Nga Mëhill Velaj, New York/

Të mençurit e Rilindjes Evropiane si Dante dikur, kanë thënë se “poeti është një lloj profeti i cili ia hap portat parajsës.” Andaj pena poetike dhe magjia letrare që na ofron Gjekë Marinaj është sfiduese për lexuesit por njëherësh edhe një shkallë katarzimi e thellimi në fenomene letrare të cilat shquhen për stilin e veçantë, elegancën e të shkruarit, mjeshtërisë dhe rezonimit letrar, por edhe rekapitullimit përsëritës që të lë pa frymë kur lexuesi reflekton për planin ideo artistik dhe mesazheve herë-herë meta psikologjike.

E lexova me një frymë ketë vëllim poetik, ku te pjesa “Dashuria dhe fati” reflektohet për një dimension krejt tjetër letrar e shpirtëror, kulturor e human, nga poetet tjerë të cilët hapësirën qiellore të dashurisë nuk e shohin të shkëputur nga melankolia dhe instinktivja. Këtu qëndron magjia poetike e plani ideoartistik i këtij poeti të përmasave mbarëkombëtare. Marinaj e nuhat, përjeton, shijon dhe e jetëson dashurinë në një dimension me të lartësuar se sa e bukura e estetikja, me lart se shija e ëndrra, dhe më lart se e përkohshmja, sepse fuqia e tij mendore, përvoja empirike dhe intuita e tij e bëjnë të meditojë për fenomene me të lartësuara jetësore. “E mbi të gjitha zgjodha dashurinë”, shprehet Shën Pali në letrën e tij dërguar Korintianëve. Pra këta përbërës letrarë janë uji, dielli dhe mendimi. Poeti është gjithmonë i etshëm për dashuri dhe atdhedashuri.

Këtë natyrë e përmbajtje kanë edhe poezitë Metabolë; Unë dhe Ti; Ajo u nis për Evropë; Paraparajsa; Dusitës, ku e kaluara, e tanishmja dhe fryma e së ardhmes shpirtërore të dashurisë marrin trajta më të lartësuara, më sublime dhe më me nivel parajsor. Autori është i aftë për të mbajtur peshoren më delikate në sferën e kuptimit estetik, andaj vëmendja letrare ndaj tij është nder për letërsinë shqipe.

Poetit Marinaj i pëlqen të përballët me jehonat e së kaluarës dhe përmes së tashmes ti bëjë ballë aventurës se mendjes dhe shigjetave e Odisediadës së jetës.

Marinaj nuk beson në martirizim në dashuri, por në pastërtinë e shpirtit përmes artit poetik. Protagonistja e librit, Dusita, është jo vetëm fati i tij jetësor e ideoartistik, por edhe dielli që i përcjell hapat mistik të poetit drejt qëllimit qiellor. Vetëdija për dashurinë e bën të magjishëm në dashuri poetin. Ai është vetë katarza e memorizimeve e vetës së tij, sepse përtej fatit njerëzor ai di t’i jap kuptim jetës dhe dashurisë që nuk mbaron kurrë.

Ja si shprehet poeti përmes vargut të tij mjeshtëror:

Një tis i nxehtë na skuq në fytyrë,

Zemrat qëndresën e fundit avullojnë,

Gjoksi yt troket, i imi i thotë “hyr!”,

Dashuritë, dashuritë i lëmë të dashurojnë.

Këto vargje janë thelbi i mesazhit poetik i këtij libri, i cili përmes mendjes se ndritur të Gjekë Marinajt merr dimension tjetër letrar, sociologjik, etnik e shpirtëror. Të tilla motive të nën shtresuara e adresuara të zemrave e ligjeve të kësaj bote, pra dashurisë dedikuese, kanë edhe poezitë Në përvjetorin e martesës; Më ëmbël se ç’puth vesa Bjeshkën; Le të mbeten ca gjëra përgjysmë; 24 Orë dashuri, të cilat janë reflektime poetike që dinë të luftojnë dhe të ndjejnë ngrohtësi edhe kur “Dimri tek fishkëllen një melodi të vjetër pagane” në ndër-dijen krijuese të një personaliteti që mban mbi shpatulla atlasin e botës e kujtesës që dhemb e rigjallërohet nga zjarri Sizifian.

