Pranvera Laçi, themeluesja dhe drejtoresha e shkollës shqipe “Pjetër Budi” në Liverpool, në Britaninë e Madhe, rrëfen ekskluzivisht për gazetën “Dielli”, organ i Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës “VATRA”, New York, ruajtjen e identitetit kombëtar, historisë, gjuhës, kulturës dhe traditës shqiptare në Liverpool, në Britaninë e Madhe, nëpërmjet mësimit të gjuhës shqipe, historisë, traditës e kulturës shqiptare dhe aktiviteteve patriotiko- kulturore. Me themeluesen dhe drejtoreshën e shkollës shqipe “Pjetër Budi” Pranvera Laçi bisedoi editori i “Diellit” Sokol Paja.

HISTORIA E SHKOLLËS SHQIPE “PJETËR BUDI” NË LIVERPOOL

Shkolla Shqipe “Pjetër Budi” në Liverpool është një projekt i veçantë dhe i rëndësishem për komunitetin shqiptar. Ajo u themelua me qellimin për t’iu ofruar fëmijëve shqiptarë mundësinë të mësojnë gjuhën, historinë dhe kulturën shqiptare, duke ruajtur kështu identitetin e tyre kombëtar. Hapat e parë për hapjen e shkollës nisën më 1 qershor 2024, me një projekt pilot 6 javor, një date simbolike e zgjedhur për të përkuar me Ditën Ndërkombëtare të Fëmijëve. Kjo ishte një mënyrë për të festuar këtë ditë me fëmijët dhe të drejtën e çdo fëmije për arsim dhe kulturë. Kjo ditë shënoi një moment të rëndësishëm, pasi për herë të parë në Liverpool, fëmijët shqiptarë dhe familjet e tyre patën një hapësirë të dedikuar për të mësuar gjuhen shqipe dhe për t’u lidhur me trashëgimine e tyre. Pas një përgatitjeje intensive dhe një pune të palodhur nga mësuesit, vullnetarët dhe prindërit, shkolla u hap zyrtarisht me 7 shtator 2024. Në hapjen zyrtare të shkollës sonë kishim të pranishem kryetarin e Bashkisë së Liverpulit, Ambasadorin e Shqiperise z.Uran Ferizi dhe zj. Ardjana Gjoni themeluese e shkolles shqipe “Bright Eagles” në Birmingham. Për herë të parë fëmijët tanë u pajisen me librat të dhuruara nga Ambasada e Shqipërisë të cilës i jemi mirënjohës për mbështetjen që ka treguar për komunitetin tonë në Liverpul.

ORGANIZIMI I MËSIMIT SHQIP

Mësimi organizohet çdo të shtunë ora 13:00-15:00, për fëmijët nga mosha 5 deri në 15 vjeç. duke përfshirë lënde si Gjuha shqipe, historia, kultura, valle tradicionale dhe aktivitete kreative me temë kulturore. Një nga aspektet më të rëndësishme të shkollës është festimi i festave kombëtare, të cilat shërbejnë si momente të veçanta për të forcuar ndjenjën e përkatësisë kombëtare dhe për të edukuar fëmijët mbi historinë dhe vlerat e kombit shqiptar. Për herë të parë në Liverpool, shkolla organizoi një festë madhështore për 28-29 Nëntorin, Ditën e Pavarësisë dhe të Çlirimit të Shqipërisë. Ky ishte një moment historik, pasi komuniteti shqiptar u mblodh për herë të parë për të përkujtuar këto ngjarje të rëndësishme me këngë, valle, poezi dhe aktivitete artistike nga fëmijët. Ishte një emocion i veçantë të shihje brezin e ri të angazhuar me historinë dhe kulturën e tyre. Një tjetër moment historik për shkollën ishte organizimi i festës për Pavarësinë e Kosovës. Ishte eventi me i madh i organizuar për herë të parë nga komuniteti shqiptar në Liverpool. Ate ditë u bënë bashkë më shumë se 100 prindër, fëmijë. Na nderuan me pjesëmarrjen kryetari i bashkisë së Liverpulit, Ambasadori i Kosovës, Ambasadori i Shqipërisë, dhe përfaqësuese të organizatave shqiptare në Angli.

