NGA NDUE BACAJ
Ça asht shqiptar i vertet e që i rreh zemra n’dashni t’atdheut të vet . ai edhe do t’rreket e përpiqet për të shëndriturit e kombit vet”.1. Shtjefen Gjeçovi është njëri nga ata shqiptar që pa dyshim qëndron në përjetësi në vendet e para me veprat e tija të mëdhaja atdhetare.
NËPËR JETSHKRIMIN E AT SHTJEFEN GJEÇOVIT
Patrioti, historiani, etnografi, mbledhësi i folklorit, poeti dhe një ndër arkeologët e parë shqiptarë, At Shtjefen Gjeçovi lindi, me 12 korrik 1874 në Janjevë të Kosovës në një familje katolike e patriotike, Me prejardhjen e hershme farefisi i tij e ishte nga Kryeziu i Pukës. Ishte djali i çiftit Mat dhe Marie (dikun shkruhet Ana) Gjeçit. Emrin e pagëzimit e kishte Mhill ose shkurtimisht e thërrisnin Hilë, ndërsa emrin Shtjefen do të merrte ( siç ishte zakon) kur nisi rrugen e bukur , por të vështirë të meshtarisë, si famulltar Françeskan.2. Atë Shtjefën Gjeçovi që i vogël shfaqi shenja jo të zakonshme zgjuarsie, prandaj famullitari françeskan, me leje të prindërve, e mori një ditë për dore dhe u nis bashkë me të për në Shkodër, në seminarin françeskan të Troshanit. Pasi mori mesimet e para këtu me 1888 Gjeçovi u dergua për të vazhduar shkollimin në institucione arsimore françeskane në Bosnje. Me 15 gusht 1892 hyri në seminarin Fojnicës pranë Sarajevës, pastaj vazhdoj në Derventa dhe Banja Luka (1893) në Bosnjen veriore dhe më pas hyri në seminari françeskan të Kreshevës, përsëri afër Sarajevës, ku studio teologji… Në vitin 1896, Shtjefen Gjeçovi u shugurua prift franceskan dhe po atë vit u kthye në Shqipëri.3. U kthye në Troshan më 1896, 22 vjeçar, famullitar i ri me fe të gjallë e kulturë të thellë. Atë Shtjefën Gjeçovi predikoi Ungjillin në Rubik, Pejë, Laç-Sebaste, Zarë, Sapë, Theth, Prekal, Shkodër, Zymë e deri në Vlorën e pushtuar nga italianët… Më 1921 banoi në Shkodër, më 7 qershor 1923 u emërua sekretar i Provincës Françeskane. Më 1926 u caktua famullitar në Zym të Hasit, asokohe pjesë e Mbretërisë Jugosllave. Qe pjesë e një komiteti për pengimin e shpërnguljes së shqiptarëve. Ngaqë nuk e ndërpreu as mësimdhënien e shqipes pas mbylljes së atyre pak shkollave nga autoritetet jugosllave, as punën e tij për mbledhjen e folklorit dhe ekspeditave arkeologjike, i irritoi autoritetet jugosllave dhe e vranë në Zym, ku u ndal për pushimin e mbramë!4. Atë Shtjefni ishte një nga figurat më poliedrike që njeh historia e kulturës shqiptare, Ai mbeti në kujtesën e të gjithëve si një nga historianët, etnografët, mbledhësit e folklorit, poetet dhe arkeologët e parë shqiptarë…. At Stjefen Gjeçovi interesohej për gjithçka kishte të bënte me historinë e popullit të vet: për fillimet e krishterimit, për arkeologji, etnografi, gjuhësi, letërsi e natyrisht edhe do të hidhte në letër shkrimet e para, pa harruar kurrë se detyra e tij të meshtarit shqiptar… Sapo kujton emrin e Atë Shtjefën Gjeçovit (1874-1929), edhe më të fundmit të shqiptarëve që ka pasur rastin të bëjë qoftë edhe dy klasë shkollë, do t’i vejë menjëherë mendja te “Kanuni i Lekë Dukagjinit“, mbledhur e kodifikuar nga frati i madh. “Kanunin e Lekë Dukagjinit” monumentin e gjuhës e të kulturës, por edhe njërës prej kushtetutave më të vjetra e të vlefshme të atyre kohëve të Kombit Shqiptar, për të cilin Universiteti i Lajpcigut i dha titullin “Doktor i shkencave in honoris causa”. At Shtjefen Gjeçovi është autor i shumë veprave me karakter kombëtar e më gjërë si: “Dashnia e atdheut”, “Agimi i qytetnisë” (1910), “Mark Kuli Kryeqitas” (1905), “Shqiptari ngadhënjyes”, “Përkrenarja