Poezitë e Marinajt karakterizohen me filozofinë e shprehjes, mjeshtërinë e faktorit semiotik, hera-herës vargut hermetik e mbi të gjitha dominimit poetik të artit të kulluar letrar. Në vargjet e Marinajt gjenden ëndërrimet, frymëzimet dhe mendimet që reflektojnë një segment të rëndësishëm të jetës së tij.

E ëmbël është jeta për poetin Marinaj në dimensionin e tij shpirtëror, por edhe uthullim sa i përket horizontales njerëzore. Ai në këtë mes ka zgjedhur përndritjen dhe “amshimin” metafizik. Këto motive poetike i gjejmë në poezitë Ajo e bën horizontin të skuqet; Silueta e një vajze; Duke lexuar poezi me Dusitën; Afërdita etj., të cilat së bashku zbrazin zjarrin e dashurisë, harmonisë, etikës se unit, dhe mirëkuptimit tek përmasat e një dashurie dedikuese ku lirshëm mund të themi unike në llojin e tyre.

Poezia Do më falnin të gjitha gjykatat e botës është një lirikë poetike pothuajse magjike, e arrirë nga pak kush, sepse në të është zbrazur i tërë dimensioni shpirtëror, ideor e artistik i një personaliteti që botën e mban në çepellat të syrit plot dritë.

Kultura e dijes dhe ajo poetike koincidojnë me fatin e poetit, shpresën e fisnikërinë e brendisë gjenetike që në çdo minutë të jetës bëhet zot “konaku” i vetvetes e jo varësisë emocionale e joshjes që ofron bota. Kjo është parajsa poetike e një njeriu poet që përmbi magjinë poetike e ka të formësuar rrafshin kulturor e shpirtëror përmbi atë të joshjes instiktive e melankolisë që nuk mund ta kthej kohën prapa.

Dykohësia është futur në qenien e poetit falë talentit të tij letrar, unit njerëzor dhe vizioneve dritëlargëta. Pra poezitë e Marinajt nuk lindin vetëm nga dhimbjet e emocionet spontane, por edhe nga gjendja e kërkimit ideor dhe e shndërrimit të së pamundurës në të mundshme, nga e kaluara në të tanishmen dhe nga etja e zjarri për monolog në një kohë dialogu të pamundur, të cilin nuk mund ta ripërtërijë e rikthej të kaluarën në shijim të së tanishmes.

Kështu, poetit i pëlqen të ëndërrojë ëndërrimin, të kaluarën e tij, gurët e atdheut, ta përqafojë të shkuarën e rininë e tij, por mbi këto pirgje ideore e melankolishë impulsive ngadhënjen e vërteta për fatin njerëzor që nuk mund të ndryshohet por mund të fisnikërohet. Poeti krijon vargje shoqëruar nga bija e Zeusit, e dimrit të acartë, por në duar mban fatin e jetës së tij tokësore e shpirtërore. Marinaj nuk moliset nga ligjet e ngurta të dashurisë sepse dashuria në vepër është brenda ekzistencës së tij.

Bota e hapur e Marinajt, përvoja letrare dhe përvetësimi i shijeve artistike janë një dimension i hapur kulturor qe i hap çdo lexuesi horizonte të reja udhëtimesh novatore, nëpërmjet metaforave, simboleve e vargjeve të dendura me mesazhe drithëruese. Duke ndërthurur vetveten poetike me atë shoqërore, autori nxjerr në pah aftësinë për ta vënë lexuesin në rolin e protagonistit, duke e bërë atë të ndihet sa metafizik, po ashtu edhe real në materien e dukshme dhe të padukshme të universit emocional të përjetuar e të fisnikëruar njëkohësisht.