SHKOLLA SHQIPE “PJETËR BUDI” DHE AKTIVITETET KOMBËTARE

Shkolla Shqipe “Pjetër Budi” është më shumë se një institucion arsimor; një vend ku fëmijët mësojnë, luajnë dhe ndihen krenarë për origjinën e tyre. Ky projekt ka fituar mbështetjen e madhe të prindërve, të cilët sakrifikojnë çdo të shtunë për të sjellë fëmijët e tyre, disa duke udhëtuar nga larg si Chester dhe North Ëales. Me mbështetjen e komunitetit, synimi është që shkolla të zgjerohet dhe të vazhdojë të rritet, duke sjellë më shumë aktivitete dhe festa që forcojnë lidhjen mes fëmijëve dhe trashëgimisë së tyre shqiptare. Në Shkollën Shqipe “Pjetër Budi”, ne ndjekim një kurrikulë të përshtatur për fëmijët e diasporës, duke u bazuar në modelet e mësimdhënies së gjuhës shqipe si gjuhë e dytë. Konkretisht në bazë të njohurive gjuhësore të fëmijëve ne punojmë me Abetaren dhe paketen e Librave te Gjuha Shqipe dhe Kultura Shqiptare niveli 1 të botuara nga Qendra e Botimeve për Diasporën. Qëllimi kryesor është që fëmijët të zhvillojnë aftësitë bazë në të folur, të lexuar dhe të shkruar në shqip, si dhe të njihen me historinë dhe kulturën shqiptare. Falë profesionalizmit të mësuesve tanë dhe punës së palodhur, ora mësimore planifikohet në përputhje me nivelin gjuhësor të fëmijëve në mënyrë që të jetë e lehtë për t’u ndjekur dhe kuptuar nga ata. Mësimi përfshin ushtrime për shqiptimin dhe fjalorin baze për fëmijët fillestarë, leximi i tekteve të thjeshta dhe përpunimi i tyre për nivelin më të avancuar, shkrimi i fjalëve dhe fjalive të thjeshta për të nxitur komunikimin me shkrim. Dialoge praktike për të ndihmuar fëmijët të përdorin shqipen në jetën e përditshme. Njohja me figurat dhe ngjarjet historike, mësimi i valleve tradicionale etj. Suksesi i shkollës sonë nuk varet vetëm nga mësuesit, por edhe nga angazhimi i prindërve dhe komunitetit. Prindërit janë pjese kyçe e këtij rrugëtimi, dhe ne i inkurajojmë ata që të vazhdojnë të punojnë me femijët e tyre edhe jashtë orëve mësimore.

SHKOLLA SHQIPE “PJETËR BUDI” ËSHTË NJË PROJEKT I NDËRTUAR ME DASHURI DHE PËRKUSHTIM

Shkolla Shqipe “Pjetër Budi” është një projekt i ndërtuar me dashuri dhe përkushtim, por që kërkon mbështetjen e të gjithë komunitetit për të mbijetuar dhe për t’u zhvilluar më tej. Femijët tanë janë e ardhmja jonë dhe ne kemi përgjegjësinë që t’u japim atyre mjetet e duhura për të ruajtur dhe forcuar gjuhën dhe kulturën tonë. Ju ftojmë të bëheni pjesë e kësaj nisme, të kontribuoni me ndihmën tuaj, qoftë përmes pjesëmarrjes, vullnetarizmit apo mbështetjes morale dhe materiale. Së bashku mund të krijojmë një themel të fortë për gjeneratat e ardhshme shqiptare në diasporë!

GJUHA ËSHTË SHTYLLA KRYESORE E IDENTITETIT KOMBËTAR

Gjuha është shtylla kryesore e identitetit kombëtar. Për shqiptarët që jetojnë në diasporë, veçanërisht për komunitetin në Liverpool, ruajtja e gjuhës shqipe është një sfidë e madhe, por edhe një detyrë e rëndësishme për të ruajtur lidhjen me rrënjët tona. Në këtë kontekst, Shkolla Shqipe “Pjetër Budi” luan një rol jetik në edukimin e brezave të rinj dhe në forcimin e ndjenjës së përkatësisë kombëtare. Mësimi i shqipes nuk është vetëm një proces arsimor, por edhe një mënyrë për të mbajtur gjallë historinë, traditat dhe kulturën tonë. Fëmijët që mësojnë shqip jo vetëm që mund të komunikojnë me familjet e tyre në vendlindje, por gjithashtu zhvillojnë një ndjenjë krenarie për origjinën e tyre. Shpesh, fëmijët e lindur jashtë Shaipërisë dhe Kosovës kanë më pak ekspozim ndaj gjuhës amtare dhe rrezikojnë ta humbasin atë. Prandaj, Shkolla Shqipe “Pjeter Budi” ka një mision të qartë: të ndihmojë fëmijët të mësojnë, të flasin dhe të shkruajnë shqip në mënyrë që identiteti i tyre të mos zbehet me kalimin e kohës.

