Studim nga Rafael Floqi/

(Kontribut për Ditën e Gjuhës Amtare)

Shqiptarët janë kombi më i vjetër që kanë origjinën në gadishullin ilir me prejardhje iliro-pellazge. Ata formojnë themelin për të gjitha dinastitë e qytetërimeve të mëvonshme në historinë e lashtë evropiane (Davidson 1859; Greene 1916; Levine 1919; Montain 1998. Pa pjesëmarrjen e shqiptarëve dhe pa hulumtimin e historisë së tyre lidhur me etosin epiko-legjendar iliro-pellazgjik (Greene 1916), nuk mund të shkruhej asgjë për historinë e vërtetë shkencore të llojit njerëzor nga qytetërimet e hershme që lulëzuan në pellgun e lashtë të Mesdheut dhe në tre kontinentet në kufi me të. Çfarë funksionesh retorike dhe ideologjike kryenin “pellazgët” në shkrimet e autorë të ndryshëm antikë (d.m.th., cilat ide ndihmuan në promovimin e tyre; çfarë ndjenjash ata i kanalizuar; çfarë mundësish eksploruan? Çfarë synimesh arritën? çfarë strategjish ata zbulojnë)?

Çfarë zbulojnë spekulimet e lashta greke për pellazgët për kontekstin e tyre-ide specifike dhe dinamike të ndryshimit të “grekësisë?”

Por kush ishin pellazgët?

Në literaturën antike, pellazgët shfaqen si grup etnik a fis i kudogjendur si të përcaktuar në mënyrë të paqartë dhe gjeografikisht. Nuk ka rrëfime historike që flasin në emër të pellazgëve për të dhënë një përkufizim etik të identitetit të tyre (d.m.th., një pamje nga brenda, duke shpjeguar “kush jemi ne”). Në vend të kësaj, të gjitha burimet ekzistuese paraqesin një perspektivë etike – një pamje nga jashtë, duke u përballur me pyetjen “kush janë ata?”

“Një histori e teorisë pellazgjike” një artikull shkencor i shkruar nga John Linton Myres, një arkeolog dhe historian i shquar britanik, i cili shqyrton zhvillimin e “teorisë pellazgjike” – tek ideja se një popull parahelen i quajtur Pellazgë dikur banonte pjesë të mëdha të Egjeut përpara se të ishin rajoni linguistik dhe kulturor grek, duke lënë pas krahinën nga pikëpamja linguistike dhe greke.

Askush nuk duket të jetë dakord as për territorin e origjinës së pellazgëve dhe as për identitetin e tyre. Homeri (shekulli i tetë p.e.s.), shkrimtari më i hershëm grek, i vendos ata në Larisa, ose në Thesali (Greqia Qendrore) ose në rajonin e Troadit (Azia e Vogël veriperëndimore), dhe i vendos ata si aleatët e lashtë “para-akeas” të trojanëve. Bashkëkohësi i tij më i ri Hesiodi (rreth 750–650 i vendos pellazgët në vende të ndryshme – Kretë, ishulli i madh në afërsi bregdeti jugor i Greqisë; në Dodona, një vend i shenjtë fetar i rëndësishëm në Greqinë veriperëndimore; dhe Arkadia, rajoni në Peloponezin qendror. Në Dodonë, megjithëse Herodoti nuk e pohon këtë me siguri ka pasur ndonjëherë ndonjë banor pellazg, ai shprehet se orakulli është konsultuar nga ‘pellazgët’ në kohët primitive.

Zeusi pellazgjik

Ai gjithashtu kishte mësuar, me sa duket më Autoriteti dodonez, teoria se në kohët e hershme ‘pellazgët’ nuk i dinin emra për perënditë e tyre, dhe emrat i morën vetëm më vonë dhe nga jashtë. Tani nuk ka asgjë në gjithë këtë që të mos jetë e dukshme ‘me inspektim’ për këdo që ka përpara (1) frazën homerike për Zeusin Dodonean, (2) Hesiodin përshkrimi i Dodonës si TieXaaycov eSpavov, dhe (3) vëzhguesi Herodotean- që pohon se pellazgët ‘aktuale’ flisnin një gjuhë të ndryshme nga greqishtja. Arsyetimi mund të formulohet si më poshtë. Edhe pa koment Hesiodik mund t’i duket e mundshme çdo heleni të shekullit të pestë me një ‘pellazg. Teoria, ‘që epiteti homerik UeXaayi/ce do të thoshte ‘zot i pellazgëve’,dmth. të banorëve pellazgë të Dodonës. Nëse po, pellazgët në Dodonë, apo pasardhësit e tyre, e thërrisnin zotin e Dodonës ‘Zeus’. Por “Zeus” është emri grek për perëndinë e Dodonës dhe si pellazg gjuha është hipotetikisht e ndryshme nga greqishtja, pra fjala për “Zeus” në pellazgjike duhet të ketë qenë ndryshe, nëse do të kishte një të tillë. Por a kishte ndonjë fjalë për Zeusin pellazgjik ? Hetimi në Dodona, ndoshta diku tjetër, nuk zbulon asnjë; të gjitha janë brenda breshrit, e quajnë Zeusin ‘Zeus’ dhe asgjë tjetër.

Megjithatë Akili i drejtohet Zeusit si Hexacryi/ce, ‘zot i pellazgëve:’ ai ishte adhuruar pra prej tyre në ditët e tyre ‘pellazge’ të pakonvertuara. Në Prandaj në ato ditë Zeusi i Dodonës adhurohej si një perëndi pa emër, dhe tani quhet Zeus, vetëm sepse ‘Zeus’ është emri grek atij.

Para së gjithash, edhe nuk vërtetohet një ide e lashtë e marrëdhënieve pellazgo-etruske dhe pellazgëve në Lemnos (ku u gjetën mbishkrime lemniane = arkaike etruske): fjalët etruske nuk gjenden në ‘substratin paragrek’ si dhe përkimet etrusko-shqipe dhe etrusko-thrake janë të pakta, sipas gjuhëtarit Iurii Mosenkis

Sipas një hipoteze të vjetër, pellazgjishtja mund të jetë e ngjashme me trakishten.

Herodoti shkruan për origjinën pellazge të grekëve dhe citon fjalën pellazge për “zot” e cila ndan tiparet e saj fonetike me emrin grek për “njeri” me origjinë të panjohur dhe fjala shqipe Zot është më afër

Greqishtja θεός si fjalë pellazgjike (krh. θοός ‘i ndritur’ Hesych.) mund të jetë një formë pellazgjike e emrit indo-evropian të perëndisë, si dorian, beotian δεύς = Ζεύς; shih. Eol. δ > θ , Frig e vjetër. devos, Frig i Ri. deos, theos ‘qiellor’, Phryg. d: Gr. θ , Lidian thivs ‘zot’, thiva ‘perëndeshë’ dhe origjina Kretane e Termilian-Lycians që ishin të afërm të ngushtë të Lidianëve.

Mungesa e v (digamma) në theos (Myc. te-o-) nuk është shkak për të mohuar një lidhje me emrin IE të Zeusit, krh. e njëjta mungesë në frigisht. Mund të jetë një fjalë huazimi nga frigishtja ose një gjurmë e substratit/adstratit frigjian.

Greqisht ἄνθρωπος (jogreqisht ‘pellazg’ θ : gr. δ) : greqisht ἀνήρ, Gjen. njeriu dhe fytyra, krh. ndoshta maqedonisht drōψ = burrë (Hesych.).

‘Psi-grek’ i W. Merlingen përmban jo vetëm θεός dhe ἄνθρωπος, por edhe κανθός ‘verdhë, e artë’: latinishtja candidus ‘e bardhë’; shih. sandyx “një ngjyrë e kuqe e ndezur”. Nëse xanthós (d > th) dhe sandyx bashkëjetonin në greqishten e vjetër, atëherë ato mund të jenë forma dialektore në të njëjtën gjuhë.

