takova sërish me Ymerin dhe së bashku zumë vend në sallën e tejmbushur. More vesh gjë kush është fituesi?, më tha ai. Jo, iu përgjigja. Ndërkohë në tavolinën e gjatë, të mbuluar me një mbulesë të kuqe, në krye të sallës, nisën të zinin vend Kryetari i Lidhjes dhe personalitete të tjerë. Midis tyre, edhe vetë Ismail Kadare. Si është e mundur, e pyeta nën zë, Ymerin. Fakti që Kadare është atje, do të thotë që ai është fituesi. Ashtu duket, m’u përgjigj ai. Përndryshe nuk do vinte fare. Salla e tejmbushur murmuriste. Tensioni ndihej që larg. Asgjë nuk ishte e sigurtë. Përveç faktit që Ismaili ishte ulur atje, në krye.

Kur u shpall fituesi dhe ai nuk ishte tjetër, veçse Ismail Kadare, salla shpërtheu. Tavani, gati, sa nuk u shemb. Madje shumë njerëz ngrinin sytë lart. Por nuk kuptohej, në shikonin tavanin, apo shumë më lart, drejt Zotit…

Më pas mora vesh se Kadare ishte njoftuar menjëherë, ndoshta nga Sami Çabej, anëtar i jurisë dhe admirues i njohur, për votimin e shumicës së jurisë pro librit të tij. Dhe, gjithashtu, mbylljen e mbledhjes pa shpalljen e fituesit. Mbledhja ishte ndërprerë dhe vendimi i jurisë ishte penguar e nuk u ligjërua asnjëherë… Por Kadaresë i mjaftonte edhe vetëm fakti që shumica e jurisë kishte votuar për të. Si një bishë e ndërkryer, i vetëm, ai ishte hedhur në sulm kundër grabitësve të Çmimit Kombëtar. Armiqtë e Kadaresë nëpër zyrat e shtetit deri lart në Komitetin Qëndror, kishin tentuar tia mohonin Çmimin. Por, me sa duket, të zënë në befasi, nga reagimi i sertë i shkrimtarit kombëtar, ishin tërhequr të frikësuar. U përfol që Foto Çami kishte thënë: Çmimi t’i jepej atij për të cilin juria kishte votuar në shumicë…

Vetëm pas kësaj Kadare kishte pranuar të zinte vendin e tij në tavolinën e gjatë në krye të sallës së Lidhjes, ku ai vetë do shpallej fitues.

PËR TË TJERËT DY FAQE GAZETE, PËR KADARENË DY KOLONA

Ishte bërë normë që kur organizohej diskutimi mbi botimin e veprave të zgjedhura të shkrimtarëve në Lidhjen e Shkrimtarëve, gazeta “Drita” i pasqyronte diskutimet në dy faqe të saj. Por nuk ndodhi kështu në rastin e Kadaresë. Seria e veprave të tij ishte botuar, por pa veprën e njëmbëdhjetë në të cilën do të duhej të ishte “Pallati i Ëndërrave”. Megjithatë disktutimet rreth veprës së plotë ishin serioze dhe vlerësuese. Unë isha ngarkuar nga redaksia të përgatisja një përmbledhje të diskutimeve për numërin e radhës të gazetës. Ndërsa isha duke punuar, vjen kryeredaktori dhe, pasi pa fletët e daktilografuara, më pyeti: Hë, si po shkon? Mirë, iu përgjigja. Jam diku nga gjysma e shkrimit. Jo, jo, më thotë. Nise nga e para dhe do jetë dy kolona, jo dy faqe gazete… Desha t’i thoshja diçka, por u ndala kur vura re që ishte i prerë në fytyrë, i turbulluar. Ngriti supet dhe u largua… Ishte e qartë që kishte marrë urdhër të prerë.Ishte stina e dhunës shtetërore ndaj shkrimtarit të madh me periudha ndalimi të botimit, me bllokim veprash të botuara, me paraqitje prej dy kolonash në gazetën e vetme letrare kombëtare…

PAS IKJES NË FRANCË EMRI DHE VEPRA E KADARESË NUK PËRMENDEJ NË ARTIKUJT KRITIKË

Në Nëntor të vitit 1990 u mbajt në Korçë Konferenca e talenteve të reja. Në seksionin e kritikës letrare ishte i pranishëm, përveç Kryetarit të Lidhjes Dritëro Agolli edhe Foto Çami nga Byroja Politike. Në diskutimin tim theksova se që pas largimit të Kadaresë në Francë, shkrimet kritike që na vijnë në gazetën “Drita” nga kritikë e studjues të njohur, nuk i përmendin as veprat e Kadaresë dhe as emrin e tij. Kjo e ka shtuar edhe më shumë varfërinë e kritikës dhe skematizmin e saj. Në këtë moment më ndërpret Foto Çami. Keni ndonjë udhëzim për këtë gjë, më pyeti ai. Jo, iu përgjigja. Por vetë kritikët e studjuesit, vullnetarisht, nuk e përfshijnë Kadarenë.