Marinaj mediton për “mollën e kafshuar” dhe realitetin virtual, kohën dhe plagët që sjellë mendja. Ai është i farkëtuar e gravuar në sytë e dikujt dhe në qiejt e kujtesës së përflakur, ndaj nuk e pushton as agonia e lajthitjeve të jetës as ecja në jetë. Marinaj është i lartësuar e ndaj sheh larg në horizonte të pamasa të botës poetike dhe empirizmit që sjellë jeta. Bota e tij nuk i do “shitëset e vetvetes’’ as bekimet e rreme të kësaj bote por kërkon fijen e virtyteve e rritjes në njohje. Poeti Gjekë Marinaj është i rrethuar me detin e Gnostikës dhe Evës që tundon, por edhe me vet njohjen e principet fisnike që nuk zhgënjejnë kurrë. Tingujt e tij poetik janë Eksklipse e harpë tingull-ëmbël edhe horizonte të pa masa në sytë e veshët e lexuesve vertikal.

Brenda kësaj harmonie e valleje poetike që i ngjajnë një kori të Engjëjve, lexuesi ndjen botën sentimentale në kontekste e dimensione të reja, ku fryma lirike vjen përmes tingujve shpirtërorë të violonçelit të të dashuruarve që ndjejnë bukurinë e jetës, në heshtje por duke e fisnikëruar jetën e dashurinë çdo ditë.

Poeti Marinaj është poetë i përmasave të lartësuara sepse di ti këndojë psalme jetës, paqes, harmonisë dhe dashurisë. Mu në magjinë e kësaj përmasë parajsore ai gjakon parajsën e përjetuar e jo atë të kujtesës dhe asaj që ndoshta nuk do të vijë kurrë. Po e përmbylli këtë reflektim me thënien e Luis Brilante: “Estetika është e qartë, po aq e drejtpërdrejtë dhe e papërcaktuar, si dashuria, si shija e një fruti, si uji. Poezinë e ndiejmë njësoj siç e ndiejmë afërsinë e gruas apo aromën e maleve apo të thellësive të detit”. Edhe një pikë loti në dashuri e kujtesë nuk është turp. Ndoshta turp duhet t’u vinte ndokujt që nuk ka kurrë për të dashuruar… Urime e suksese kësaj pene të artë….

Reflektim për librin poetik të Gjekë Marinaj “Paradigma e Parajsës”

Botoi: Shtëpia Botuese FAIK KONICA Prishtinë 2022

Dom Gjergj Meta/

Çdo shkrim, ligjërim a vepër letrare, pikturë, skulpturë apo muzikë e do të thoja çdolloj veprimi që ne bëjmë ka një destinatar.

Ne shkruajmë që të na lexojë dikush; flasim që të na dëgjojë dikush; shkruajmë romane apo poezi, dramë, novelë për dikë që zakonisht gjendet brenda personazheve a figurave letrare që përdorim; pikturojmë për të tërhequr sodisjen e dikujt; gdhendim në dru, gur apo mermer format e dikujt tjetër. Kompozojmë apo luajmë një instrument që dikush të kthejë veshët e të mahnitet nga vallëzimi i notave tona.

Tjetri është destinatari ynë i gjithmonshëm. Ai na nxjerr nga izolimi e kthehet për ne në muzë, motiv, cantus firmus, model, fjalë shpërthyese. Së paku kështu është në origjinë. Ne nisim të bëjmë disa gjëra sepse duam të pëlqehemi nga dikush që gjendet jashtë nesh. Edhe kur ai/ajo gjenden brenda nesh, dyzimi është gjithmonë një qëndrim përballë atij modeli të gdhendur brenda nesh. Kështu fjala bie e mendoj “Letër babait” të Kafkës apo “Apologjinë e Sokratit” të Platonit. Kushedi që Dante nuk e shkroi gjithë atë Komedi për Beatricen? Babai, mësuesi, e bukura e dashuruar, që edhe kur nuk janë më, por jetojnë brenda nesh, janë thjesht tjetri, banor i brendisë tonë.