Gjuhëtari V. I. Georgiev e interpreton pellazgjishten si përbërësin satem të greqishtes dhe të gjuhës së veçantë indoevropiane të pozicionuar midis shqipes dhe armenishtes; Zhvendosjet e bashkëtingëlloreve pellazgjike ngjajnë me ato armene dhe gjermanike. Studiuesi ia atribuon pellazgëve kulturat e hershme heladike dhe ato të hershme minoane. Në të vërtetë, shtresat arkeologjike të bronzit të hershëm mund të lidhen me shtresat e gjuhës paleo-ballkanike (ndoshta, pellazgjisht EH I dhe frigisht EM). Megjithatë, ndryshe nga studiuesi, bashkëtingëllorja fillestare s dhe satem nuk mund t’i atribuohen një gjuhe: të dy tiparet, s > h dhe satem, mund të jenë rezultat i ndikimit (indo-)iranian ndërsa s- mund të ruhen në zonën e pandikuar. Lineari A nuk pasqyronte bashkëtingëllore të aspiruara, kështu që ai “minoan” nuk ishte “pellazgjik”.

Ju. Otkupshchikov e hodhi poshtë “teorinë pellazgjike” dhe i interpretoi substratin (et) paragreke si paleo-ballkanike, d.m.th. si maqedonase-frigo-trake.

‘Pellazgët’ mitikë mund të jenë paleo-ballkanas gjuhësorë

‘Pellazgët’ mitikë mund të jenë paleo-ballkanas gjuhësorë, d.m.th. e. popuj jo grekë (frigë, trakë, shqiptarë) por dhe të afërm të tyre.

Historiani i madh Herodoti (rreth 484–430 pes), duke shkruar dy shekuj e gjysmë më vonë, se Homeri i lokalizon pellazgët në Samothrakë dhe Lemnos. (të dy janë ishuj të mëdhenj në Egjeun verior), dhe në Achaea (Peloponezin verior). Gjeografi Straboni, që jetonte në një periudhë shumë më të vonë (rreth 63 pes–21 e.s.), i përshkruan pellazgët si një racë historikisht “e përhapur në të gjithë Greqinë”. Këto lidhje të kudogjendura pellazgjike me territore të caktuara në të gjithë botën e lashtë paragreke, megjithatë, vareshin kryesisht nga tregime mitologjike për origjinën pellazge dhe shpërnguljet e tyre të mëvonshme.

Në antikitet, pyetja se nga vinte dikush ose diçka ishte në fund të fundit çështja e identitetit; Etimologjia shpesh ngatërrohet me ontologjinë. Pellazgët nuk ishin një përjashtim nga ky rregull. Tregimet e lashta greke për origjinën pellazge pasqyrojnë përpjekje të vetëdijshme për të përcaktoni se kush ishin pellazgët dhe si lidheshin me grekët historikë. Rrjedhshmëria e Identiteti pellazg i vërtetuar në letërsinë greke, pasqyron një dualitet themelor që nuk është vetëm pasqyron dihotomine “grek vs. barbar”, por edhe e tejkalon dhe madje e përmbys atë. Dikotomia barbare është e vetë-mjaftueshme, e qëndrueshme dhe e gjithëpranishme në klasiken e ligjërimit. Ajo që i bën pellazgët unikë është se ata herë pas here shfaqeshin në anë të ndryshme në anët e kësaj ndarjeje themelore ose ekzistonin përtej këtyre kategorive. Shkrimtarë të ndryshëm i përshkronin pellazgët si “parahelenë” dhe “johelenë” njëkohësisht – stërgjyshorë dhe Perceptimet e përkatësisë etnike”, tek Herodoti dhe bota e tij.

Pellazgët dhe dihotomia grek-barbar

Jeremy McInerney, tek “Pellazgët dhe Lelegët: Përdorimi i së kaluarës për të kuptuar të tashmen”, në Vlerësimi i së kaluarës në Bota Greko-Romake barbare, kronologjike primare dhe thelbësisht të ndryshme. Ky rrjedhshmëri dhe dualitet i identitetit pellazg i lejoi shkrimtarët e lashtë t’i konsideronin pellazgët si grekë të lashtë paraardhësit dhe rivalët e tyre barbarë grekë – paraardhës vertikalë dhe “Të tjerët” horizontalë. Shkrimtarët grekë u mbështetën shumë në këtë karakterizim të dyfishtë për të përcaktuar jo vetëm pellazgët, por edhe kufijtë e “grekësisë” në raport me pellazgët.

Shkrimtarë të ndryshëm në periudha të ndryshme, megjithatë, në mënyrë alternative i dhanë përparësi paraardhësve dhe tipare barbare të këtij dualiteti. Për më tepër, shkrimtarët antikë modifikoheshin dhe rregulloheshin vazhdimisht ndërtimet e tyre të pellazgëve sipas konteksteve kulturore gjithnjë në ndryshim dhe specifike në këto kontekste të informuara. Si jo-grekë, pellazgët u shfaqën qysh në atë të Homerit Iliada. Në një episod të mrekullueshëm, Ajaksi akeas vret Hippothous trojan, “biri i lavdishëm i Lethus pellazg” në luftën e dhunshme për kufomën e Patroklit.

Roli i Pellazgëve në këtë ballafaqim jep një vërtetim të hershëm dhe dramatik të vendit të tyre brenda dikotomisë Greko- barbare: duke qenë se ata luftojnë në radhët e ushtrisë trojane, ata janë pozicionuar fort në kundërshtim me “grekësinë”. Ky ndërtim “opozitar” i identitetit është i dukshëm në tregimet në të cilat grupet e ndryshme etnike kërkojnë të demonstrojnë dallimet e tyre themelore dhe konfliktet duke e vendosur veten, fjalë për fjalë ose figurativisht, përballë njëri-tjetrit.

Pellazgët u instrumentalizuan kështu nga rrëfimet antike për të kryer funksionin e “tjetrit” kundrejt të cilit përkufizohej “vetja” si greke. Ky funksion u bë një veçori e rëndësishme të spekulimeve posthomerike lidhur me identitetin pellazg.

Në ligjërimin grek, megjithatë, ky funksion nuk është aspak unik për pellazgët. Herodoti përcaktoi grekët kundër persëve; Po kështu, te Tukididi, spartanët luajnë një rol të ngjashëm në raport me athinasit. Është ndërtimi alternativ i pellazgëve, gjegjësisht ai që i karakterizon pellazgët si stërgjyshorë, madje autoktonë, që i bën ata unike. Në të vërtetë, ky ndërtim stërgjyshor, autokton i mbush pellazgët me dinamikë karakteristikat themelore të dallueshme nga ato të spartanëve ose persëve. Për ata të lashtët Grekët për të cilët koncepti i autoktonisë – αὐτόχθων, “të kesh të njëjtën tokë” ose “të qenit i rrjedhur nga vetë kjo tokë” – luajti një rol kyç në vetëpërkufizimin e tyre (kryesisht tek Athinasit, Beotianët dhe disa Peloponezianët), për të cilët kjo lidhje me pellazgët stërgjyshorë ishte e rëndësishme.

Por po t’i shohim ata si prekursorë të popullsive të më vonshme ,p.sh. populli dardan (greqisht: Δάρδανοι) jetonte në fushat e Danubit, ndërsa Bryges ose Brigët (greqisht: Βρύγοι) dhe Albanët e kishin origjinën nga Shqipëria e mesme dhe janë regjistruar si banorë autoktonë të gadishullit Ilirik. Duke kaluar ngushticat e Dardaneleve në Samotrakë, ata themeluan në Ilium dinastinë e Trojës dhe Frigjisë në Azinë e Vogël (Nowak 2012: 73-81). Në këtë mënyrë ata e shtrinë ndikimin e tyre në zonat përreth Kaspikut, në Thraki në tokat e Colchis dhe Bacchus dhe në Albanian e Kaukazit (Boardman, Griffin & Murray 1986:2 24).

Legjenda e Eneas

Eneas Dardanidi la rrënojat e Trojës së djegur duke mbajtur të atin Anchises në krahë dhe me djalin e tij Îlli, bëri një udhëtim për të ngritur një kullë në Romë (Davidson, 1895:9, 18).