e Skënderbeut”, “Trashëgime trako-ilire”, “Jeta e Shën Luçisë, Pajtores s’arkidieçezit të Durrsit” (1904), Shna Ndou i Padoves (1912), “Moisi Golemi”, Atdhetarët e vërtetë (1915), Atil Reguli”(1912) – si dhe i përkthimit të lirë i dramës me 3 akte të Pjetër Metasatasit, “Vazja e Orleans-it ose Joana (Zhana) d’Ark” (1915), mbas A.F. prej Bergamos, si dhe i veprës e fundit teologjike “Shpërblesi i botës ase Jeta e Jezu Krishtit”, të cilën e shkroi me qellim që të mësojë dhe edukojë popullin në frymën e gjuhës shqipe dhe në frymën e dashurisë së Jezusit. Gjithashtu bashkëpunoi si korrespondent me Komisinë Letrare të Shkodrës për materiale të vjelura nga goja e popullit, shkroi një seri shkrimesh në mediat e shkruara të Kohes si “Hylli i Dritës”etjerë, (shpesh edhe me pseudonime). U përpoq që t’u jepte mësime të gjuhës shqipe bashkësisë së Thethit dhe Prekalit. Vlen të cilësohet se shumica e veprave i mbetën në dorëshkrim. Madje edhe “Kanuni i Lekë Dukagjinit” u botua (në vitin 1933) pas asaj dite ogurzezë të 4 tetorit të vitit 1929, kur ra nën plumbat e shovinistëve serb, duke shuguruar me gjakun e vet bucat e asaj toke, për të cilën kishte shkrirë jetën, të cilat nuk lageshin për herë të parë me gjak frati. …. Françeskani Atë Shtjefën Gjeçovi ishte dhe mbeti pishtar i gjallë i ndriçimit të historisë dhe kulturës së kombit të tonë, të cilat u bënë për të pajë shpirtërore dhe qëndresë deri kur dha edhe frymën e fundit.5.
NË VEND TË EPILOGUT, “GRIMCA” TË PAVDEKSHME NGA THËNIET E AT SHTJEFNIT:
–Visari i jonë , historia jonë gjinden të mbulueme nën DHE , se mbi këtë visar mbeshtetet jeta e kombit. Një komb që s’ka histori të veten konsiderohet i vdekur. Që këtej shtrohet detyra e zbulimit e të studimit të kesaj historie nga vetë shqiptaret…. Sa rrënime faltoresh të vjetra janë dermuar prej të huejve , sa vorre , suka e qytete janë çilë e shkatërruar, që sot s’u duket ma fije , sa tumula 3000-4000 vjeçare janë rrafshue , sa rrasa , shtylla , kapitoj etjer , që kanë ndejë në gjum të ambel…e sot si gjenë ma aty…Të njitena kah Shkodra ,kah Kopliku e Vuksanlekajt….e do të shohim prej gropash sa visare janë nxjerrë e bajtë prej të huejt…6. Vlenë të kujtohet se në vitin 1925 me eksponatet e mbledhura nga At Shtjefen Gjeçovi, Shqipëria në ekspoziten misionare të Vatikanit në Romë, bënte një figurë të mirë, me praninë e veshjeve të saj karakteristike (kombetare të veriut N.B.), të armëve të lashta, dhe të objekteve të tjera të bukura të karakterit etnografik. Në vitrinë ishte ekspozuar e vlersuar edhe matriali arkeologjik. Delegati i Gjermanisë në ekspoziten e Romës duke parë këtë koleksion tha : “Me këto vjetersina Gjermania mund të paguaj një kest të madh të borxheve të luftës ( luftës parë botrore). Megjithatë Shtjefen Gjeçovi mbeti i varfër..7. Në vitin 1905 Shtjefen Gjeçovi i kishte treguar arkeologut gjerman dr. Paal Traeger disa objekte të gjetura në një varr në Kodër-Bogëz (Laç-Kurbin), në mes të cilave edhe një unazë të vjeter me mbishkrim, ku Gjeçovi i kerkoi ta ndihmoi për ta identifikuar, arkeologu gjerman nuk i tregoi gjë, por ja vlersoi 7 napolana flori, Gjeçovi me një perbuzje ju pergjigj: “ Me mi dhanë 400 napolona nuk e shes, por veç deshta me ditë kohen dhe çmimin e vjetrsisë..”. 8.
-Për rolin e nënave në rritjen dhe edukimin e fëmijëve At Shtjefni do të thoshte: “…Sidomos në ju o mama e në dorë tuej asht mbështet e mira dhe e zeza e fëmisë edhe e atdheut mbarë. Me tamlin e gjinit tuej rritet fëmija dhe mësimin e parë e thithë prej zemrave tuaja”.9.