MËSIMI I SHQIPES SHIHET SI NJË PASURI QË NDIHMON NË RUAJTJEN E IDENTITETIT DHE DIVERSITETIT GJUHËSOR

Në një qytet multikulturor si Liverpool, mësimi i shqipes shihet si një pasuri që ndihmon në ruajtjen e identitetit dhe diversitetit gjuhësor. Shoqëria angleze është përgjithësisht e hapur ndaj shkollave komunitare, duke i parë ato si një mundësi për fëmijët që të rriten me dy gjuhë dhe të njohin trashëgiminë e tyre. Në këtë rrugëtim kemi patur mbështetje nga kryetari i bashkisë së Liverpulit si edhe nga Ambasada e Shqipërisë dhe e Kosovës duke marrë pjesë në eventet që kemi organizuar duke filluar me hapjen zyrtare të shkollës dhe me rastin e Pavarësisë së Kosovës ku mbajtëm një koncert festiv, si dhe na kanë dhuruar librat kaq të nevojshëm për mbarëvajtjen e orës mësimore dhe ju jemi mirënjohës për këtë. Në koncertin festiv që organizuam për Pavarësinë e Kosovës, kemi pasur kënaqësinë të mirëpresim edhe autoren e librave dy-gjuhësh për fëmijë znj. Merita Isufi, e cila ka kontribuar në mënyrë domethënëse në promovimin e leximit dhe ruajtjen e gjuhës shqipe. Me këtë rast, ajo dhuroi për shkollën tonë dy librat e saj dygjuhësh, “Dea fillon shkollen” dhe “ Eja Dea” duke pasuruar bibliotekën tonë dhe duke ofruar një mundësi të shkëlqyer për nxënësit që të mësojnë shqipen përmes leximit. Ky gjest jo vetëm që ndihmon fëmijët të zhvillojnë aftësitë gjuhësore, por edhe forcon lidhjen e tyre me kulturën dhe identitetin shqiptar.

MIRËNJOHJE PËR MBËSHTETËSIT

Gjithashtu, kemi pasur mbështetjen e zj. Ardjana Gjoni, themeluese e shkollës shqipe “Bright Eagles” në Birmingham, e cila që nga dita e parë ka vënë në dispozicion përvojën dhe ekspertizën e saj për të kontribuar në zhvillimin e shkollës sonë. Zj Gjoni ka qenë e pranishme në të gjitha aktivitetet tona, duke demonstruar një mbështetje të pakushtëzuar dhe një angazhim të vazhdueshëm në promovimin dhe ruajtjen e gjuhës dhe kulturës shqiptare në diasporë. Bashkëpunimi mes shkollave shqipe jashtë atdheut luan një rol kyç në forcimin e lidhjeve mes komuniteteve dhe shkëmbimin e praktikave më të mira në mësimdhënie. Kjo ndihmon jo vetëm në përmirësimin e cilësisë së edukimit, por edhe në ruajtjen dhe transmetimin e trashëgimisë sonë kulturore te brezat e rinj, duke forcuar identitetin kombëtar dhe ndjenjën e përkatësisë ndaj rrënjëve tona.

SHKOLLA SHQIPE “PJETËR BUDI” DHE NEVOJA PËR MBËSHTETJE NGA KOMUNITETI

Shkolla Shqipe “Pjetër Budi” u themelua si një iniciative personale, e financuar fillimisht nga shpenzimet e familjes sime. Sot, shkolla mbahet falë kontributit të prindërve, të cilët paguajnë një tarifë modeste për të mbuluar shpenzimet bazë. Një thirrje për bashkëpunim për të siguruar vazhdimësinë e shkollës dhe për ta forcuar atë, nevojitet një angazhim më i madh nga komuniteti shqiptar. Mësimi i shqipes është një përgjegjësi e përbashkët, dhe çdo ndihmë, qoftë financiare apo logjistike, do të ndihmonte në rritjen dhe zgjerimin e kësaj shkolle. Ruajtja e gjuhës është ruajtja e identitetit! Le të punojmë së bashku për të mbajtur shqipen gjallë për brezat e ardhshëm! Mësimi në shkollën Shqipe “Pjetër Budi” zhvillohet në mënyrë efektive falë dy mësueseve tona profesioniste, Pranvera Laçi dhe Shkurte Xhafa të kualifikuara dhe me përvojë, të cilat përdorin metoda bashkëkohore për të ndihmuar fëmijët të mësojnë shqip. Teknologjia luan një rol te rëndësishem në këtë proces, monitorët ndihmojnë në përvetësimin e gjuhës në mënyre interaktive dhe tërheqëse. Video, këngë dhe lojëra gjuhësore bëjnë që fëmijët të mësojnë shqip në një mjedis argëtues dhe të natyrshëm. Një kontribut të madh për shkollën tonë kanë dhënë edhe vullnetaret e përkushtuara Edlira Bunga dhe Arjola Fera të cilat japin ndihmën e tyre çdo javë gjatë orës së mësimit si dhe me Organizimin e eventeve.