Enea mbërriti në Epir dhe ngriti muret e mrekullueshme të qytetit antik të Butrintit (Buthrotus) dhe në veri të tij themeloi një qytet, të cilin e quajti Achismos për nder të babait të tij. Ai qytet sot quhet Saranda (Forlong & Roche 1906: 99,100; McKay, 1895: 70- 75).

Sipas Bibliotekës së Pseudo-Apollodorus, një përmbledhje e tregimeve mitologjike greke i datuar në shekullin e parë ose të dytë të erës sonë, Hesiodi ishte i pari që përshkroi të njëjtin emër Pellazgu, babain e heroit kulturor arkadian Likaon, si një “bir i dheut” autokton. Referenca e mëvonshme për pasazhin e humbur të Hesiodit është në përputhje me informacionin e dhënë nga Asius i Samosit (shekulli i gjashtë pes) në një fragment të cituar nga gjeografi grek Pausania Përshkrimi i Greqisë (110–180 CE). Asius e përshkruan heroin themelor të grupeve etnike greke si “Pelazgu si perëndi …[të cilin] dheu i zi hoqi dorë.” Herodoti i bën jehonë këtij miti të autoktonisë pellazgjike në Historitë, duke gjurmuar prejardhjen athinase nga pellazgët autoktonë me anë të Jonianët. Megjithatë, për athinasit e shekullit të gjashtë dhe të pestë, ky mit i pellazgo-jonit. Prejardhja dukej se minonte pretendimet e tyre për parësi nëpërmjet statusit të tyre autokton në Mesdhe, duke i eliminuar në mënyrë të padëshirueshme me banorët e vendbanimeve joniane përgjatë bregdetit të Anadollit. Prandaj, kundërtradita athinase e asaj kohe filloi të jepte përparësi diskursi që i parashtron pellazgët si jogrekë. Sipas kësaj tradite, pellazgët shfaqen si emigrantë jo-grekë të dëbuar nga Atika në historinë e hershme të Athinës për tradhti, pra duke i bërë athinasit banorë të ligjshëm autoktonë të Atikës. Këta shembuj ofrojnë vetëm një ilustrim të vetëm të një prej premisave më të rëndësishme të ky studim, domethënë, se spekulimet për identitetin pellazg, në të gjitha varietetet e tyre, luajtën a rol kritik në diskutimet klasike të identitetit grek – diskutime të rrënjosura në të kaluarën e largët, i informuar nga mite të rrjedhshme e kontradiktore dhe i formësuar nga të ndryshme intelektuale, sociale dhe transformimet politike të periudhës. Detyra jonë është të kontekstualizojmë referenca të ndryshme për Pellazgët dhe deklaratat e nënkuptuara dhe të qarta për identitetin e tyre në burimet greke. Dualiteti thelbësor dhe rrjedhshmëria e këtyre përshkrimeve sigurojnë një kornizë dinamike në të cilën duhet eksplorojnë qëllimet dhe strategjitë e shkrimtarëve të veçantë.

Pellazgët mitologjikë

Çdo informacion historikisht autentik i mundshëm për “pellazgët aktualë” që mund kanë përbërë një bërthamë fillestare të këtyre diskutimeve pothuajse me siguri ishte riformuar për t’iu përshtatur preferencat dhe ndjeshmëritë e epokës arkaike dhe klasike. Ky riformësim e bën “Pelazgët aktualë”, kushdo qofshin ata, efektivisht të paarritshëm për historianët modernë. Në të kundërt, përmes kontekstualizimit të modifikimeve gjithnjë në ndryshim të mëparshëm rrëfimet mitologjike, ne mund të përpiqemi jo thjesht një rindërtim të “mitologjike pellazgët”, por një rindërtim i tensioneve intelektuale, sociale dhe politike që përfundimisht formësoi ligjërimin mbi pellazgët në letërsinë antike greke.

Ndërsa kohët e fundit ka pasur një rritje e në interesin e studiuesve në ndërtimet diskursive të identitetit të lashtë, nuk është bërë asnjë përpjekje për të kryer një studim të tillë të integruar tek 13. Sourvinou-Inwood, “Herodoti (dhe të tjerët),” 108.ë në veri, në Chaonia (greqisht Χαονία ose Χάων), Enea ndërtoi kulla të barabarta me ato që kishte parë në Ilium në Azinë e Vogël. Këto u ndërtuan në brigjet e lumit Vjosë (Aoös) që ndodhej në rajonin e Furiut (egër), ku fillonin “Portet e Anchises”, e ndjekur nga rajoni i quajtur “Veneris Furiu i Eneadis”. Të gjitha këto toka u administruan nga trojanët (shih hartën: “Lundimi i Eneas”).

Profeti Skamander, ose Helenus, ishte djali më i vogël i mbretit Priam dhe trashëgimtari i dinastisë dardane. Ai mbretëroi në rajonin e Epirit nën skeptrin e Pirros, birit të Aakut, mbretit të Mirmidonëve (Egjinës dhe Gjirit Saronik). Më vonë territoret kaoniane u vunë nën kontrollin e tij. Këto ishin zotëruar më parë nga Chaon, ish vëllai i tij, i cili u vra aksidentalisht. Në këtë mënyrë, trojanët morën të gjitha territoret që përbënin të ashtuquajturën Greqinë e lashtë. Helenus u varros në Argos (Zimmerer 1896: 221-222).

Kur Helenusi u njoftua për ardhjen e Eneas, ai ndërtoi kështjellën Alban Pergam për të mirëpritur trashëgimtarët e tij dardanë. Kjo ishte një Trojë e Re, identike me atë të Iliumit, pranë maleve Akro-Keraunos [harta: Troy- ngjase = Tragjas në Vlorë].

Enea dhe Trojanët, duke ndjekur profecitë e Anchises, vëllait të Priamit, u nisën për në Lavinium nga një port aty pranë në brigjet e lumit Vjosë. Këtu flota u bashkua me Lapides të shenjtë (Baldi 2002:115,116; McKay, 1895:71-73, 160; Nowak 2012: 246; Forlong & Roche 1906:304, 305,) dhe Lachinians. Duke lundruar së bashku nga Kampania, ata arritën në Alba Longa dhe provincën e Lirinates në Latium, ku martuan pasardhësit e tyre të gjakut blu me perandorët romakë dhe rritën mbretërit e mbretërive të ardhshme evropiane.

Me djalin e tij Ïllis, Enea krijoi një “Ilium” të dytë, ose një Trojë të dytë, në Aceste, në Itali, dhe një qytet tjetër më në veri në Padova, pranë Venedikut dhe Raetianëve që banonin në rajonet e Alpeve Juliane (Forlong & Roche 1906: 304).

Prej andej, erdhi Ilia, një grua e fortë, e quajtur “Ujku i malit” gjidhënësja e binjakëve Remus dhe Romulus [shih hartën] që kishin lidhje me Numitorin, mbretin e Alba Longa, nga prejardhja e Ïllis, djalit të Eneas (McKay 1896 :166).

Në Romë, Itali, në malet e Albanit, u gjet një mbishkrim (etiketuar si PH 141183) teksti i të cilit ishte në gjuhën shqipe dhe i kushtohej zotit të Acro Keraunos si: Διὶ Κεραυνί ωι “Dio Keraunioi”. Një tjetër mbishkrim i gjetur në rajonin e Kampanias (etiketuar si PH 143016) ka gjithashtu tekst në gjuhën shqipe. Ky tekst i kushtohet Ïll si “Ill-ash” ose “Star is” në anglisht. Këto mbishkrime mbështeten nga disa të tjera nga rajone të Siçilisë, dhe mes tyre një (IGXIV 11b 20405) mban të njëjtin tekst: Îll ash.