Ne duam të konsiderohemi. Duam që dikush të jetë aty për ne. Mosprania nuk e asgjeson tjetrin, përkundrazi e zmadhon në shpërpjestim e atëherë ne e thërrasim, duke shkruar, kompozuar, thurur, gdhendur apo pikturuar. Janë të gjitha klithje të një nevoje për tjetrin. Është nevoja jonë obsesionuese e do të thoja më e natyrshmja nevojë, sepse na çon në origjinën e vetë jetës që është marrëdhënia.

E ndërsa shkruaj më ngatërrohen destinatarët ose shikoj si në mjegull diçka si silueta që herë afrohen e herë largohen. Një herë që shkruhen, fjalët nisin udhën e tyre dhe e gjejnë vetiu destinatarin e siluetat marrin një fytyrë, një emër duke u kthyer në përqafim, sepse destinin final të jetës e shoh si një përqafim të madh. Ashtu qoftë!

Kur Shqipëria vendosi të ndalojë me Kushtetutë komunitetet fetare dhe të drejtën e besimit de facto kjo kishte ndodhur kohë më parë. Përgjatë dy dekadave pas Luftës së Dytë Botërore regjimi komunist përdori një sërë mekanizmash represioni, denigrimi, persekutimi dhe së fundi edhe kontrolli e dobësimi të komuniteteve fetare. Në fazën e parë u eliminuan shumica e drejtuesve fetarë që konsideroheshin kundërshtarë politikë ose me ndikim më të madh sesa vetë Partia te qytetarët. Pas fazës së represionit (1945-1949), regjimi krijoi instrumente ligjore dhe institucionale për të legjitimuar ndikimin te komunitetet fetare dhe ndryshimin gradual të drejtuesve e fokusit të aktivitetit të tyre. Vëllimi i parë “Shteti dhe komunitetet fetare” e përshkruan në detaje këtë proces shtetëror të ndërhyrjes brutale në çështjet fetare dhe komunitetet përfaqësuese. Në këtë vëllim plotësohet tabloja e politikës fetare të regjimit me dokumente zyrtare, të cilat pasqyrojnë kontrollin ideologjik, dobësimin dhe izolimin e komuniteteve fetare.

Në shkurt të vitit 1951 organi më i lartë shtetëror për fetë, Komiteti për Çështje Klerikale, në një informacion drejtuar titullarit të Kryeministrisë paraqet shqetësimin se komunitetet fetare janë lejuar nga Ministria e Financave të njihen paraprakisht me draftin e buxhetit të tyre vjetor, i cili ishte reduktuar ndjeshëm në raport me kërkesën dhe me buxhetin e vitit paraardhës. Informacioni mbi buxhetin konsiderohej sekret dhe Kryeministria udhëzonte ministrinë për refuzimin e çdo konsultimi me komunitetet fetare për këtë problem. Ky është një prej rasteve të shumta të ndërhyrjes zyrtare për të ushtruar ndikim dhe presion përmes buxhetit te komunitetet fetare, i cili tregon më së miri eliminimin e pavarësisë së tyre.

Botimi sjell korrespondenca dhe shkresa të shumta zyrtare, nëpërmjet të cilave autoritetet shtetërore ushtronin kontroll dhe presion përmes shkurtimeve në buxhet, heqjes së investimeve dhe buxhetit për arsimin fetar, vonesave në miratimin e strukturave, ndërhyrjes në struktura dhe në projektet buxhetore, refuzimit të kërkesave të veçanta financiare lidhur me aktivitete të rëndësishme për komunitetet etj. Vetë fakti se komunitetet, në aspektin administrativ ishin pjesë e strukturës dhe e organikës shtetërore, me status të njëjtë si entet prodhuese dhe shtetërore, e dobësoi ndjeshëm rolin dhe aktivitetin e tyre dhe i ktheu ato në institucione të varura tërësisht nga vullneti politik e vendimmarrës i qeverisë dhe i PPSH-së.