PUNA E SHKËLQYER ME FËMIJËT SHQIPTARË

Megjithatë, fëmijët e lindur në diasporë përballen me sfida të ndryshme, si dominimi i anglishtes, përzierja e gjuhëve dhe mungesa e praktikës në shtëpi. Për këtë arsye, angazhimi i prindërve është thelbësor për të forcuar gjuhën shqipe dhe për ta ruajtur atë për brezat e ardhshëm. Për të përforcuar më tej këtë synim ne po krijojmë një mini-bibliotekë me libra kryesisht dy gjuhësh ku fëmijët mund ti lexojnë në shtëpi me ndihmën e prindërve. Aktivitetet kulturore, festimet e datave historike dhe këngët e vallet tradicionale i ndihmojnë ata të lidhen më shumë me vendin e tyre të origjinës. Përfshirja në këto aktivitete ka bërë që shumë fëmijë të tregojnë më shumë interes për gjuhën dhe kulturën shiptare, duke e përdorur shqipen me shpesh edhe jashtë shkollës. Ky proces jo vetëm që ndihmon në ruajjen e identitetit kombëtar, por edhe forcon lidhjen e brezave të rinj me atdheun e tyre.

KUSH ËSHTË THEMELUESJA E SHKOLLES SHQIPE “PJETER BUDI” PRANVERA LAÇI?

Themeluesja e shkolles shqipe “Pjeter Budi” në Liverpool. Kam mbaruar studimet e larta për mësuesi në degën Biologji – Kimi në Shqipëri si dhe kam punuar si mësuese prej disa vitesh në arsimin 9-vjeçar dhe të mesëm. Prej 13 vitesh jetoj në Liverpool, një qytet që më ka dhënë mundësinë të zhvillohem profesionalisht dhe të ndjekë pasionet e mia. Gjatë kësaj kohe, kam përmiresuar gjuhën angleze në Liverpool në International Language Academy (LILA) dhe kam kryer kualifikime të ndryshme, përfshirë “Ndihmës Mësuese Niveli 3” në kolegjin Stonebridge. Ndërkohë që rrisja fëmijët, investova në zhvillimin tim profesional përmes trajnimeve dhe seminareve të ndryshme dhe punës vullnetare në disa shkolla të Liverpool. Pasioni im për objektet antike dhe vintage u shndërrua nga një hobi në një profesion me kohë të plotë. Sot, menaxhoj një biznes të dedikuar për mobilie dhe objekte me histori, duke sjellë në jetë copëza të së shkuarës me një prekje unike dhe autentike. Për mua, çdo objekt ka një histori për të treguar, dhe më pëlqen të ndihmoj njerëzit të gjejnë pjesën e duhur që pasuron hapësirat e tyre.

Prof. Dr. Romeo Gurakuqi/

110 vite më parë, më 25 janar 1915, në kulmin e Luftës së Parë Botërore, në mes kaosit politik të Shqipërisë, shpërbërjes së shtetit, rivalitetit esadist dhe kryengritës për kontrollin e kryeqendres së vendit në Durrës, të ndërhyrjeve agjenturore të Malit te Zi etj., në Shkodër, qytetin e vetëm në botën shqiptare ku ishin strehuar nacionalistët nga Shqipëria tjetër, nga Kosova, u inaugurua zyrtarisht me një ceremoni, themelimi i Klubit “Lidhja Kombëtare”.

Parija e organizatës mbarëqytetare shkodrane ka qenë e përbërë nga Nikolla Ivanaj, Riza Dani, Karlo Summa, Taip Shkodrani, Hilë Mosi, Malo Bushati, Kolec Deda, Rifat Kopliku, Rrok Berisha, Visho Bushati, Luigj Naraçi dhe Hamid Gjylbegu.

Nacionalistët e bashkuar shkodranë ringritën flamurin kombëtar, rivendosen gjuhën shqipe në komunikimin zyrtar, rivendosen stemen e Klubit me shqipen e stemës shtetërore shqiptare, promovuan muzikën qytetare shkodrane, priten në selinë e improvizuar me këtë rast anëtarët e bashkësisë nga të gjitha lagjet e qytetit.