Astyanax, ose Franc, ishte djali i vetëm i Hektorit dhe Andromakës, dhe pas Luftës së Trojës ai zëvendësoi Remusin. Ai u bë mbret i Galëve mbi popullin galik dhe kelt (Bell J. 1790: 102]

Pas vdekjes së Hektorit, Andromaka u kthye në Toskëri siç quhej Epiri dhe ndërtoi një memorial për burrin e saj, Hektorin. Gjatë mbretërimit të Helenit, ajo u bë mbretëreshë e Epirit ose e Shqipërisë së Poshtme.

Të parët tanë shqiptarë lanë gjurmë të gjuhës së tyre në shumë vende të kontinentit të Evropës, të shkruara në gurë, apo në toponime dhe duke dhënë dëshmi të prejardhjes shqiptare nga lashtësia. Brutus, Albanactus dhe Kamber janë themeluesit të Britanisë, Skocisë dhe Uellsit. Ilirët, që jetonin në Gadishullin Skandinav, lanë mesazhet e tyre të shkruara në mbishkrimet Kongsberg, në toponime në të gjithë gadishullin dhe në Lapland në Norvegji, në Suedi dhe në Finlandë (Forlong & Roche 1906: 436, 441) dhe në Vineland të Amerikës së Veriut.

Në etnografi është ruajtur veshja “Fustanella” dhe quhet “kilt” ose “Tartan” (Greene 1916:b 25). Etimologjikisht, ky emër vjen nga Dardanët dhe origjina e tij përcaktohet me të njëjtin emër si me origjinë nga Dardanët.

Shqiptarët nuk duhet të presin që të tjerët të shkruajnë historinë dhe trashëgiminë e tyre, por gjithnjë e më shumë duhet ta hetojnë atë vetë; ata duhet të zgjohen nga pasiviteti liturgjik i së shkuarës. Fqinjët tanë nuk duan që shqiptarët të pretendojnë se e kanë origjinën nga etnosi iliro-pellazgjik dhe për këtë qëllim kanë shpikur etiketën e një qytetërimi “paragrek” për të pretenduar qytetërimin iliro-pellazg. Megjithatë, data e lindjes së etnosit grek bie ndesh me epokën historike greke, sepse qytetërimi grek as që ekzistonte atëherë.

Qytetërimi grek, siç njihet sot, lindi disa mijëra vjet më vonë nga emigrantët që erdhën në gadishullin Ilirik nga jugu në veri, duke mbërritur në një vend ku qytetërimi iliro-pellazg po lulëzonte shumë kohë përpara se të arrinin atje.

Pas rënies së Trojës në 1185-1184 pes, më shumë emigrantë ndoqën gjurmët dhe koordinatat e Danaē dhe Erechteus për të mbërritur në tokat “barbare”.

Emri Greqi, gjeografikisht, nuk i plotëson kushtet që përgjithësisht konsiderohen si “etnos”, sepse ai emër tani përfshin shumë kombe që u pushtuan gjatë pushtimeve të Aleksandrit të Madh. Greqia në atë kohë përfshinte rajone nga Adriatiku në Indi dhe shtrihej në Egjipt, Etiopi dhe Libi. Këto zona ishin të banuara nga popuj të ndryshëm duke përfshirë iliro-trakët, frigët, persët, asirianët, arabët dhe egjiptianët.

Etnonimi “grek”

Etnonimi “grek” nuk mund të plotësojë kushtet e nevojshme për të trashëguar kulturën e së kaluarës në atë shtrirje të madhe gjeografike, as në Gadishullin Ilirik dhe as në rajonet përreth tij, sepse etnosi grek përfaqëson vetëm një pjesë të vogël të banorëve që kanë jetuar në të kaluarën në Gadishullin Jugperëndimor, kryesisht përgjatë rajonit të Peloponezit.

E njëjta gjë vlen edhe për trashëgiminë iliro-pellazge të fituar nga emigrantë të tjerë që u shfaqën në rajon në vitet 575 dhe 625 pas Krishtit (Thunmann 1774: 64-65: Jenkins, RJH (red.) 1962; 113). Këta ishin avarët dhe sllavët e jugut që erdhën nga rajonet e Kaukazit dhe Uralit dhe erdhën gjatë sundimit të perandorit Heraklius në Bizatinium. Ai ishte me origjinë armene.

Mbishkrimet që janë zbuluar në Gadishullin Ilirik, në Azinë e Vogël, në Kaukaz, në Luginën e Danubit, në Itali dhe në vendet e Evropës Veriore janë të gjitha të shkruara në gjuhën shqipe dhe kur zbatohet gjuha greke ose helene për to, ato nuk mund të kuptohen. Prandaj është gabim ta etiketosh atë kulturë si “greke” apo edhe “para greke”.

Një mbishkrim tjetër është gjetur në Galla Narbonensis-Marseille [PH 143267]. Kjo nuk është e datës, por teksti i saj është edhe në gjuhën shqipe.

Në këtë kontekst, duhet përmendur se një numër i konsiderueshëm i mbishkrimeve janë shkruar më herët se shekulli IV dhe III p.e.s., dhe se gjuha greke nuk mund të zbatohet sepse ato janë shkruar në një gjuhë tjetër, që është gjuha shqipe.

Pas kësaj periudhe, nga shekulli i tretë para erës sonë e deri në epokën e re, gjenden mbishkrime të formuluara ose në një gjuhë ose në dy, si rezultat i emigrantëve të rinj që sollën me vete gjuhët e tyre kur erdhën në Gadishullin Ilirik.

Gjuha shqipe u shkrua për herë të parë 9000 vjet më parë dhe një mbishkrim i lashtë u zbulua në Ilina Gora, Osinchan, rreth 13 km në verilindje të Shkupit, Maqedoni. Më vonë, një tjetër u gjet në shpellën e Sitovos ab 25 km në perëndim të provincës Silistras të rajonit jugor të Dobrunjës në Bullgari, ose siç quhej në kohët e lashta, Trakia.

Rezultatet e mbledhura nga analizat e kryera me zbërthimin e atomit (C14) kanë dhënë si më poshtë: Mbishkrimi i Osinçanit vlerësohet në një moshë mbi 9000 vjet, ndërsa mbishkrimi i Sitovos është rreth 6000–6500 vjet.

Këto mbishkrime janë ndër më të vjetrat që janë gjetur në gërmimet arkeologjike në vendet përreth rajonit të Mesdheut dhe janë më të vjetra se shkrimet e gjetura në Asiri, Egjipt, Feniki, Greqi ose në kulturat e lashta hitite dhe sumere.

Tekstet në të dy këto dy mbishkrime i kushtohen “Îll” që qëndron si etonimi i “Ille” ose “Ylle”.

Qytetërimi helen në Gadishullin Ilirik u zhvillua relativisht vonë, rreth vitit 1206 p.e.s. (Greswel 1762: 50). Studiuesit sugjerojnë se emri Helen lindi pas themelimit të institucionit të Pan-Athenaeum, nga Perseu.

Perseu nuk ishte helen nga lindja; ai ishte me origjinë nga Asiria (Rawlinson 1859). Kur fluturoi nga Libia, mori me vete helmin e gjarpërinjve afrikanë (Apolonius of Rodos, 1959) në tokën e Pellazgëve.

Emigrantët egjiptio-fenikas erdhën në Atikë në vitin 1350 para Krishtit me Danaët, Aegypt dhe Erichthonius dhe aty formuan një koloni që ata e quajtën Athinë (Greswell 1862: 43, -46; Forlong, J & Roche, G 1904, 1906: 36-37).

Më vonë, pas 1800 vjetësh, në vitet 575 dhe 625–640 pas Krishtit, më shumë emigrantë mbërritën në Gadishullin Ilirik, Avarë dhe në vendet sllave-jugore (Fallmerayer 1857, II 32; Thunmann 1774: 65), të ardhur nga rajonet e Karpateve, kryesisht nga rajoni i Emirit të Kaspikut. Kur ata mbërritën për herë të parë në gadishull, vendasit jetonin në epokën bizantine, kështu që pretendimi sllav se ata janë ilirë është i papërshtatshëm dhe ambicioz, me qëllim të shtrembërimit të historisë përmes spekulimeve me synimin për të marrë atributet e një qytetërimi që ata kurrë nuk kanë ekzistuar në atë rajon në atë kohë të tij.