“SHKRIMET KRITIKE I PRISHIN SHKRIMTARËT”

Përgjatë vitit 1990 në Lidhja e Shkrimtarëve dhe Arstistëve organizoi diskutime të hapura për gjini të ndryshme letrare e artistike. Ishin disktutime me një frymë disi liberale dhe tonin ua jepte vetë kryetari i Lidhjes Dritëro Agolli. Kishte rastisur që një ditë përpara se të diskutohej për romanin dhe problematikën e tij, unë kisha botuar në gazetën “Drita” një shkrim analitik mbi stilin dhe mjetet të reja moderrne shprehëse në disa romane të botuar gjatë atij viti, midis të cilëve edhe “Dosja H” i Kadaresë dhe “Pushimet e kolonelit” i Teodor Laços. Në fjalën e tij Dritëroi e kritikoi shkrimin duke thënë se “artikuj të tillë kritikë i prishin shkrimtarët me lavdërimet e tepëruara që u bën”. Kuptova që e kishte fjalën pikërisht për romanin e Kadaresë, vlerësimet për artin romanesk të të cilit, zinin pjesën më të madhe të artikullit tim. Pas disa ditësh i shkova në zyrë. M’u duk se e kishte harruar fare kritikën që më kishte bërë. Kur unë ia kujtova, tha përsëri të njëjtën: Po, ju i bëni shkrimtarët t’u rritet mendja… U krijua një heshtje. Në atë moment, për fat, hyn Teodor Laço, mik i hershëm i Dritëroit. Hë, tha ai, për çfarë po bisedoni. Për artikullin tim të së Dielës, i thash unë. Me lavdërime të pamerituara, tha Dritëroi. Po mirë kryetar, ndërhyri Laço, ti vetë po flet nëpër diskutimet e fundit për më shumë liri shprehjeje, për mendime të ndryshme… Në këtë kuptim, nuk m’u duk të kishte ndonjë gjë të ekzagjeruar në artikullin e Bujarit…

JU E LEXONI KADARENË MË SHUMË POR E DONI MË PAK

Në Prill të vitit 1991 isha i ftuar nga Teatri Shqiptar i Shkupit për të ndjekur premierën e një shfaqjeje. Në kafen e teatrit u takova me Musa Ramadanin dhe Beqir Mysliun, shkrimtarë të njohur nga Prishtina. Më herët kisha recensionuar për Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri” një roman të M. Ramadanit, me propozimin për t’u botuar. Dhe ai e dinte këtë gjë. U bëmë menjëherë miq. Pas shfaqjes u takuam sërish dhe në bisedë e sipër, u thash se të vija deri këtu e të mos bëja edhe një hap më shumë deri në Prishtinë sikur nuk shkon… Do vimë ne të të marrim, më premtuan. Dhe ashtu u bë. U nisëm një prag mbrëmjeje, ndërsa rruga për në Kosovë patrullohej nga ushtarë serbë të armatosur rëndë. Natën e parë bujta në shtëpinë e Musait duke biseduar për romanin e tij që, për mund të botohej në Tiranë, për letërsinë… Dhe për praninë e shtuar të ushtrisë serbe në Kosovë. Hijet e luftës së mundëshme ndiheshin gjithandej. A mund të na ndihmojë Shqipëria me armatim?, më pyeti Beqir Musliu. Ne dimë që keni avionë “Fantom 3” dhe shumë armë moderrne, shtoi ai… Këta Fantomët nuk i kemi parë as në ëndërr, i thash. Për të tjera, po… Kështu kaloi ajo natë e trazuar e shoqëruar me jehonën e zhurmës së çizmeve të ushtarëve serbë nëpër rrugët e Prishtinës. Të nesërmen u nisëm për te redaksia e gazetës “Rilindja”, botimi i së cilës ishte ndërprerë prej disa muajsh nga Beogradi zyrtar. Kaluam kryqëzimin e rrugës pranë Hotel “Grand”, të mbushur me militarë e paramilitarë serbë. “Ne nuk futemi më në “Grand”, më tha Musai… Madje, tani, as vështrimin nuk e hedhim andej”…Ndërsa ishim në një nga zyrat e gazetës, në mënyrë të papritur, u mblodhën njëzetë a tridhjetë gazetarë, të cilët edhe pse nuk punonin më, vinin aty për çdo ditë. Të gjithë të heshtur, të ngadaltë, të zymtë. Por sapo ra fjala për Kadarenë, ata lëvizën të tërë dhe u afruan… Biseda e tëra ishte për Kadarenë dhe romanet e tij. Ju në Shqipëri, tha njëri prej tyre, e lexoni më së shumti Kadarenë, por e doni më së paku. Kurse ne këtu në Kosovë, e lexojmë më së paku, por e duam më së shumti. Mbeta pa fjalë për atë të vërtetë vrasëse. E dija adhurimin e lexuesve të thjeshtë për Kadarenë, por dija, gjithashtu, edhe urrejtjen e partisë shtet ndaj shkrimntarit gjenial. E, po ashtu, ekzistenën e letraxhinjve cmirëzinj. Kurse në Kosovë e çmonin, e idealizonin, e admironin të gjithë, si ata që e lexonin, edhe ata që nuk lexonin asgjë, ose nuk dinin të lexonin…