Kjo ngjarje ka qene zhvillimi më i rëndësishëm në këto ditë të erreta të vitit 1915, në aspektin e unitetit politik dhe qytetar, vendosjes në një linjë politike të qendrës më të rëndësishme të kulturës së lartë kombëtare, qytetit te Shkodres dhe bashkesise perkatese.

Nuk ishte nje ngjarje e thjeshte, e zakonshme, por nje produkt i mahnitshem i ndikimit te Rlindjes dhe Pavaresise mbi te gjithe, prova ma ere e formesimit te vetedijes se perbashket të shoqërisë qytetare shkodrane ne modernitet, vetedije që nga kjo kohë, filloi të prirej, jo më mbi linjat e ngushta parciale, por mbi bazën e nje vetedije civile, te interesave komunitare, te percaktuara nga parime te rakorduar,te drejtuara nga nje Paresi, qe nuk shtyhet dhe rrahe gjokset e kotesise per te dale ne krye pa merite, por qe spikat per shkak te kualitetit intelektual, reputacionit ne komunitet, besnikerise ndaj qytetit, krahines dhe interesave publike nacionale.

Nuk është e tepërt të them se Klubi “Lidhja Kombëtare” parapriu “Vllazninë”, që do të themelohet 4 vite më vonë.

Nga kjo kohë dhe për disa dekada me radhë në kohën e normalitetit shteteror, Shkodra ka ecur mbi disa parime, që nuk ia diktuan të fortët e qendrave te ndryshueshme për interesa të veta private ose familjare, por Paresia e vet e Iluminuar

Eshte ky një model që duhet respektuar.

Duhet te kihet parasysh, se Shkodra ia ka dalë shpesh herë te mos merret rrshane nga komandante turmash, qe sajojne metoda te genjeshtra kinse perzgjedhore, per krijimin e perfaqesive lehtesisht te kontrollueshme, ne skemat e qenderzuara dhe skenaret e perjetesimit te elitave, permes trashëgimit të udhëheqësisë ndër të njëjtat familje.

Flamur VEZAJ/

Në kishën ortodokse shqiptare “Fjetja e She Marisë” në Worcester, organizata Federata Panshqiptare e Amerikës VATRA Boston dhe dega në Worcester promovuan librat e dy shkrimtarëve të njohur të komunitetit shqiptar, z. Aristotel Mici dhe z. Namik Selmani.

Në një atmosferë të ngrohtë, dhjetëra bashkatdhetarë u mblodhën për të dëgjuar dhe për të mësuar më shumë mbi veprat e prezantuara nga dy autorët. Kryetarja e degës së Vatrës në Worcester, znj. Efi Qeleshi, përshëndeti të pranishmit, duke falënderuar autorët dhe komunitetin për pjesëmarrjen e tyre. Ajo theksoi se VATRA Worcester dhe VATRA Boston do të vijojnë të bashkëpunojnë për ruajtjen dhe promovimin e kulturës shqiptare në Massachusetts.

Kryetari i VATRES Boston, z. Mentor Maksutaj, si bashkëorganizator i këtij eventi, shprehu mirënjohjen ndaj bordit të kishës “Fjetja e She Marisë”, famullitarit At Marku, drejtuesve të VATRES në Worcester dhe dy shkrimtarëve. Ai theksoi rëndësinë e punës për të ruajtur gjuhën shqipe dhe identitetin kombëtar tek brezat e rinj.

Nga ana e tij, At Marku falënderoi organizatorët për këtë aktivitet kulturor dhe nënvizoi rëndësinë e bashkëpunimit për ngjarje që promovojnë dhe ruajnë traditat shqiptare. Ai ftoi komunitetin shqiptar të Massachusetts të marrë pjesë në Festivalin Shqiptar të Worcester , i cili organizohet çdo dy vjet për tre ditë rresht.

Eventi u moderua nga arkëtari i Vatrës Boston, z. Jorid Çelaj, i cili prezantoi autorët dhe veprat e tyre. Fillimisht, Ardi Mici lexoi biografinë dhe punën e shkrimtarit Aristotel Mici, i cili më pas foli për librin e tij “Himni i Flamurit, simbol kombëtar”. Ai theksoi nevojën që fëmijët shqiptarë në SHBA të mësojnë për simbolet kombëtare dhe sugjeroi që në shkollat shqipe të hapura në Massachusetts dhe më gjerë të përfshihet një lëndë e veçantë mbi historinë dhe figurat kombëtare.