Pra, a mund të quhen ilirë?

Hulumtimi mbi kulturën dhe qytetërimin e etnosit iliro-pellazg nuk është një detyrë e lehtë, sepse në çdo hap, mijëra shikues do t’ju ndjekin ndërsa ecni përpara dhe ndiheni sikur po ecni në një fushë të mbushur me prush të zjarrtë. Ata do ta quajnë punën tuaj anakronike, nacionaliste dhe antisemite. Sipas tyre, ose duhet të zgjidhni kulturën helene ose të mbani qëndrim të kundërt teksa studioni dhe hulumtoni çështjen e qytetërimit iliro-pellazg.

Pas shekullit të 18-të, kërkimet për këtë çështje u lanë mënjanë qëllimisht si rezultat i një politike të fuqive të mëdha për të krijuar kombe të reja në Evropë. Ky projekt gjeopolitik ishte në disavantazh dhe peshonte shumë kundër ekzistencës së kombit shqiptar si trashëgimtari i vetëm i qytetërimit iliro-pellazg (Greene 1916: 25, Levine 1919: 69, Thunmann 1774: 242, 243).

Si rezultat i këtij projekti u krijua shteti grek që vendasit e quajnë Hellas, por të huajt që e përkthejnë e quajnë Greqi.

Helenët u zgjuan në 1821 (Fallmerayer 1857: 26) dhe me mbështetjen e Anglisë, Francës dhe Rusisë, formuan shtetin e tyre në 1832, të përbërë nga një përzierje heterogjene e njerëzve të përbërë nga arvanitasit, thrakët, romoi (romaioi), sllavët, asirianët dhe egjiptianët.

Prej kësaj kohe, në botime dhe studime shkencore, emri Helen u favorizua si etnonim, pasi eponimi Greqi u konsiderua në mënyrë të pajustifikueshme me pretendime pasi përfshinte gjithë barrën e qytetërimit antik epiko-legjendar iliro-pellazg (Fallmerayer 1857: 27).

“Gjuhësia pellazgjike”

Veçoritë fonetike të Linearit A, veçanërisht mungesa e alternimeve b/p dhe g/k, seritë d- dhe z, tregojnë maqedonishten (Linear A, B da ‘degë’ : greqisht thallos por maqedonisht d : greqisht th) dhe frigjishte (hieroglif kretan, Linear A, B ze ‘nofulla’ : greqishtja e afërt e greqishtes azen- por).

Pellastianët ishte një formë e vjetër e emrit pellazg. Emri i mëparshëm i lumit Strymon (kufiri i Maqedonisë së lashtë) ishte Palaistinos, ‘më i lashtë’, superlat. < palaios, ‘i vjetër’. Mund të jetë një atdhe i Pellazgëve/Pelastëve/Filistinëve.

Në mënyrë të ngjashme, Γραικός ‘grek (burrë)’ mund të rrjedh nga γέρων, ‘plak’, γραῖα, ‘plakë’, nën dritën e përmendjes së Herodotit të përzierjes së hershme etnike greko-pellazge.

Pra, ‘pellazgjishtja’ (në lidhje me ‘psi-greqishten’ e Merlingenit) është një dialekt grek ose gjuhë paleo-ballkanike e ngjashme me greqishten me δ > θ si në greqishten eoliane, frigishten e re, lidiane dhe etruske. Helladiku I ose/dhe II i hershëm mund të jenë pellazgë, ndërsa të ardhurit e hershëm të helladit II ose III (të vonë) mund të jenë të afërmit e tyre të afërt, përkatësisht grekët. Nëse grekët i njihnin pellazgët si “barbarë” (Herodoti), atëherë gjuha pellazge nuk ishte shumë e njohur për ta, gjuhëtari Juri Monsekis

Protoshqipja ne Greqisht

1. Krahasoni:

a) Ler-n-i, kryeqytet i protoshtetit të fortifikuar në Greqi (afër Mikenës) gjatë ~2450–2200 p.e.s.;

b) Lar-is(s)-a ‘kala’, një emër i qyteteve ‘pellazge’ (siç i atribuonin autorët e lashtë grekë) në Greqinë kontinentale dhe Kretë;

c) Lar-n-ass-os, një emër i vjetër i malit Parnassos;

d) lar-n-sëpatë, ‘kuti guri’.

Dikush mund të marrë lar/ler- ‘gur’ dhe lar/ler-n- ‘gur’, qartësisht të krahasueshme me rera trake ‘gurë, tokë gurore’ (nga një *lera e hershme) dhe shqipe lerë, -a ‘gurë, gurë të rënë’.

2. Krahasoni:

a) greqishtja Demater, Δα-μάτηρ, Δη-μάτηρ ‘Tokë-nënë’: Alb. dhe ‘tokë, tokë, tokë’ (proto-indo-evropiane *dʰéǵʰōm);

b) Tethys ‘gruaja e Oqeanit’, Thetis ‘nimfë deti’: Shqip. DET, dēt ‘det’ (< *dʰéub-et-os < proto-indoevropiane *dʰeub- ‘thellë’).

Historia na mëson se kush nuk njeh të kaluarën nuk mund të projektojë të ardhmen.

Ju duhet të pyesni për rrënjët e kombit tuaj; është obligim dhe thirrje e çdo shqiptari të njohë origjinën, gjuhën dhe historinë e tij, ashtu si të gjithë kombet e tjera të zhvilluara e të qytetëruara në mbarë botën. Këto kombe po eksplorojnë dhe kërkojnë vazhdimisht rrënjët e trashëgimisë së tyre kombëtare.

Kjo detyrë bëhet edhe më e domosdoshme kur fqinjët konkurrojnë me njëri-tjetrin dhe pa turp, duke e shtrembëruar dhe ndryshuar vazhdimisht historinë, veçanërisht atë të epokës së qytetërimit iliro-pellazg dhe të të parëve tanë legjendarë.

Washington, 20 Shkurt 2025 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra” zhvilloi një vizitë zyrtare në Departamentin e Shtetit Amerikan. Kryetari i Vatrës Dr. Elmi Berisha, Sekretari Dr. Pashko Camaj dhe aktivisti i çështjes kombëtare z.Bardh Tomaj u pritën në takim nga zonja Colleen Hyland – drejtoreshë e Zyrës së Europës Jugore Qendrore në Departamentin e Shtetit Amerikan. Tema të diskutimit ishin: Zgjedhjet dhe proceset demokratike në Kosovë, nevoja për formimin e qeverisë dhe institucioneve ligjzbatuese, nevoja e forcimit të bashkëpunimit mes Kosovës dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës për një zhvillim të qëndrueshëm dhe integrim sa më të shpejtë euroatlantik, roli i Vatrës në forcimin e lidhjeve shqiptaro-amerikane dhe rritjen e bashkëpunimit mes institucioneve shtetëtore amerikane dhe atyre të Kosovës e Shqipërisë, situata dhe zhvillimet politike në Shqipëri, vazhdimësia e partneritetit shqiptaro-amerikan dhe mbikëqyrja proceseve dhe zhvillimeve demokratike në Kosovë dhe Shqipëri. Zonja Colleen Hyland- drejtoreshë e Zyrës së Europës Jugore Qendrore në Departamentin e Shtetit Amerikan vlerësoi rolin e Vatrës dhe këmbënguli për vazhdimin e bashkëpunimit të ngushtë mes Federatës Vatra e Departamentit të Shtetit Amerikan.