Në botim gjenden relacione si ai i 30 prillit 1951 i Komitetit Ekzekutiv të KP të rrethit të Sarandës drejtuar Këshillit të Ministrave, i cili titullohej “Mbi disa priftërinj e hoxhallarë me qëndrim jo të mirë politik dhe kërkesë për pushimin e tyre nga puna”. Pra, ky institucion i pushtetit lokal vendoste për pushimin nga puna të klerikëve, ndonëse kjo ishte një e drejtë që, sipas statusit dhe ligjeve, u takonte vetëm komuniteteve fetare. Në relacionin e cituar dhe në dokumente të tjera tipologjike, të përfshira në këtë botim, priftërinj dhe hoxhallarë akuzoheshin se kanë pasur “qëndrim jo të mirë politik, që gjatë luftës kanë simpatizuar e ndihmuar organizatat tradhtare dhe okupatorin dhe sot mbajnë po atë qëndrim armiqësor karshi pushtetit dhe partisë”. Mbi këtë bazë komitetet ekzekutive propozonin “që të pushohen duke mos u lejuar që t’ushtrojnë profesjonin mbasi puna e tyre akoma si të tillë sjell rrezik”, një shprehje tipike e praktikës ideologjike dhe e ndërhyrjeve politike në çështjet fetare.

Vëllimi paraqet raste të ndryshme dhe emra konkretë të refuzimit nga autoritetet shtetërore të njohjes apo emërimit të kandidatëve të sjellë nga komunitetet fetare për postet fetare brenda vetë komunitetit. Këto të fundit ishin të detyruara të kërkonin lejen e autoriteteve qendrore për çdo veprim të brendshëm, deri edhe te punësimi apo emërimi i rojës së objekteve fetare, apo individëve të tjerë në sektorin teknik mbështetës. Ky ishte tregues i humbjes së plotë të lirisë dhe të drejtave të tyre për vetorganizim, si dhe i humbjes së pavarësisë apo të autonomisë së tyre. Praktika të tilla shfaqen vazhdimisht në dokumentet e këtij botimi, si në rastin e gushtit të vitit 1951, kur Komiteti Ekzekutiv i rrethit të Durrësit i kërkon Kryeministrisë shkarkimin e myftiut të Kavajës, me argumentin se ishte njeri me influencë, i lidhur me bejlerët e Kavajës, dhe se prandaj “pushteti e shpronësoi nga tokat, çifligjet që ai kishte, i shtetëzoi shtëpijat dhe pasurinë tjetër që kishte në qytetin e Kavajës”. Ai akuzohej se kishte një vëlla të arratisur politik jashtë shtetit; se, gjatë ushtrimit të detyrës së tij fetare, “asnjëherë nuk ka propaganduar për problemet e ndryshme të pushtetit”; dhe se “nën petkun e fesë, ai qëndron me njerzit kulakë me tregtarët e vjetër të Kavajës e të tjerë njerëz të kësaj kategorije”. Të gjitha akuzat ndaj tij, siç shihet, janë politike, dhe nuk kanë lidhje me aktivitetin e tij në përmbushje të detyrave dhe të përgjegjësive fetare. Në këtë mënyrë, dokumentet provojnë se testimi i biografive politike dhe kriteri thellësisht ideologjik u bënë kriteret kryesore të pranimit ose refuzimit të personelit fetar të secilit komunitet, duke zbatuar devizën e luftës së klasave dhe të diferencimit ideologjik edhe në çështjet e besimit. Po ashtu, angazhimi i strukturave drejtuese të regjimit kundër individëve fetarë me ndikim në komunitet dhe në qytetet ku jetonin, flet për papajtueshmërinë e tyre ndaj çdo force tjetër me ndikim publik, përfshirë edhe fenë dhe fetarët.