Më pas, anëtari i kryesisë së Vatrës, z. Ervis Dhima, prezantoi biografinë e shkrimtarit Namik Selmani. Ky i fundit foli me emocion për librin e tij “Një jetë me Skënderbeun”, i cili rrëfen historinë e një zonje angleze që, përmes shekujve, ka ruajtur me fanatizëm libra të vjetër mbi heroin kombëtar shqiptar. Selmani falënderoi VATREN Boston për mbështetjen dhe mundësimin e botimit të librit.

Në përfundim të aktivitetit, pjesëmarrësit patën mundësinë të marrin libra me dedikim nga autorët dhe të bëjnë pyetje mbi veprat e tyre. Librat tashmë mund të gjenden në librari në Shqipëri, Kosovë, si dhe në disa pika në SHBA.

Foto Ervis Dhima

Rafaela Prifti/

Koncerti kushtuar Nënës Terezë, një figure ekuivalente me dhembshurinë njerëzore, u prezantua në sallën e madhe koncertale Carnegie Hall në Nju Jork nga EGC Productions dhe Legato Arts mbrëmjen e ditës së shtunë. “Rrugëtimi i Besimit” (Journey of Faith) shprehu me anë të artit të muzikës jetën e saj në shërbim të njerëzimit “për të frymëzuar tek pjesëmarrësit ripërtëritjen e forcës së bamirësisë dhe dashamirësisë ndaj njëri tjetrit,” thanë organizatorët në pritjen e dhënë përpara koncertit. Miku i Nënës Terezë dhe autori i librit me kujtime personale për të To love and be Loved, Jim Towey tregoi se ajo e përjetonte bukurinë e Zotit përmes artit prandaj kjo formë dedikimi i shkon më së miri emrit dhe veprës së saj.

Pa dyshim prejardhja dhe kombësia e saj shqiptare ishin ato për të cilat krenoheshin më shumë të ftuarit e Federatës PanShqiptare të Amerikës VATRA: Presidenti Dr. Elmi Berisha, Kryetarja e Degës më të re VATRA Utah Erjola Xheko, Ilir Cubi, Anëtar i Kryesisë, Bardh Tomaj, Anëtar i Këshillit, Elio Ahmetaj, anëtar dhe aktivist, Editorja për anglisht e gazetës Dielli Rafaela Prifti, Vehbi Bajrami, veprimtar i respektuar, botuesi dhe pronar i gazetës Illyria. Në pritjen që i parapriu shfaqjes ishin ftuar mbështetës dhe personalitete të fushave të artit, biznesit, fesë e diplomacisë dhe përfaqësues të trupit diplomatik dhe ambasadore nga Kosova dhe Shqipëria.

Maestro virtuoz Dante Anzolini dirigjoi orkestrën me famë të St. Luke në një program rreth dy orë me soprano Catherine Wethington dhe bariton Sean Michael Plumb me shoqërime kori. I konceptuar si metaforë muzikore e jetës së saj, programi ndërthurte krijime klasike si St. John Passion nga Johann Sebastian Bach, Panis Angelicus nga César Franck me vepra bashkëkohore të artistit më në zë Nico Muhly. Pikat kulmore ishin premierat amerikane të dy kompozitorëve shqiptarë, Thoma Gaqi Vallja me Daire nga Valle Simfonike dhe Genc Tukiçi Valsi Hyjnor – Hymn për Nënën Terezë, i luajtur për herë të parë në ceremoninë e pranimit të saj si shenjtore në vitin 2016. Pas koncertit Kryetarja e degës së Vatrës Utah Erjola Xheko tha se kompozimet shqiptare i përcollën emocione të veçanta.

Programi ishte përzgjedhur për të ndriçuar momente kyçe të jetës së bamirëses së madhe që nga lindja në familje shqiptare në 1910 në Shkup, vajtja në Irlandë dhe pesëdhjetë vite pune misionare në Indi. “Meqë Bronksi ishte vendi ku ajo hapi qendrën e parë misionare në Amerikë, programi i jepte hapësirë lidhjes shpirtërore të Nënës Terezë me Nju Jorkun, duke sjellë premiera të kompozitorëve njujorkez si Philip Glass dhe Missy Mazzoli,” tha dirigjenti Dante Anzolini.

Sot Misionaret e Bamirësisë që ajo ngriti shërbejnë në 139 vende të botës. Nga fondet e mbledhura në koncertin bamirës do ndihmohen shoqatat misionare të Nënës Terezë në Nju Jork dhe në botë përmes organizatave që sigurojnë strehim, ushqim dhe ndihmë për të pastrehët, të sëmurët, të anashkaluarit, për të cilët ajo u kujdes gjatë gjithë jetës së saj. Në fund të mbrëmjes, Dr. Elmi Berisha kujtoi porosinë e saj për vlerën e ndihmës njerëzore atëherë kur pyetemi sesa kemi ndikuar apo kur na duket se nuk arritur mjaft sepse “vetë Nënë Tereza bënte krahasimin me një pikë uji në oqean, duke thënë se pa atë oqeani do kishte një pikë më pak.”