Zymer Ujkan Neziri/

Nӫ Prishtinӫ u shӫnua 145-vjetori i Betejӫs sӫ Nokshiqit, e 4 dhjetorit 1879, dhe tӫ betejave tӫ janarit 1880 tӫ luftӫtarӫve tӫ Lidhjes Shqiptare tӫ Prizrenit dhe tӫ mbrojtjes sӫ tyre heroike tӫ Plavӫs e tӫ Gucisӫ nga pushtimi i Malit tӫ Zi. Ora pӫrkujtimore me drejtuesin Florent Zeqaj u mbajt nӫ hotel “Emerald”, mӫ 18 shkurt 2025. Nӫ praninӫ e afӫr shtatӫqind pjesӫmarrӫsve, fjalӫn e hapjes e mbajti Zekӫ Nokshiqi, nismӫtar, veprimtar dhe biznesmen i njohur nӫ Teksas. Zymer U. Neziri paraqiti njӫ referat nӫ kӫtӫ orӫ pӫrkujtimore pӫr Plavӫn e Gucinӫ dhe betejat mbrojtӫse nӫ vitet 1879-1880. Nӫ vijim, pasuan pӫrshӫndetjet e disa personaliteteve tӫ njohura: Fatmir Sejdiu, president i pӫrparshӫm i Republikӫs sӫ Kosovӫs, akad. prof. dr. Muhamet Mala, gjenerali i Betejӫs sӫ Koshares, Rrustem Berisha, komandanti i brigadӫs 136 “Rugova”, Salih B. Lajçi, kryetari i Komunӫs sӫ Prishtinӫs, Pӫrparim Rama, Binak Ulaj, veteran i Lӫvizjes Kombӫtare, Flamur Gashi, veprimtar, diplomat e ambasador, Ramӫ Sinanaj, veprimtar nga Plava. Fjalӫn e mbylljes e mbajti Ramiz Tafilaj, veprimtar dhe biznesmen i njohur nӫ Teksas.

Pjesӫmarrӫsit e kӫsaj ore pӫrkujtimore ishin edhe nga Ulqini, Shkodra, Lezha, Tirana, Lushnja, Kӫrçova, Kumanova, Medvegja, Bujanoci, Presheva, kurse shumica ishin nga Plava e Gucia, Tregovishta (Rozhaja), Malӫsia e Gjakovӫs dhe Rugova, si dhe nga viset e ndryshme tӫ Kosovӫs.

Pjesa e dytӫ e programit ishte paraqitja artistike e grupit tӫ valleve “Dardania”, Tropojӫ, drejtuar nga Shpresart Memia, si dhe e ansamblit folklorik autokton “Rugova”, Shtupeq, drejtuar nga Vesel Nikçi. Me lahutӫ kӫndoi lahutari Hysen Kurtaj.

Presidentja e Republikӫs sӫ Kosovӫs, sipas hartuesit tӫ propozimit, Zymer U. Neziri, dhe tӫ pӫrkrahjes nga tridhjetӫ intelektualӫ tӫ dalluar tӫ institucioneve tӫ larta arsimore e tӫ dy akademive tӫ shkencave e tӫ arteve, si dhe prej shtatӫ shoqatave nga Evropa e Amerika, mӫ 18 shkurt 2025 i dekoroi luftӫtarӫt e Betejӫs sӫ Nokshiqit, tӫ dhjetorit 1879, dhe tӫ betejave tӫ janarit 1880, me Urdhrin “Hasan Prishtina”.

(Kӫshilli Organizues: Zymer Ujkan Neziri, Zekӫ Nokshiqi, Ramiz Tafilaj, Bruno Selimaj, Florent Zeqaj, Binak Ulaj)

Dr. Nikollë Loka/

Në Perandorinë Osmane, si në të gjitha vendet në modernizim të shekullit XIX, zhvillimet politike u shfaqën si një proces i ndërthurur me zhvillimet në fushën e arsimit. Nga Lidhja e Prizrenit dhe deri në shpalljen e Pavarësisë, përfaqësues të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare parashtruan si kërkesa të ngutshme njohjen e kombësisë shqiptare dhe çështjen e shkollave shqipe, bashkimin e tokave shqiptare në një vilajet të vetëm, si dhe formimin e një Shqipërie autonome.

Pas ndalimit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, qëndrimi i administratës osmane ndaj shqiptarëve ishte që t’i pengonte ata të përdornin dhe zhvillonin publikisht gjuhën e tyre. Krahas pengimit të arsimit në gjuhën shqipe, në shkolla u ndaluan botimet dhe librat në gjuhën shqipe. Në fakt, shkollat ​​shqipe, duke filluar nga shkolla e parë shqipe, e hapur në Korçë, u mbyllën një nga një. Me këto masa, autoritetet osmane u përpoqën që çështja e arsimit shqip të mos shndërrohej në një lëvizje që do të siguronte arsimin në gjuhën kombëtare për të gjithë shqiptarët.

Gjatë debateve të para në lidhje me zgjedhjen e një alfabeti shqip gjatë viteve 1860 dhe 1870, autoritetet osmane, në dukje, preferuan alfabetin arab si zgjidhje, por gjithashtu favorizuan krijimin e një alfabeti “origjinal” të shqipes si më i favorshëm sesa adoptimi i drejtpërdrejtë i greqishtes, ose shkrimin latin. Është e rëndësishme të theksohet se shqiptarët nuk i konsideronin si kërcënim alfabetet me bazë latine, edhe pse misionet fetare dhe më vonë diplomatët austrohungarezë dhe italianë ndihmuan në përhapjen e tyre. Natyrisht, autoritetet osmane i shihnin veprimtaritë misionare dhe konsullore si ndërhyrje të huaja në punët e Perandorisë dhe një përpjekje për të nxitur separatizmin kombëtar, trazirat dhe shpërbërjen.

Zhvillimet që kishin ndodhur në dy dekadat e fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX për hapjen e shkollave në gjuhën shqipe, rritja e numrit të botimeve shqip dhe zhvillimi i proceseve të kulturës kombëtare në përgjithësi, e bënë domosdoshmëri përcaktimin e një alfabeti të vetëm. Për më tepër, rilindësit me të drejtë, mungesën e një alfabeti të vetëm të shqipes e konsideronin jo vetëm një problem gjuhësor e kulturor, por edhe një problem politik që pengonte bashkimin e shqiptarëve. Çështjen e alfabetit e shtron në një mënyrë të ashpër Sami Frashëri, sipas të cilit problemi i shkrimit dhe i këndimit, pra, problemi i alfabetit është i lidhur me fatin e ekzistimit të popullit shqiptar si komb.

Revolucioni xhonturk dhe shpallja e kushtetutës krijuan kushte pak a shumë të favorshme për

zhvillimin e lëvizjes kombëtare shqiptare. Shumica e veprimtarëve të lëvizjes kombëtare brenda e jashtë vendit dhe organet e shtypit atdhetar, e quanin të dobishme që shqiptarët të shfrytëzonin liritë që u dha kushtetuta për të zhvilluar në mënyrë legale lëvizjen kulturore kombëtare, për të hapur shkolla shqipe në tërë vendin dhe për të përhapur me të gjitha mjetet mësimin e gjuhës shqipe. Me shpalljen e Monarkisë Kushtetuese, në sistemin arsimor osman lindi një problem tjetër i rëndësishëm, që ishte problemi i arsimimit në gjuhët vendase.