KUSH KA FITUAR ÇMIMIN E JERUZALEMIT, MË PAS KA FITUAR NOBELIN

Në fund të misionit tim diplomatik si Ambasador i Shqipërisë në Bullgari dhe duke u përgatitur për të marrë të njëjtin post në Izrael, Ambasadori i Shtetit të Izraelit në Sofje, Noah Gal Gender, më telefonoi dhe pasi më uroi, më ftoi për kafe. Ishim miq dhe më herët ishim takuar shpesh. Më kishte thënë se kishte lexuar disa romane të Kadaresë, të përkthyera në gjuhën ebraishte dhe ishte admirues i artit të tij. Nuk e fshihte gëzimin për emërimin tim Ambassador në vendin e tij. (Më pas, edhe ai do caktohej Ambasador i Izraelit në Tiranë). Do të doja tju sugjeroj dy gjëra, më tha ai, në bisedë e sipër: Vizitën e parë do ishte mirë t’a bësh në Yad Vashem. Në Muzeun i Holokaustit, ku do gjeni edhe këndin e shpëtimit të ebrejve nga Shqipëria dhe shqiptarët. Së dyti, më tha ai, në Jeruzalem funksionon një Komitet që akordon “Çmimin e Jeruzalemit për Letërsi”. Kadareja, sipas mendimit tim, e meriton atë Çmim. Dhe më pas shtoi: Ata shkrimtarë të mëdhenj botërorë që kanë fituar Çmimin e Jeruzalemit për letërsinë, më pas kanë fituar Çmimin Nobel…Kur pas një muaji shkova në Izrael, vizitën në Zad Vashem e kisha renditur ndër të parat vizita. Po ashtu, edhe takimin me kryetarin e Komitetit të “Çmimi i Jeruzalemit për Letërsi”. Ai e mirëpriti propozimin tim dhe më premtoi se do jepte porosi që dosja e Ismail Kadaresë të përgatitej. Ishte fjala për një Çmim për të cilin do të duheshin një apo edhe dy vjet punë, seleksionime, diskutime, vendime… Më pas, për fat të keq, ai u sëmur dhe pas ca kohësh ndërroi jetë. Por proçedurat e “Çmimit…” vijuan. Kadare e mori “Çmimin e Jeruzalemit në Letërsi” një vit pasi unë isha larguar nga Izraeli…

TE BAR JUVENILJA: A NA DUAN NEVE ATA BULLGARËT?

Ndodhesha në Tiranë për pak kohë, në pritje për t’u nisur për në Izrael, kur miku im Bujar Hudhri, botuesi i mirënjohur i Kadaresë, më mori në telefon dhe më tha se Ismaili e ka marë vesh që je caktuar Ambasador në Izrael dhe do të të takojë. Do ishte kënaqësi e madhe për mua, i thash, por unë nisem për dy ditë. Mirë, do ia them Ismailit, tha ai. Pas ndonjë ore më mori sërish në telefon: Nesër në orën 11.00 do takohemi te Juvenilja. Ismaili i anulloi tërë takimet që kishte planifikuar dhe në orën e caktuar do jemi bashkë te Juvenilja… Folëm për shumëçka: Për kombin dhe sulmet që i bëhen kombit tonë nga disa shqiptarë etj. Në një moment, Kadare befas më pyeti: A na duan neve ata bullgarët? Iu përgjigja se bullgarët i kanë përcaktuar prej kohësh, si miqtë edhe armiqtë. Qysh në kohët e mbretërisë. Por neve na kanë mbështetur shumë këto vite. Madje edhe kanë lobuar për pranimin tonë në NATO si dhe në BE për heqjen e vizave për qytetarët shqiptarë.

E di gjendjen e Ambasadës sonë në Izrael nga ish-ambasadori, më tha më tej në bisedë. Por ti mos u dorëzo. Është i rëndësishëm Izraeli për ne… I tregova për bisedën me mikun tim, ambasadorin e Izraelit të Sofje Noel Gal Gender, adhurues i romaneve të Kadaresë dhe sugjerimin e tij lidhur me “Çmimin e Jeruzalemit në letërsi”…

LIDHJA E SHKRIMTARËVE GËLONTE NGA SPIUNËT

Po te Bar Juvenilja, disa vite më vonë. Kadare kishte botuar librin “Kohë për rrëfim”, Dialog me Alda Bardhylin, dhe unë i shpreha konsideratat e mia më të larta dhe e urova. Të pëlqeu, vërtet, më tha. Po, iu përgjigja. Veçanërisht pjesët ku portretizoni shkrimtarët e viteve ’30 dhe që ishin shumë moderrnë në stil, në problematikë. Po, tha Kadare, shumë moderrnë. Por nuk kam parë të shkruhet ndonjë roman për ndonjë prej tyre.

Pastaj biseda kaloi te Lidhja e Shkrimtarëve. Një miku im Profesor, Petagog Universiteti, i thash, për interesat e tij shkencore kishte punuar disa kohë te Autoriteti i Dosjeve. I kishin rënë në dorë edhe dosje të spiunëve të Lidhjes së Shkrimtarëve. Ishte habitur sa shumë spiunë kishte pasur në atë godinë. Por njëri, F.S. ishte kampion. Dosja e tij ishte më e trasha. Edhe ju në gazetë kishin nja tre a katër, V.K.,L.B.,M.R… Po, tha menjëherë Kadare. Lidhja gëlonte nga spiunët. Ishte institucioni më i survejuar në Tiranë. Spiunë të brendëshëm, të njërit apo të tjetrit personalitet të Lidhjes, apo edhe i të dyve bashkë… Spiunë të Sigurimit të Shtetit. Spiunë të Komitetit të Partisë…

JEHONA E “KUR SUNDUESIT GRINDEN” NË BRITANI TË RISJELLIN NË MEND ÇMIMIN NOBEL

Sërish te Bar Juvenilja me Kadarenë. I pranishëm ishte edhe poeti i mirënjohur Sadik Bejko. Besoj se ndiheni dyfish i lumtur, i thash shkrimtarit të madh, gjeniut Ismail Kadare. Së pari që po jetoni vërtet gjatë dhe jeni një gjeni i gjallë. Dhe së dyti, përkundër disa shkrimtarëve të mëdhenj botërore, madje edhe nobelistë, që duke jetuar gjatë bëhen dëshmitarë të harresës dhe humbjes së veprës e të emrit të tyre, ju po përjetoni pikërisht të kundërtën. Veprat tuaja botohen, përkthehen, për to publikohen artikuj kritikë, e madje edhe propozohen për çmime të mëdha… Po, tha Kadare. Dhe ky fakt më gëzon. Rikthimi i vrullshëm në vëmendje i veprës “Kur sunduesit grinden” në Britani ishte i papritur shtoi ai. Kjo është një shenjë e mirë, tha Bejko. Asociacionet e kësaj vepre dhe disa elementë përbërës të saj, mund ta çojnë Kadarenë te “Nobeli”. Pasternaku dhe Stalini diktator, Kadare dhe Hoxha diktator…, besoj se nxisin mendjet njerëzore për Nobelin e merituar të Kadaresë, përfundoi ai…

Frano Kulli/

Shënime rreth librit “Brenga e prokurorit”.