Studim nga Rafael Floqi/

(Kontribut për Ditën e Gjuhës Amtare)

Shqiptarët janë kombi më i vjetër që kanë origjinën në gadishullin ilir me prejardhje iliro-pellazge. Ata formojnë themelin për të gjitha dinastitë e qytetërimeve të mëvonshme në historinë e lashtë evropiane (Davidson 1859; Greene 1916; Levine 1919; Montain 1998. Pa pjesëmarrjen e shqiptarëve dhe pa hulumtimin e historisë së tyre lidhur me etosin epiko-legjendar iliro-pellazgjik (Greene 1916), nuk mund të shkruhej asgjë për historinë e vërtetë shkencore të llojit njerëzor nga qytetërimet e hershme që lulëzuan në pellgun e lashtë të Mesdheut dhe në tre kontinentet në kufi me të. Çfarë funksionesh retorike dhe ideologjike kryenin “pellazgët” në shkrimet e autorë të ndryshëm antikë (d.m.th., cilat ide ndihmuan në promovimin e tyre; çfarë ndjenjash ata i kanalizuar; çfarë mundësish eksploruan? Çfarë synimesh arritën? çfarë strategjish ata zbulojnë)?

Çfarë zbulojnë spekulimet e lashta greke për pellazgët për kontekstin e tyre-ide specifike dhe dinamike të ndryshimit të “grekësisë?”

Por kush ishin pellazgët?

Në literaturën antike, pellazgët shfaqen si grup etnik a fis i kudogjendur si të përcaktuar në mënyrë të paqartë dhe gjeografikisht. Nuk ka rrëfime historike që flasin në emër të pellazgëve për të dhënë një përkufizim etik të identitetit të tyre (d.m.th., një pamje nga brenda, duke shpjeguar “kush jemi ne”). Në vend të kësaj, të gjitha burimet ekzistuese paraqesin një perspektivë etike – një pamje nga jashtë, duke u përballur me pyetjen “kush janë ata?”

“Një histori e teorisë pellazgjike” një artikull shkencor i shkruar nga John Linton Myres, një arkeolog dhe historian i shquar britanik, i cili shqyrton zhvillimin e “teorisë pellazgjike” – tek ideja se një popull parahelen i quajtur Pellazgë dikur banonte pjesë të mëdha të Egjeut përpara se të ishin rajoni linguistik dhe kulturor grek, duke lënë pas krahinën nga pikëpamja linguistike dhe greke.

Askush nuk duket të jetë dakord as për territorin e origjinës së pellazgëve dhe as për identitetin e tyre. Homeri (shekulli i tetë p.e.s.), shkrimtari më i hershëm grek, i vendos ata në Larisa, ose në Thesali (Greqia Qendrore) ose në rajonin e Troadit (Azia e Vogël veriperëndimore), dhe i vendos ata si aleatët e lashtë “para-akeas” të trojanëve. Bashkëkohësi i tij më i ri Hesiodi (rreth 750–650 i vendos pellazgët në vende të ndryshme – Kretë, ishulli i madh në afërsi bregdeti jugor i Greqisë; në Dodona, një vend i shenjtë fetar i rëndësishëm në Greqinë veriperëndimore; dhe Arkadia, rajoni në Peloponezin qendror. Në Dodonë, megjithëse Herodoti nuk e pohon këtë me siguri ka pasur ndonjëherë ndonjë banor pellazg, ai shprehet se orakulli është konsultuar nga ‘pellazgët’ në kohët primitive.