Pas ndryshimit të drejtuesve fetarë dhe promovimit të drejtuesve të tjerë me lidhje të forta politike me PPSH-në, disa prej tyre, përfshirë edhe institucionet fetare qendrore, iu përshtatën situatës së re, duke u shndërruar de facto në seksione politike të PPSH-së që vepronin në sferën fetare. Vëllimi paraqet një numër të konsiderueshëm dokumentesh origjinale të kohës, të gjitha të pabotuara më parë, nëpërmjet të cilave paraqitet thellësia e indoktrinimit ideologjik dhe e njësimit të një pjese të komuniteteve fetare me strukturat e seksionet besnike të PPSH-së. Një rast tipik i ndërhyrjes së politikës, por edhe i nënshtrimit të vetë komuniteteve fetare, vjen në vëllim përmes letrave të hapura, deklaratave dhe telegrameve të komuniteteve fetare pro “lëvizjes për paqe”, nismë e marrë në vendet ish-komuniste të kontrolluara nga BRSS-ja, me fokus sulmin kundër SHBA-së, Britanisë së Madhe dhe fuqive të tjera perëndimore. Në njërin prej këtyre dokumenteve të nënshkruara nga kryepeshkop Paisi, theksohej se “n’atmosferën e llahtarshme, që nxitësit e luftës amerikano-anglezë dhe satelitët e tyre kanë krijuar me anën e kërcënimit të shpërthimit të një lufte, me qëllim që të skllavërojnë e shfrytëzojnë popujt me anën e forcës, bota paqedashëse, e prirë nga Bashkimi i lavdishëm Sovjetik dhe Stalini i Madh, përgjigjet me anë veprash dhe aksionesh paqësore dhe nëpërmjet t’intensifikimit të luftës për mbrojtjen e kauzës së shenjtë të paqes, e cila ushqen aspiratat dhe interesat vitale të masave dërrmonjëse të popujve të mbarë botës”. Në tërësi në dokumente të tilla të njëjta nga secili komunitet fetar, në rezolutat dhe deklaratat të cilat gjenden edhe në këtë botim, fuqitë perëndimore paraqiten si vende tradhtare, armike, kërcënuese për paqen, simbol i së keqes etj., terma të imponuar nga PPSH-ja dhe regjimi, në kuadër të fushatës propagandistike kundër tyre.

Në këtë botim del në pah edhe politika me dy fytyra e regjimit: njohja zyrtare e komuniteteve fetare në publik dhe, nga ana tjetër, angazhimi i qeverisë dhe i PPSH-së për të bllokuar apo kufizuar aktivitetin e tyre. Kjo pasqyrohet nëpërmjet disa dokumenteve sekrete të sjella në botim. Një prej tyre është letra sekrete e Sekretarit të Përgjithshëm të Kryeministrisë, Irfan Çelkupa, në shkurt të vitit 1951, drejtuar komiteteve ekzekutive të rretheve për pengimin e aplikimeve për bursa në Medresenë e Përgjithshme. Ai u kërkon komiteteve ekzekutive “të punohet indirekt për të mos dalë asnjë kandidat bursist për frekuentimin e kësaj shkolle, por në rast se kjo nuk arrihet, meqenëse myftinija aty është udhëzuar të kërkojë mendimin t’uaj për ata që do të propozojnë, duhet parë mirë që të mos përfitojnë njerëz që nuk kanë mbajtur qëndrim të mirë ose që rrjedhin nga shtresa që nuk pajtohen me frymën e pushtetit t’onë popullor”. Nga njëra anë, qeveria i lejon komunitetet të japin bursa dhe të paraqiten në publik si institucione të pavarura, nga ana tjetër udhëzimi “tepër sekret” është i kundërt, pengimi i dhënies së bursave dhe nëse dështohet, përzgjedhja ideologjike e kandidatëve të mundshëm fitues.