“Brenga e prokurorit”, vetvetishëm , në fillesën e leximit të josh drejt një shijeje disi metalike; kjo, përsa i takon momentit përzgjedhës të leximit, që është orientimi i secilit lexues. Po veçmas i atij lexuesit, i cili receptorët e vet i përqëndron të gjithë te teksti letrar, duke e lënë krejt jashtë tyre autorin e tij. Megjithatë, asesi nuk mund të shmanget si një pikë orientuese autori. Aq më tepër që rasti ynë vjen disi i parathënë si rasti i një leximi të vështirë për nga ngarkesa emocionale që të ofron. Sidomos për një tipin e lexuesit, që “plaket” si i tillë i brishtë, që nuk ka pasë në preferencën e leximit lëndë letrare kësisoji, siç është rasti i romanit në fjalë, në të cilin merr trajtë e zhvillohet sfida e dominimit të së drejtës mbi të padrejtën të drejtësisë me bazë ligjin mbi të padrejtën kriminale që e shkarravit dhe e nëpërkëmb të drejtën e ligjin. E, herë-herë e dominon atë deri në kufijtë e shbërjes.

E gjitha kjo ngarkesë është një kërshëri e thellë, po ndërkohë edhe e paragjykuar që të vjen prej titullit më së pari, po edhe prej autorit për së dyti, kur di së largu diçka nga curricula (karriera) e tij jashtëletrare. Por kjo zgjat krejt pak.

E sheh që suprizohesh së bukuri, qysh në faqen e dytë a të tretë kur fillon të kundrosh në të tjera rrahe e në të tjera gjendje fort e fort më të bukura e hiç e aspak të lodhëshme. Dhe të përshkruara mjeshtërisht si të tilla. Ndaj, unë për të vijuar në sa thashë, po ndalem në detajet parathënëse e në larminë e gjuhës, gjithashtu, që janë elemente domethënëse të strukturës së romanit, por edhe sfiduese ndaj paragjykimit deus ex machina, të fillimit të leximit. Pa hyrë në analizën me themel e të hollësishme të teksit letrar, për të cilin s’është rendi sot, unë dëshiroj që ndalesën time me e ba përmes disa detajeve, që për mua e kanë bërë të mundur krijimin e tablosë së impresioneve (Përshtypjeve) të përftuara nga leximi i veprës. E fillon te vizatimi i tavolinës së punës së prokurorit, Martinit; mbushur me dosje të ndenjura e të përditësuara, aso dosjesh-prush për nga përmbajtja e tyre, që ndenjësin në poltronën e asaj zyre e mbajnë si përmbi gjemba; dy foto janë e pandryshueshmja e rekuizitës së saj; fotoja e familjes, e gruas me dy djemtë dhe e Arturit, kolegut e shokut të tij të ngushtë, të vrarë. Dy kolona të forta shumë ku ai mbahej gjatë gjithë kohë-punës së tij të pakufij kohe.

Masandej, shija e athët, për të cilën folëm në krye herë , vjen e zbutet shpejt tek çapon nëpër linjën e butë të dashurisë së Martinit me Elizën e mbështjellë me ngrohtësinë që buron prej lidhjes së përzemërt. Që prej feksjes së ndezur të shikimeve dashuria zhdërvjellohet e vijon me takimin e parë jashtë zyre. Njëri flet për Tiranën, të cilën e ka përzemër njësoj si atëhere kur Tirana nuk kishte ndryshuar si tani, kurse tjetra…Ah tjetra, tjetra flet për Shkodren e saj e për jaret shkodrane. E kështu takimi përvijohet vetvetishëm për në Shkodër. Një sfond i përkryer me moralitet gati puritan i dashurisë, në kontrast të thellë me raportin e përmbysur që ekziton midis moralit dhe imoralitetit kriminal, midis vesit dhe virtytit që qe edhe dilema e madhe që mbisundonte në zyrën hijerëndë të prokurorit. Në atë zyrë, ku vlon me u zgjidhë mëdyshja e madhe në mes Martinit si Martin, si njeri dhe prokurorit, në mes ligjit dhe krimit. Edhe atëherë kur ata janë të ndërthurur së mbrendëshmi, pavullnetshëm, deri thellë në përzjerjen e gjeneve të vetë qenieve të përballura skajshmërisht. Marjan Boja, i pandehur vrasës, me gjasë është biri biologjik i vetë Martinit. E tashti, rrethanat i kanë vendosë përballë. Në dy skajet e përballjes së përherëshme midis së drejtës për një jetë të paqme dhe krimit përkundruall që e dhunon atë.