Pas revolucionit xhonturk, në themel të politikës nacionale xhonturke u vu doktrina e osmanizmit që i shpallte të gjithë shtetasit e Perandorisë “osmanllinj” dhe “të barabartë para ligjit”. Me këtë rast u lejua ngritja e klubeve kulturore dhe hapja e shkollave në gjuhët e kombësive të ndryshme. Në Shqipëri u hapën shumë klube kulturore dhe lëvizja për shkollën shqipe u shtri në të gjithë vendin. Meqenëse shkollimi shqip nuk mund të ndalohej më dhe ishin njohur kombësitë e Perandorisë, vazhduan përpjekjet për t’i mbajtur shqiptarët të përçarë. Çështja e përdorimit të alfabetit turko arab e nxitur nga xhonturqit, është quajtur me të drejtë si pjesë e politikës “përçaj e sundo” dhe të asaj panislamiste, si dhe është cilësuar si mollë sherri e hedhur prej tyre në mes të shqiptarëve. Duke mbështetur alfabetin arab për shqiptarët, autoritetet turke ishin të vetëdijëshme se shqiptarët myslimanë do të vazhdonin të mbeteshin kulturalisht me Perandorinë, ndërsa për miletet e tjera nuk u interesonte. Futja në përdorim e alfabetit latin nuk kaloi pa probleme, sidomos në veri të vendit, ku paria konservatore dhe ulemat turkoshake kishin ndikim më të madh. Megjithëse disa shkolla në vilajetin e Kosovës filluan të përdorin alfabetin latin, disa nga prijësit fetarë, të nxitur nga komiteti i xhonturqve në Selanik, e quanin këtë alfabet “të pa fe” dhe kërkonin përdorimin e alfabetit arab si faktor bashkimi për tërë Perandorinë Osmane. Një goditje tjetër kundër arsimit shqiptarë u bë në Kongresin e xhonturqve të mbajtur në Selanik në maj të vitit 1909 ku komisioni që punoi për problemin kombëtar e kulturor të kombësive jo turke në Perandri doli me këto propozime: Të gjitha shkollat fillore të betën ashtu siç kanë qenë d.m.th. në gjuhën turke. Të gjitha gjimnazet ku mësimi nuk zhvillohet në gjuhën turke të mbyllen dhe nxënësit të kalojnë në gjimnazet turke. Mësimi në këto gjimnazi do të zhvillohet vetëm në gjuhën turke.

Kundër përpjekjeve të autoriteteve osmane dhe mbështetsve të tyre, vendimet e Kongresit të Manastirit shprehën vendosmërinë e elitës kulturore shqiptare për të ruajtur pavarësinë nga turqit e rinj, në zhvillimet kulturore kombëtare, duke bërë që të dështonin përpjekjet xhonturke për ta nënshtruar lëvizjen kulturore shqiptare dhe për ta vënë në funksion të projekteve të tyre politike.

Zgjedhja e alfabetit latin kishte dhe një dimension të qartë politik dhe tregonte aspiratat perëndimore të shqiptarëve si komb. Në fakt, vetë kontrasti midis alfabetit latin dhe atij turk do ta bënte vetëdijen shqiptare të ishte ndryshe nga ajo e turqve.

Xhonturqit ishin kundër shfaqjes së ideve kombëtare dhe idesë së bashkimit të shqiptarëve me përkatësi fetare të ndryshme, prandaj u pozicionuan kundër alfabetit latin në shkollat shqipe. Ky ishte manifestimi i parë i politikës reaksionare xhonturke ndaj arsimit të kombësive jo turke e sidomos ndaj shqiptarëve në Perandori. Mbështetësit e alfabetit arab mbronin pikëpamjen se “ndryshimi i alfabetit nënkuptonte ndryshimin e fesë dhe përdorimi i shkronjave latine nënkuptonte largimin nga ”islami”.

Pas fitores mbi kundërevolucionin e prillit 1909, Komiteti xhonturk “Bashkim e Përparim” e forcoi pushtetin politik. Prandaj ai e hoqi pothuajse krejtësisht maskën që mbante deri atëherë dhe fillojë të zbatonte një kurs më të ashpër e më të hapur kundër lëvizjes arsimore shqiptare e përgjithësisht asaj kombëtare. Në maj 1909 u arrsetuan 17 veta nga Struga, Pogradeci dhe Ohri të akuzuar si agjentë të Sulltan Hamitit. Midis të arrestuarve nga Ohri ishin: Hamdi Bej Ohri, Xheladin Beu, kryetar i klubit dhe Mehmet Beu të cilët ishin përpjekur për të çelur një shkollë shqipe në atë qytet.

Në fund të vitit 1909 dhe në fillim të vitit 1910, çështja e alfabetit të gjuhës shqipe mori përmasat e një problemi të madh politik e kombëtar në të cilin u përfshinë shtresa të ndryshme shoqërore dhe qarqe politike e fetare të vendit. Të shtyrë nga reaksioni xhonturk një grup deputetësh shqiptarë në Parlamentin e Stambolli, nga të cilët asnjëri nuk dinte të shkruante e të lexonte shqip dhe disa prej tyre nuk ishin as të kombësisë shqiptare, i drejtuan një mesazh Kryeministrit Turk me anën e të cilit kërkonin gjoja “në emër të shqiptarëve” që të përdorej alfabeti arab për shkrimin e gjuhës shqipe dhe të ndalohej ai kombëtar”. Një propagandë të madhe për alfabetin arab bëri Rexhep Nuredin, i cili ishte aktivizuar në Klubin e Manastirit por njëkohësisht, me porosi të Komitetit Xhonturk, ishte emëruar myfti i atij qyteti. Ai filloi me botimin e një abetareje shqipe me shkronja arabe dhe vazhdoi me një turne në Dibër e në Mat për të propaganduar në të mirë të alfabetit arab. Për të njëjtin qëllim, shkoi edhe në Stamboll, ku veproi, sidomos midis deputetëve shqiptarë. Edhe autoriteti më i lartë fetar i Perandorisë Sheh ul-Islami ishte shprehur në favor të përdorimit të alfabetit arab, pasi sipas tij “alfabeti arab është shumë i lehtë për t’u mësuar dhe fëmijët mund ta mësojnë atë shpejt.

Turqit e rinj bënë për vete një pjesë të klerit mysliman, duke e nxitur ta shkruajnë gjuhën shqipe me alfabetin arabo-osman. Nën ndikimin e këtyre klerikëve, një pakicë e myslimanëve shkodranë ishin të pakënaqur me krijimin e klubit shqiptar dhe me përpjekjet për hapjen e shkollave shqipe që do të përdornin alfabetin latin. Kjo gjendje ishte dhe në Kosovë, ku shteti osman ndërhyri publikisht. Valiu i Kosovës, bashkë me deputetin Said Efendia kishte mbajtur mitingje në Sjenicë, Ferizaj, Gjakovë, Prishtinë, Shkup, Pejë, Gostivar, Dibër, Tetovë, Preshevë e gjetiu me qëllim bindje dhe heqje dorë nga shkrimi latin. Ndërkohë simpatizuesit e shkronjave turko-arabe nga klubi i Aksarajt “Mahfel” dërguan njëfarë Arif Hiqmeti, kinse gazetar, nga fshati Llojan i Kumanovës ta studiojë gjendjen dhe të kontaktojë me parinë muslimane për të krijuar besimin se “shkronjat turko- arabe janë shkronjat e Zotit dhe ai di vetëm ato t’i lexojë, kurse shkronjat gjahure Zoti nuk i pranon dhe i dërgon të gjithë në xhehnem” (Mustafa, 2018:96). Në mbështetje të xhonturqve dolën serbët, përmes një organizate “të serbëve otomanë”, të themeluar në Shkup me pëlqimin e xhonturqve, që i kishte degët e veta në të gjithë Kosovën dhe Maqedoninë. Në vitin 1910, kjo organizatë iu bashkua një fushate të fuqishme të xhonturqve kundër përdorimit të alfabetit latin nga shqiptarët.

Në mbrojtje të alfabetit latin dolën deputetët atdhetarë shqiptarë. Pas interpelancës së deputetëve në Parlament dhe demarsheve të Hasan Prishtinës te Ministri i Arsimit, qeveria e Stambollit kumtoi zyrtarisht se “e konsideronte çështjen e alfabetit si problem të brendshëm të shqiptarëve, por ndërkohë arriti urdhëresa që “mësimi i gjuhës shqipe në shkollat private dhe shtetërore të zhvillohej vetëm me alfabetin turk”. Në telegramin e dërguar Valiut të Kosovës, Ministri i Arsimit kishte theksuar se “telegrami i mëparshëm, për mospërzierjen në çështjen e alfabetit, ishte dërguar ngase qeveria me këtë donte të mësonte disponimin e popullit, dhe se vendimi i ri pasoi në mbështetje të vullnetit të shprehur nga vetë shqiptarët” (The Times, Aug 05, 1910). Në zbatim të vullnetit qeveritar, Ky Vali i kishte dërguar telegram Ministrisë së Arsimit në Stamboll duke e informuar se “të gjithë ato shkolla që mësojnë me shkronja latine do të mbyllen”.