Po ashtu, në vëllim jepet një udhëzim tipizues i taktikave të regjimit për të ndikuar në situatën brenda komuniteteve fetare, siç është letra e Komitetit të Çështjeve Klerikale, drejtuar zëvendëskryeministrit Mehmet Shehu, lidhur me dy qarkore që do t’iu dërgoheshin komiteteve ekzekutive në gusht të vitit 1951 mbi raportet me klerin dhe porosia e zëvendëskryeministrit që udhëzimi, pasi të studiohej e të mbahej shënim, t’i kthehej prapë Kryeministrisë. Një prej objektivave kryesorë të punës në udhëzim ishte “puna për kufizimin e zgjerimit të klerit dhe të instituteve fetare në numër”, ku shprehet pakënaqësi p.sh., që Komunitetit Mysliman i ishin dekretuar 300 persona gjatë vitit 1950, “gjë e cila shkakton rritjen e influencës dhe të përhapjes së dogmave fetare në një shkallë më të gjerë që në parim bije në kundërshtim me vijën e Partisë dhe të pushtetit”. Kjo sipas udhëzimit, bëhej edhe më shqetësuese pasi “në shërbim të klerit si klerikë dhe laikë janë marrë njerëz me përbërje të keqe, kështu që në rast se nuk do të ushtrohet edhe më tej vigjilenca t’onë, ka rrezik që kleri të bëhet një organ i dallavereve dhe fanar për reaksionin”.

Rritja e influencës fetare si zhvillim në kundërshtim me vijën e Partisë dhe pushtetit?! Po. Në vitet ’50 ishte e qartë se PPSH-ja nuk do të toleronte që asnjë pjesë e shoqërisë të mbetej jashtë ndikimit të saj, si dhe asnjë organizim të mundshëm ose ide të pavarur, që mund të përbënte rivalitet me vijën politike të PPSH-së. Objektivi ishte i qartë dhe jetësimi i tij ishte vetëm çështje kohe, derisa Shqipëria në fund të viteve ’60 të niste edhe zyrtarisht përpjekjet për të arritur ndalimin e besimit fetar e institucioneve fetare dhe shpalljen e vendit, shteti i vetëm ateist. Dokumentet e vëllimit janë prova të kësaj kurbe që ndjek politika zyrtare dhe një tregues tjetër i situatës së jashtëzakonshme në të cilën u ndodhën komunitetet fetare, besimtarët dhe të gjithë ata që kishin një kulturë fetare në vend.

Pjesë e vëllimit janë edhe disa të dhëna statistikore me rëndësi hulumtuese dhe referuese, siç janë të dhënat e personelit drejtues të secilit prej komuniteteve fetare, aktet e brendshme rregullatore, buxhetet vjetore dhe strukturat përbërëse, të dhënat për lidhjet dhe raportet me komunitetet e tjera fetare brenda sferës sovjetike, proceset e brendshme të zgjedhjeve dhe të emërimeve, aktivitetet dhe bilancet e punës, si dhe debatet e brendshme rreth emërimeve dhe ndikimeve nga jashtë komunitetit. Të dhënat plotësojnë gjetjet e mësipërme dhe japin një pamje më të qartë të burimeve njerëzore në institucionet fetare në Shqipërinë e viteve 1951-1952 dhe raporteve të tyre me pushtetin.

Ashtu si edhe në vëllimin e parë, stafi realizues i Institutit të Historisë është mbështetur në punën e tij kërkimore dhe dokumentuese nga fondacioni gjerman “Konrad Adenauer” në Tiranë. Kolana mbi shtetin dhe komunitetet fetare arriti në vëllimin e dytë, një botim tjetër për vitet pasuese është në proces. Qëllimi i Institutit dhe i KAS-it është ofrimi përmes dokumenteve i raporteve midis shtetit dhe komuniteteve fetare në kuadër të dokumentacionit mbi indoktrinimin komunist në shtet e shoqëri, si dhe të nevojës për njohje e trajtim sa më shkencor dhe faktik të periudhës 1945-1990 në Shqipëri. Stafi u ka qëndruar besnik standardeve profesionale të kërkimit arkivor, të renditjes së dokumenteve, të gjuhës origjinale të tyre, të përzgjedhjes bazuar në rëndësinë e dokumenteve dhe cilësitë e tyre, si dhe të përzgjedhjes së balancuar midis komuniteteve.

Për jetësimin e këtyre vëllimeve Instituti i Historisë dhe autorët përgjegjës falënderojnë fondacionin gjerman KAS. Publikimi i tyre, pasuron burimet historike që vihen në qarkullim shkencor të cilat janë me interes për vetë komunitetet fetare dhe kanë vlerë referuese, studimore, memoriale dhe historike, duke sjellë edhe një kontribut mbështetës për sociologët, pedagogët, gazetarët, studentët, qytetarët e interesuar dhe grupet e ndryshme të interesit, aksesi i të cilëve për të gjitha dokumentet e vëllimit do të jetë falas.