E gjithë ngjarja bazike e romanit futet mjeshtërisht fort ndërmjet dy lidhësëve të gjetura e bindëse, të gërshetuara me shumë finesë. Kërcënimi fillestar i Arjanës “nëse ti nuk ndryshon materialet në dosje, nuk do të flas me ty siç po flas sot”, që pasohet me letrën shantazhuese dërguar prej oligarkëve, padronë të punëve të pista për të cilat, kishte shërbyer, krejt me padije Marjan Boja, të cilën, paradoksalisht ia sjellin nëpërmjet të nipit të tij. Mesazhi i së cilës, sa kërcënues aq edhe ndërgjegjevrasës është. Thelbi i saj: një gjë që nuk bëhet me para, bëhet…me më shumë para, kaq i egër është. Dhe lidhësja tjetër, ajo në kapitullin përmbyllës “Pretenca para Zotit”, ku sillet rrëfimi i pastorit amerikan me historinë e 100 dollarëshit të të gjykuarit dhe gjykatësit. Fabula që rrëfehet është kjo: Në një sallë gjyqi i pandehuri do të gjykohet për 100 dollarë, detyrim i papaguar.

-Nuk i kam, përgjërohet i akuzuari dhe gjykatësi bindet në pohimin e tij. Megjithatë , sipas ligjit ai duhet dënuar. Atëherë gjykatësi zbret nga tryeza e tij, i afrohet të akuzuarit, nxjerr nga xhepi 100 dollarë dhe ja shtjen në xhep të akuzuarit…dhe kështu i akuzuari lirohet nga akuza.

Ngjarje lidhëse të tilla, që nuk mund të kalojnë pa ndalesë të fortë me përshtypje tek lexuesi. Sikurse, Martini-prokurori e gjen pafajsinë e shpirtit për “mëkatin” e tij të adoleshencës së herëshme me të ëmën e Marjanit edhe pse “një copëz biologjike” e tija u shndërrua në kriminale.

Këtij përfundimi i prin gjithë formimi psiko-social i prokuror Martinit në raport me të drejtën, qysh heret në fëmijërinë e tij, kur përjeton arrestimin e karrocierit të kooperativës, Rushanit, me një tufë kalamajsh e me një vajzë uloke, për agjitacion e propagandë, vetëm e vetëm se, në rrethanat e mizerjes së jetës së varfër e derte të panumërta, tek rrëkëllen ndonjë gotë raki lëshon fjalë pa “doganë” e për këtë e plandosin në burg…E kur vajza e mjerë mbyll sytë, të atin nuk e lejojnë as ti hedhë një grusht dhé. Qysh këtu, fillon e formësohet thirrja e mbrendëshme për të drejtën e mbrojtjen e saj, që e çon disi kuptueshëm drejt…prokurorit. Por, pa iu larguar asnjëherë vetvehtes së Martinit. Ka diku nga mesi i romanit një rrëfim emocionues të kolegut të “stazhionuar” të tij, Sokolit. Ai i rrëfen Martinit një ngjarje nga koha tjetër, ajo e diktaturës, kur asistonte aktin e ekzekutimit të një të dënuari me vdekje: “Ma kërkon detyra të të pyes, cila është fjala jote e fundit? Ai po më shikonte pa iu dridhur qerpiku. Për çudinë e tij, në ato çaste të fundit të jetës, iu shfaq një njeri që po i shprehte keqardhje. Një njeri që sa herë i ishte shfaqur përballë në gjykatë, kishte qenë i rëndë dhe i kishte folur me ton të lartë, të sigurt dhe të ashpër. Ai më pa me një vështrim që s’do ta harroj kurrë. Nuk i pashë lot në ata sy të zinj e të thellë. Po dyshoja se sytë e mi, më ishin rrëmbushur tashmë. I jepja kurajë vetes. Shefi i policisë dhe skuadra e pushkatimit po më prisnin mua të mbaroja rolin tim formal, të kotë e krejt fals. Kështu e kërkonte ligji. Nejse. Pasi më pa gjatë e me një vështrim therës, ashtu i qetë tha: “Prokuror e kam ba vedin me më dënue me vdekje. Kam vrarë dy djem të rinj 20 vjeçarë, çka nuk e meritoj të jetoj dhe unë. Fjala ime e fundit është të ma bëjnë hallall prindërit e viktimave, që i lashë pa djem.” Tha këto fjalë, hodhi një vështrim rreth e rrotull e duke m’i ngulur sytë, vazhdoi: “Le të rrijë dhe baba jem pa djalë”. I vura dorën në sup, një gjest që tregonte dhimbjen time. “A mundesh prokuror, të më zgjidhësh e të shkoj n’atë botë i lirë, i pa lidhun?” Nuk u mendova gjatë, por iu drejtova shefit të policisë dhe skuadrës së pushkatimit: – Zgjidheni! – u thashë. – Zgjidheni menjëherë! “

E me detaje e ngjarje me kaq ngarkesë emocionale po edhe monologje të personazhit qendror gjithashtu, ka shumë në roman, të cilat, thurur me mjeshtri rrëfimtare po edhe me sens estetik e mbajnë pezull leximin deri në faqet e fundit, tek kumti i Martinit: i kërkoj kësaj trupe të nderuar gjykuese, dënimin e të pandehurit Marjan Boja me burgim të përjetshëm. Ndaloi paksa, mori frymë thellë dhe shtoi: – Madje dhe më shumë…, por ligji është ligj.

E papranueshme, mund të thuhet a mendohet; ka disa mënyra të tjera për t’ju shmangur vendimit “in extremis” për të dënuar me burgim të përjetshëm birin e për të qëndruar në anën e ligjit, gjithashtu. Njëra prej tyre tërheqja dhe përcjellja e pretencës te një tjetër prokuror. Njihen raste në praktikat e mira gjykuese në tribunale shëmbëlltyra për ne.