– Ndërsa për gjuhen shqipe do të “porosiste”: Shqiptar vëlla duaje gjuhen tande me një dashni të pakufishme , jeto per të e vdis per të… e mos t’na dhimbset jeta për dashni të gjuhës… Sa të kesh gjuhen ke me kenë edhe ti vetë…. Mua edhe mund të më vrasin, por gjuhën dhe kombin shqiptar nuk do të mund t’i vrasin kurrë.10.
–Për mergimtarët: Sa vështirë është për një zemër e cilla pervlohet n’dashni t’atdheut vet, kur t’a detyrojnë puna me u mergue prej rrethesh të atdheut.11.
–Burrnija asht lumnija e jetës….Gjithshka pushon në zemër e në shpirtë, burrnija i qet për fushë.12.
Mendova t’i mbyllë këto thënie brilante të At Shtjefnit me një poezi therëse, që tingëllon aktuale edhe sot për ata shqiptarë (kupto shumica shkon për politikanë, qeveritarë e pushtetar), që ia kanë me hile Shqipërisë (Etnike) e Shqiptarisë:
“…Sot që shqiptari baben ka mohue,
Zakonin t’vjetër e shqip nuk po flet:
Duket i poshtem… fare i turpnue,
Si ai që … nuk di kush kje baba i vet…
E ndofta ky i shkretë
Flet gjuhën që ka folë… babai i vertetë ,
Prandaj s’asht shqiptar,
Por asht si mushku; as kal as gomar”.13.
Në fletoren “Shqipëria e Re” të dates 10 janar 1933, do të shkruhej ”botërisht” se: “…Të tjerë klerikë të Shqiperisë mallkonin shqipen dhe Shqiperinë , kleri françeskan derdhte gjakë , djersë dhe inteligjencë , për të zhvilluar gjuhën dhe ndjejat kombetare të lirisë dhe pavaresisë..”.14. Pa dyshim një ndër më të shquarit e kësaj plejade Franceskane e më gjërë të binomit FE e ATDHE është At Shtjefen Gjeçovi, edhe sot në ditlindjen e 149-të të tij…
REFERENCAT:
1.AQSH R.Shqipërisë, fondi 58, dosja 25. Dokumenti 8.
2.https://www.vaticannews.va/sq/bota/news/2018-10/shtjefen-gjecovi-vdekja.html.
3.Robert Elsie, Fjalori historik i Shqipërisë, fq.232, sh.b. Uegen, Tiranë 2011).
4.https://www.vaticannews.va/sq/bota/news/2018-10/shtjefen-gjecovi-vdekja.html + Robert Elsie, Fjalori historik i Shqipërisë, fq.233, sh.b. Uegen, Tiranë 2011.
5.https://www.vaticannews.va/sq/bota/news/2018-10/shtjefen-gjecovi-vdekja.html + Robert Elsie, Fjalori historik i Shqipërisë, fq.233, sh.b. Uegen, Tiranë 2011+ https://sq.wikipedia.org/wiki/Shtjef%C3%ABn_Gje%C3%A7ovi.
6.At Shtjefen Gjeçovi ,Një Argëtim Arkeologjik , botuar në vitin 1920, Ruzhdi Mata ;Shtjefen Gjeçovi , Jeta dhe Vepra , fq.67, Tiranë 1982.
7.Luiggi M.Ugolini, SHQIPERIA E LASHTE , gjurmime arkeologjike, fq.70. Sh.b. “Migjeni”, Tiranë 2009.
8.AQSH, fondi 58, dosja 43 -nga dorshkrimi Mnera e Prezës”-Ruzhdi Mata, Shtjefen Gjeçovi, Jeta dhe Veprat, fq.71, Tiranë 1982.
9.AQSH, fondi 58, dosja 43 -nga dorshkrimi Mnera e Prezës”-Ruzhdi Mata, Shtjefen Gjeçovi, Jeta dhe Veprat, fq.146, Tiranë 1982.
10.Shtjefen Gjeçovi, Agimi i Gjytetnisë (1910).
11.At Shtjefen Gjeçovi, “Agimi i Gjytetnis” 1910.
12.At Shtjefen Gjeçovi, OFM, Agimi i Gjytetnis , fq.4-42, Botime Franceskane, Shkodër 2018.
13.“Albania”, Bruksel, nr.8 1901.
14.Fletorja “Shqipëria e Re” e dates 10 janar 1933.
Malësi e Madhe 12 korrik 2023.