Prof. Ardian Ndreca/

“Në Rrugën e Plepave” i Át Donat Kurtit (1903-1983) asht nji libër i shkruem në periudhën kohore 1967-1970, nji libër i pazakontë që ngërthen nji tension pedagogjik autentik por pa u kthye për asnji çast në nji manual sistematik apo në nji përmbledhje rregullash jete.

Asht libri ma i bukur që kam lexue vitet e fundit. Ligjërimi asht fjollë, i thjeshtë dhe modern, larg prej skematizmit të pedagogjisë së kohës e megjithatë përban nji alternativë ende të vlefshme për mirërritjen e brezit të ri.

Në nji kohë të zymtë, Autori, që mbasi kishte vuejt 17 vjet burg të egër prej regjimit komunist dhe jetonte i vetmuem në nji kësollë në “Rrugën e Plepave”, në periferinë lindore të Shkodrës, gjen motive për me besue tek njeriu, sidomos tek brezi ma i ri.

Asht nji libër që të kujton stilin e thjeshtë e të përkorë të Jules Renard, nuk ka retorikë, nuk ka premje paternaliste.

Për me e formue njeriun duhet ma parë me e njohtë atë, por as kjo nuk mjafton: duhet kryekreje me e dashtë njeriun. Donat Kurti mton me shti rishtas në procesin e ndërlikuem të edukimit familjen, mbas dekadash që kjo e fundit kishte abdikue me forcë prej rolit të saj në edukimin e fëmijëve në favor të institucioneve. Këtyne të fundit, edhe në rastin ma të mirë, kur funksionojnë rregullisht, u mungon ai kohezioni i parahershëm që mban të lidhun individin me familjen, fëmija për familjen asht unik dhe i papërsëritshëm, prandaj edhe mundi për me e edukue nuk ka nji masë konvencionale të rregullueme prej normash pozitive por asht i udhëhequn vetëm prej dashunisë.

Ia vlen me e lexue dhe me e shijue, ndokush që “Rrugën e Plepave” e mban mend si ka qenë asokohe, ka me gjetë edhe mjaft detaje që tashma janë zhdukë tash katër dekada.

Skënder Karaçica/

Shkrimtari dhe studiuesi për letërsinë për fëmijë, Ymer Elshani, është masakruar deri në shkallë të gjenocidit nga regjimi fashist i Serbisë në Paklek të Vjetër të Drenicës me familjen e tij. Në këtë katrahurë të përgjakur e të djegur,ka shpëtuar vetëm vajza e tij Teuta Ymer Elshani, e cila jeton dhe punon në Amerikë.

Para do kohe, ka nisur nisma që shtëpia e shkrimtarit Ymer Elshani të bëhet muze e orëve të historisë së Kosovës për Liri dhe Pavarësi dhe për brezat e rinj shqiptarë. Po në këtë nismë, do të propozojmë që të ngritet një monument i bustit të shkrimtarit Ymer Elshani pranë shtëpisë së tij në Karraticë të Poshtme të Drenicës, në shenjë nderimi e përkujtimi për jetën dhe veprën e krijimtarisë latrare për fëmijë.

Për këtë nismë,i bëjmë thirrje Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Ministrisë së Kulturës si dhe botës së bizneseve e të diasporës shqiptare nëpër botë,që të ndihmojmë ngritjen e një munumnenti të bustit në bronz për shkrimtarin për fëmijë Ymer Elshani i masakruar me familjen e tij deri shkallë të gjenocidit nga regjimi fashist i Serbisë në Paklek të Drenicës.

Shkrimtari për fëmijë Ymer Elshani në një monument të bustit në bronz e meriton pranë shtëpisë së tij në Karraticë të Poshtme të Drenicës!

Çikago,më 29 dhjetor 2023