Po fundja, a s’është kjo letërsia ? Letërsia e tejkalon realitetin, madje pretendon ta ndikojë atë. Dhe letërsinë e mirë, posë të tjerash e bën edhe gjuha e zgjedhur. E unë, s’mund të rri pa i risjellë këtu edhe pak, fare pak shembuj për këtë sa thashë: “të mban pezull në askund”, “përtej dritares dukej edhe terrinë”, “sytë e saj të bukur…sy vrasës”, “ndjente një angështi të përherëshme”, “familjar i përplotur”, “njerëz prej gize”, “bisedonin: ashtu si me fjalë ere a stërkala të heshtura shiu”, “djalli fluturon me erën”, “kapërthyerje ndjenjash etjerë, etjerë.

Të dashur miq, desha me ju thanë se kam lexue një roman të mirë. I dashur Ahmet, urime megjith zemër.

Kurse si botues më lejoni me shpreh edhe një dëshirë: do të kisha dashtë që “Brenga e prokurorit” të ishte botim i “Botimeve Fishta”.

Romelda Bozhani

Romë, Itali/

Një natë dimri, tërë feksje dritash, në qytezën tonë italiane prej tetë mijë banorësh, u gjend një maçok i vrarë. I kishin vënë flakën me fishekzjarret e mbetura të Vitit të Ri dhe maçoku, që rastësisht qëlloi të ishte edhe jetim, edhe qorr, edhe plak, edhe i vetmuar, edhe grindavec, sipas atyre që e njihnin, ishte përpëlitur disa minuta mes flakësh e kishte ngordhur. Nuk dua ta mendoj dhembjen e kafshës së gjorë, ato çastet e tmerrshme, që ndajnë jetën dhe vdjekjen e një maceje, si të ishte jeta dhe vdekja e një njeriu, por dua të ndalem te jehona që pati ky rast në jetën tonë, në qetësinë e kësaj qyteze, që i ngjet çdo province tjetër, pa bujë e bëma të mëdha. Bubëlloi çdo gjë atë ditë. U ngritën të gjithë në këmbë për të gjetur fajtorin. Domethënë, në tetë mijë banorë: italianë, shqiptarë, rumunë, indianë, afrikanë, gra, burra, shoferë, pjatalarës, kuzhinierë, shitës, shtëpiake, sehirxhinj etj, duhet të gjendeshin ata dy, ose tre, ose një adoleshent bjerrakohës, që kriminel e bëri vrasja e një kafshe e jo e një njeriu. Erdhi ekipi i një televizioni kombëtar për të bërë lajm. Foli kryetari i bashkisë, kryetarja e shoqatës në mbrojtje të kafshëve, policia po e po, qytetarë të rastësishëm, njerëz të ngeshëm jo të rastësishëm. Doli në televizor, me shapkë në kokë, regjisori ynë i vetëm, që në kohë të lirë bëhet edhe i vetmi biletashitës, në të vetmin teatër të qytezës. Citoi ca vargje të Dantes e fët e fët donte të jepte zgjidhje. “Është çështje qytetarie”, tha. “Ka vdekur çdo ndjenjë, çdo gjë e bukur që na nderonte më parë”, shtoi me nxitim. U panë e u studiuan videot e zonës, u bë thirrje për rigjetje të atij njerëzillëku të dikurshëm, që, sipas brezit të vjetër, asnjëherë nuk i përmbush ca standarte në ditët e sotme. U premtua që fajtori do të gjendej, shoqëria do të aktivizohej më shumë për të ndërtuar modele për të qenë e jo gjysma gjel e gjysma kapua, si ky brezi i fundëm, etj, etj.

E treguar kështu, duket sikur bëhet fjalë për ca ngjarje, që s’i përkasin botës sonë prej homo balcanicus. Ne s’kemi kohë e mendje të merremi me vrasjen e një maceje. Ne, vdekjen e kemi ende prej mishi e gjaku njeriu. Por, ja, që këtu, në një provincë të qetë italiane, që shërben si konvikt periferik i një qyteti të madh, ka ndërgjegje të mendohet se ç’do të bëhet me këta kriminelë të vegjël të së sotmes. Sepse kriminelë i quajtën. Në të tilla raste, një pyetje me zarar, fshihet atje poshtë, thellë, tek secili prej nesh. A mund të bëhen kriminelët e mëdhenj të së ardhmes, këta fëmijë që sot s’patën mëshirë të vrisnin një maçok endacak?! Po pse jo?! Edhe pse, jo domosdoshmërisht, them unë. Por nuk jam e sigurtë. Dhe nuk besoj se ndokush tjetër do vinte dorën në zjarr. Psikologjia, aq më pak.

Me siguri, di vetëm një gjë, që për çdo krim, apo përdhunim, për çdo ngritje zëri, apo mbledhje grushti, për çdo kanosje vetullash, apo mospagim taksash, etj., këndej ane, kërkohet llogari e, në të njëjtën kohë, kërkohet edhe zgjidhja. Fajtorët e çdo thyerjeje rregulli, normeje, apo kriteri tjetër të një jete të shëndetshme, të vendosur nga një shoqëri e shëndetshme, edhe neve duhet të na bëjnë përshtypje, siç rëndom ndodh këtyre anëve. Është kohë e turbullt në Perëndim, por drejtësia funksionon ende dhe pse çeta e profetëve, domethënë turma, në rrjetet sociale, kërkon “gjak”, në mënyrë figurative dhe drejtësinë e pretendon si të vetmen zgjidhje.