Njëra nga kërkesat e kryengritjes shqiptare të vitit 1910 ishte dhe çështja e arsimit shqip, ku përfshihej edhe problemi i alfabetit. Shtypja e kryengritjes shqiptare të Kosovës në vitin 1910 u pasua me luftën kundër kulturës dhe gjuhës shqipe, duke mbyllur klubet e hapura shqiptare nën pretekstin se ishin “vatra të revoltës”; me burgosjen dhe ndalimin e kryeredaktorëve, redaktorëve dhe gazetarëve të gazetave shqipe. Me urdhër të Portës së Lartë u ndaluan librat dhe gazetat në shqip dhe u mbyllën shkollat në gjuhën shqipe. Në ato kushte, shkollat shqipe punuan në kushte ilegale. Vazhduan arrestimet e atdhetarëve shqiptarë. Në Shkup arrestohet Kryetari i klubit të atyshëm Beqir Efendiu dhe mësuesi i gjuhës shqipe Bedri Pejani; në Manastir Fehim Zavalani, Vllezërit Kristo e Dhemitër Qeriazi etj. Në Elbasan Kristo Dako e Lef Nosi; në Dibër Qamil Daci; në Tiranë Ibrahim Dalliu, Mahmut Furtuzi, Jusuf Elezi; në Durrës Nikollë Kaçorri etj.

Në mars të vitit 1911, një qarkore e Ministrisë së Brendshme në Stamboll kërkonte riçeljen e shkollave, sikundër dhe çeljen e shkollave të reja dhe përdorimin e alfabetit latin. Por përpjekjet përçarëse të xhonturqve vazhduan edhe më tej, duke e trajtuar problemin e arsimit shqip dhe të alfabetit latin si të dëmshme për fenë myslimane dhe të rrezikshme për interesat e Perandorisë. Si në fillim, edhe gjatë zhvillimit të kryengritjes shqiptare të vitit 1912, u paraqitën kërkesa në lidhje me arsimin dhe shkollën shqipe. Kërkesa të tilla u shprehën nga kryengritësit e Malësisë së Gjakovës, të Hasit, të Mitrovicës, Dibrës, Junikut etj. Edhe në bisedimet midis kryengritësve shqiptarë të përfaqësuar nga Hasan Prishtina dhe autoriteteve osmane, çështjet arsimore zinin mjaft vend. Nga 14 kërkesat e Hasan Prishtinës drejtuar delegacionit osman në bisedime, 5 ishin për shkollat dhe arsimin shqip. Autoritetet osmane nuk mundën t’u imponohen shqiptarëve në çështjen e alfabetit dhe nuk e ndaluan dot procesin e veçimit kulturor të shqiptarëve nga osmanët, që do të çonte në formimin e shtetit të pavarur shqiptar.

Ruajtja e tokave dhe identitetit kombëtar, ashtu si paraardhësit tanë mbrojtën Nokshiqin dhe Plavën me jetën e tyre, sot kemi për detyrë të ruajmë gjuhën, kulturën dhe identitetin tonë kombëtar. Asimilimi dhe ndarja janë kërcënime që mund të shmangen vetëm përmes një angazhimi të vazhdueshëm në edukim dhe vetëdije kombëtare.

Nga Prof.dr. Skender ASANI

Historia shqiptare është e mbushur me beteja të lavdishme që dëshmojnë për trimërinë dhe vendosmërinë e popullit tonë për të mbrojtur tokat dhe identitetin e tij. Një nga këto beteja, shpesh e anashkaluar në historiografinë e përgjithshme, është Beteja e Nokshiqit e vitit 1879. Kjo fitore e lavdishme kundër forcave malazeze dëshmon për aftësitë e shkëlqyera ushtarake dhe përpjekjet diplomatike të shqiptarëve në mbrojtje të trojeve të tyre. Në këtë 145-vjetor, është e rëndësishme të kujtojmë këtë ngjarje historike dhe të nxjerrim mësime për të ardhmen e kombit tonë.

Pas Luftës Ruso-Turke (1877-1878), Kongresi i Berlinit vendosi ndryshime territoriale në Ballkan, duke shpërblyer Malin e Zi me toka shqiptare, përfshirë Hotin, Grudën, Plavën dhe Gucinë. Kjo ndarje ishte e papranueshme për shqiptarët, të cilët nuk pranuan të dorëzonin trojet e tyre. Lidhja Shqiptare e Prizrenit, një organizatë patriotike dhe ushtarake e krijuar në vitin 1878, u bë mburojë e interesave shqiptare dhe organizoi rezistencën ndaj këtyre vendimeve të padrejta.

Në dhjetor të vitit 1879, trupat malazeze u përpoqën të pushtonin Nokshiqin, një zonë kyçe pranë Plavës dhe Gucisë. Shqiptarët, të udhëhequr nga prijës të shquar si Ali Pashë Gucia, Sulejman Vokshi dhe bajraktarët e krahinave përreth, ngritën një mbrojtje të organizuar dhe përdorën strategji të zgjuara luftarake. 1. Pozicionimi Taktil – Shqiptarët përdorën terrenin malor për të mbrojtur veten dhe për të zhvilluar luftë guerile kundër forcave më të mëdha malazeze. 2. Uniteti dhe Mobilizimi i Popullit – Fisnikët dhe populli u bashkuan për një qëllim të përbashkët, duke treguar se çështja kombëtare ishte mbi interesat lokale. 3. Kundërsulmet Vendimtare – Pas disa përleshjeve, shqiptarët kaluan në kundërsulm dhe zmbrapsën ushtrinë malazeze, duke e detyruar të tërhiqej me humbje të mëdha.

Fitorja e Nokshiqit ishte një sukses i jashtëzakonshëm për shqiptarët, jo vetëm në aspektin ushtarak, por edhe diplomatik. Për herë të parë, një komb pa shtet organizoi një rezistencë të suksesshme kundër vendimeve të fuqive të mëdha dhe mbrojti me armë tokat e tij. Kjo betejë ndihmoi në forcimin e qëndrimeve të Lidhjes së Prizrenit dhe i tregoi botës se shqiptarët nuk do të pranonin ndarjen e trojeve të tyre pa luftë.

Rëndësia e Bashkimit Kombëtar siç dëshmoi Beteja e Nokshiqit, uniteti ishte arma më e fuqishme e shqiptarëve. Edhe sot, sfidat kombëtare kërkojnë një bashkëpunim të ngushtë mes shqiptarëve në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe diasporë. Çështjet kombëtare duhet të jenë mbi interesat personale dhe politike.

Rëndësia e diplomacisë dhe zërit ndërkombëtar në 1879, shqiptarët jo vetëm që luftuan në terren, por përdorën edhe diplomacinë për të mbrojtur interesat e tyre. Edhe sot, është jetike që Shqipëria dhe Kosova të kenë një strategji të qartë diplomatike për të mbrojtur çështjet e tyre kombëtare në arenën ndërkombëtare.

Ruajtja e tokave dhe identitetit Kombëtar ashtu si paraardhësit tanë mbrojtën Nokshiqin dhe Plavën me jetën e tyre, sot kemi për detyrë të ruajmë gjuhën, kulturën dhe identitetin tonë kombëtar. Asimilimi dhe ndarja janë kërcënime që mund të shmangen vetëm përmes një angazhimi të vazhdueshëm në edukim dhe vetëdije kombëtare.

Beteja e Nokshiqit mbetet një nga shembujt më të ndritur të trimërisë dhe zgjuarsisë shqiptare. Në 145-vjetorin e saj, ajo na mëson se liria dhe dinjiteti kombëtar fitohen dhe mbrohen vetëm me përkushtim, unitet dhe vendosmëri. Ky është një mesazh i fuqishëm për brezat e sotëm dhe të ardhshëm: historia na mëson, por varet nga ne që të mos e përsërisim atë me humbje, por me fitore.

(Kumtesë me rastin e 145 vjetorit të “EPOPESË SË NOKSHIQIT”)

Shkup, 18 shkurt 2025