Në Ballkanin tonë, gjërat funsksionojnë pak (ose shumë!!!) më ndryshe. A i mbani mend, dikur?! Kazane të tëra plehrash që digjeshin për sport e për gajasje, lagje të pushtuara nga turma të dhunshme kokësopatash, pemë të masakruara, toka të marra me përdhunë, puseta uji të vjedhura, plehra të hedhura nga ballkonet, ballkone të dala arna-arna shtëpish të ndërtuara pa kritere e pa leje, mace të llahtarisura, që kërcenin pupthi bishtëprera, syqërruar, me flakë të vëna në putra, në qime, në mustaqe. Këta janë kriminelët tanë të vegjël, të së djeshmes, që s’na e kanë prishur ndonjëherë gjumin. Ndërsa sot, i ke aty, jashtë, brenda, gjithkund, çuditërisht edhe në kompjuter, me emër e mbiemër, që shkruajnë e zezë mbi të bardhë, se si heronjtë e tyre të drogës, të vrasjeve, të dhunës, janë heronjtë e tyre të përditshëm e të përjetshëm. Kriminelët tanë të djeshëm, nuk i ka ngrënë meraku dje e nuk do t’i hajë meraku as mot. Janë shtrirë gjerë e gjatë e gju më gju me shoqërinë dhe me çetën virtuale, që i hanë duart gjithmonë. Komentojnë, u dalin përkrah vrazhdësisht dhe ashiqare bëmave të kriminelëve të të gjitha kohëve, të të gjitha racave. Ata përligjin krimin si burrëri. Skafistin e quajnë punëtor të guximshëm, që punon fort për të mbajtur familjen me bukë. Hajdutit i urojnë “me krahë të lehtë”, bosin e krimit dhe të drogës e quajnë vetëm bos dhe i heqin kapelen. Atij që i shet hashash fëmijëve tanë, fëmijëve të të tjerëve, nëpër sheshe, nëpër shkolla, nëpër rrugë, domethënë, gjithkund, nën hundën tonë, ia qajnë hallin se edhe ai ka familje. Kush përkrah e ushtron, domethënë, bën vajzat të ushtrojnë prostitucionin, është i zoti, që ka hapur vend pune në kohë krizash. E kush ushtron dhunë psikologjike, s’vihet re se ne njohim vetëm drurin, hurin dhe kamxhikun. E ç’mund të thuhet për kriminelët?! Ne, kriminelin e duam, martohemi e shtrihemi me të deri në shtrat të vdekjes. Rasti i fundit i thirrjes së thanatosit, ndodhi vetëm pak ditë më parë, në Shkodër.

Në buzë të Bunës shtrihet e pajetë një grua e re me fëmijët e saj. Ende. Përgjithmonë. Ky krim, duhet t’i rëndojë më shumë ndërgjegjes sonë, se sa dheut që e mbajti dhe s’tregon dot të vërtetën. Ajo bukuri e mjerë është viktima e sotme e një shoqërie të dobët, siç jemi ne, që nuk i denoncojmë e nuk i dënojmë kriminelët e vegjël të së djeshmes. Ata, të cilët, sot, dënimin me burg për lëndë narkotike, për vjedhje, për thyerje ligji, për përdhunime, apo krime të tjera “të vogla”, nuk e quajnë turp, po përvojë jetësore. Ata, që të keqen nuk e shohin si njollë të pakthim në jetën e një qytetari normal në një shoqëri normale, por e kanë qepur si lëkurë të dytë dhe i japin format e trupit të tyre.

Në tokën tonë, bajlozët nuk dalin nga deti, por i kemi aty, mes nesh. I prekim çdo ditë, u japim kafe, u japim dorën e ata shtrihen ngado, si venduza, në çdo qelizë të shoqërisë e kërkojnë gjak, këlthasin hosana për antiheronjtë, na thonë mirëmëngjes në rrugë e na dërgojnë “zemra” në kompjuter. Janë ngjitur edhe deri lart, në foltoret e dijes, nga ku, për habinë time e të ca njerëzve të paktë, për të cilët drejtësia vazhdon të jetë peshorja e vetme e jetës dhe e vdekjes, e së mirës dhe së keqes, del një profesor i famshëm i çetave të profetëve, që, ex cathedra, në mënyrë krejt primitive, kërkon gjak të vërtetë, hakmarrje e vetëgjyqësi. Mos u ngutni ta quani “intelektual”, apo “profesor” këtë njeri. Edhe ai s’është gjë tjetër, veç një bajloz ballkanik.

Prof. Begzad Baliu/

Rreth tri vjet më parë kam publikuar një njoftim për lexuesit tonë në fb se në kërkim e sipër kam zbuluar një referencë, e cila bënte të njohur se shkrimtari dhe përkthyesi më i mirë nga gjuha shqipe në gjuhën serbokroate dhe anasjelltas Esad Mekuli (1916-1993), kishte lënë në dorëshkrim veprën e Jeronim de Radës “Këngët e Milosaos” (Pesme Milosau). Le të kujtojmë këtu se Esad Mekuli ka përkthyer shkrimtarët e letërsisë serbe, malazeze, kroate e boshnjake (Mazhuraniqin, Njegoshin, Karaxhiqin, Kërlezhën e shumë të tjerë) në gjuhën shqipe, si dhe në gjuhët e tyre ka përkthyer shkrimtarët tanë: Ismail Kadarenë, Rexhep Qosjen, Hevzi Sulejmanin, Enver Gjerqekun, Azem Shkrelin etj.

Mbështetur në dokumentet e kohës, botimi është propozuar dhe paraqitur si projekt i Programit të punës shkencore të Sektorit të Arteve të Shoqatës së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, të datës 18. 10. 1976, projekti i parë i Akademisë së ardhshme, i nënshkruar nga sekretari i Sektorit të Arteve Prof. dr. Rexhep Qosja, ku ishin përfshirë edhe veprat dhe studimet për Pjetër Bogdanin, Tahir efendi Boshnjakun, Hilmi Maliqin, Haxhi Imer Lutfi Paqarizin, Hivzi Sulejmanin dhe Esad Mekulin.

Në pikën tre të programit ishte planifikuar përkthimi i poemës liriko-epike të Jeronim de Radës, “Milosao”. “Vepra në fjalë e De Radës, – thuhet në arsyetimin e shkurtër – është një prej veprave më të rëndësishme të periudhës së romantizmit në letërsinë shqipe. Konsiderohet se fillimet e romantizmit shqiptar mund të përcillen historikisht në praktikën letrare duke filluar prej kësaj vepre. Në qoftë se kihet parasysh se ajo është botuar në vjetin 1836 atëherë është e qartë edhe rëndësia e saj historike letrare. Me botimin kritik të përkthimit të kësaj vepre në gjuhën serbokroate do t’i ofrohet opinionit jugosllav një vepër e rëndësishme dhe një mundësi që historianit të studimeve komparative të letërsive ballkanike sadokudo ta kenë parasysh edhe letërsinë shqipe. Vepra do të botohet edhe me një parathënie, në të cilën do të flitej më gjerësisht mbi romantizmin shqiptar po ashtu si edhe për vetë veprën e përkthyer”.

Sikur mund të shihet prej Programit, ky është i vetmi projekt i planifikuar jashtë trashëgimisë historiko-kulturore të Kosovës dhe i vetmi projekt, i cili ishte planifikuar të botohet në gjuhën serbokroate. Në këtë Program pune gjithashtu nuk theksohen emrat e autorëve të projekteve apo bartësit e tyre, e në këtë rast as përkthyesit. Vetëm më vonë do të kuptohet se përkthyesi i kësaj vepreje ishte caktuar Esad Mekuli, por asnjëherë nuk do të kuptohet kush do të bënte përgatitjen e botimit kritik të saj, kur dihet se një përgatitje të tillë, brenda Akademisë, mund ta bënte vetëm Profesor Idriz Ajeti. Profesor Ajeti dhe shkrimtari Enver Gjerqeku, në fund dalin recensentë.

Në vitin 1980, në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Kosovës diskutohet Plani botues i punës së Seksionit të Gjuhësisë, Letërsisë dhe të Arteve për vitin 1980 dhe për periudhën 1981-1985. Në krye të planit për vitin 1980 del titulli Akademik Esad Mekuli: “Këngët e Milosaos”.

Në fund të vitit 1986, Seksioni i Gjuhës dhe Arteve propozon disa aktivitete të tij për vitin 1987, ndër të cilat edhe “botimin e veprave të Jeronim de Radës”, që në esencë është botimi i veprës së De Radës “Këngët e Milosaos”, por me gjasë shënimi u mbajt gabim nga sekretari i Seksionit Akad. Svetomir Arsiq.

Nga një Procesverbal i mbledhjes së seksionit të Gjuhës, Letërsisë dhe të Arteve të Akademisë, i mbajtur më 12. 11. 1987, në të cilin mungon Esad Mekuli, mësojmë se në “lidhje me realizimin e detyrës për botimin kritik të “Këngëve të Milosaos” të Jeronim de Radës në gjuhën serbokroate, u konkludua të bisedohet me bartësin e kësaj detyre”.

Për herë të fundit përkthimi i veprës së De Radës “Këngët e Milosaos” është diskutuar në vitin 1989 në Seksionin e Gjuhësisë, Letërsisë dhe Arteve. Në këtë takim bëhet Propozimi i Programit të punës, në të cilin, në pikën katër thuhet se. “Akademiku Esad Mekuli, ka përgatitur përkthimin e “Këngëve të Milosaos” të Jeronim De Radës, në gjuhën serbokroate. Pritet të kryhet parathënia e këtij botimi. Duhet të sigurohen mjete financiare për këtë botim”.

Po këtë është vit është shkruar edhe recensioni i Akademikëve Idriz Ajeti e Enver Gjerqeku për Bashkësinë Vetëqeverisëse të Interesit për Shkencë dhe Kulturë, të cilës i kërkohej mbështetja financiare e botimit të kësaj vepreje, megjithëse prej gjendjes në të cilën gjendet dorëshkrimi i ruajtur në familjen e Esad Mekulit edhe pas vdekjes, më 1993, mund të flitet për një përkthim dhe pjesërisht shqipërim, por ende nuk mund të flitet për një dorëshkrim, i cili plotëson kërkesat për një botim akademik. Sikur mund të shihet prej tri faqeve të skanuara, dorëshkrimi është ruajtur në dy nivele: në plan të parë është teksti i shkruar me makinë. Në plan të dytë është versioni i redaktuar me laps grafit dhe në plan të tretë redaktimi, plotësimi, dhe madje rikëndimi me laps kimik. Për një botim të ardhshëm duhet bashkuar këto tri gjendje dhe përmbyllur versioni përfundimtar.

Le të shpresojmë se do të realizohet ky botim ashtu sikur ishte planifikuar në vitin e largët 1976.

(Hyrje nga një studim më i gjatë)

Prishtinë, maj 2024