Zeusi pellazgjik

Ai gjithashtu kishte mësuar, me sa duket më Autoriteti dodonez, teoria se në kohët e hershme ‘pellazgët’ nuk i dinin emra për perënditë e tyre, dhe emrat i morën vetëm më vonë dhe nga jashtë. Tani nuk ka asgjë në gjithë këtë që të mos jetë e dukshme ‘me inspektim’ për këdo që ka përpara (1) frazën homerike për Zeusin Dodonean, (2) Hesiodin përshkrimi i Dodonës si TieXaaycov eSpavov, dhe (3) vëzhguesi Herodotean- që pohon se pellazgët ‘aktuale’ flisnin një gjuhë të ndryshme nga greqishtja. Arsyetimi mund të formulohet si më poshtë. Edhe pa koment Hesiodik mund t’i duket e mundshme çdo heleni të shekullit të pestë me një ‘pellazg. Teoria, ‘që epiteti homerik UeXaayi/ce do të thoshte ‘zot i pellazgëve’,dmth. të banorëve pellazgë të Dodonës. Nëse po, pellazgët në Dodonë, apo pasardhësit e tyre, e thërrisnin zotin e Dodonës ‘Zeus’. Por “Zeus” është emri grek për perëndinë e Dodonës dhe si pellazg gjuha është hipotetikisht e ndryshme nga greqishtja, pra fjala për “Zeus” në pellazgjike duhet të ketë qenë ndryshe, nëse do të kishte një të tillë. Por a kishte ndonjë fjalë për Zeusin pellazgjik ? Hetimi në Dodona, ndoshta diku tjetër, nuk zbulon asnjë; të gjitha janë brenda breshrit, e quajnë Zeusin ‘Zeus’ dhe asgjë tjetër.

Megjithatë Akili i drejtohet Zeusit si Hexacryi/ce, ‘zot i pellazgëve:’ ai ishte adhuruar pra prej tyre në ditët e tyre ‘pellazge’ të pakonvertuara. Në Prandaj në ato ditë Zeusi i Dodonës adhurohej si një perëndi pa emër, dhe tani quhet Zeus, vetëm sepse ‘Zeus’ është emri grek atij.

Para së gjithash, edhe nuk vërtetohet një ide e lashtë e marrëdhënieve pellazgo-etruske dhe pellazgëve në Lemnos (ku u gjetën mbishkrime lemniane = arkaike etruske): fjalët etruske nuk gjenden në ‘substratin paragrek’ si dhe përkimet etrusko-shqipe dhe etrusko-thrake janë të pakta, sipas gjuhëtarit Iurii Mosenkis

Sipas një hipoteze të vjetër, pellazgjishtja mund të jetë e ngjashme me trakishten.

Herodoti shkruan për origjinën pellazge të grekëve dhe citon fjalën pellazge për “zot” e cila ndan tiparet e saj fonetike me emrin grek për “njeri” me origjinë të panjohur dhe fjala shqipe Zot është më afër

Greqishtja θεός si fjalë pellazgjike (krh. θοός ‘i ndritur’ Hesych.) mund të jetë një formë pellazgjike e emrit indo-evropian të perëndisë, si dorian, beotian δεύς = Ζεύς; shih. Eol. δ > θ , Frig e vjetër. devos, Frig i Ri. deos, theos ‘qiellor’, Phryg. d: Gr. θ , Lidian thivs ‘zot’, thiva ‘perëndeshë’ dhe origjina Kretane e Termilian-Lycians që ishin të afërm të ngushtë të Lidianëve.

Mungesa e v (digamma) në theos (Myc. te-o-) nuk është shkak për të mohuar një lidhje me emrin IE të Zeusit, krh. e njëjta mungesë në frigisht. Mund të jetë një fjalë huazimi nga frigishtja ose një gjurmë e substratit/adstratit frigjian.

Greqisht ἄνθρωπος (jogreqisht ‘pellazg’ θ : gr. δ) : greqisht ἀνήρ, Gjen. njeriu dhe fytyra, krh. ndoshta maqedonisht drōψ = burrë (Hesych.).

‘Psi-grek’ i W. Merlingen përmban jo vetëm θεός dhe ἄνθρωπος, por edhe κανθός ‘verdhë, e artë’: latinishtja candidus ‘e bardhë’; shih. sandyx “një ngjyrë e kuqe e ndezur”. Nëse xanthós (d > th) dhe sandyx bashkëjetonin në greqishten e vjetër, atëherë ato mund të jenë forma dialektore në të njëjtën gjuhë.

Gjuhëtari V. I. Georgiev e interpreton pellazgjishten si përbërësin satem të greqishtes dhe të gjuhës së veçantë indoevropiane të pozicionuar midis shqipes dhe armenishtes; Zhvendosjet e bashkëtingëlloreve pellazgjike ngjajnë me ato armene dhe gjermanike. Studiuesi ia atribuon pellazgëve kulturat e hershme heladike dhe ato të hershme minoane. Në të vërtetë, shtresat arkeologjike të bronzit të hershëm mund të lidhen me shtresat e gjuhës paleo-ballkanike (ndoshta, pellazgjisht EH I dhe frigisht EM). Megjithatë, ndryshe nga studiuesi, bashkëtingëllorja fillestare s dhe satem nuk mund t’i atribuohen një gjuhe: të dy tiparet, s > h dhe satem, mund të jenë rezultat i ndikimit (indo-)iranian ndërsa s- mund të ruhen në zonën e pandikuar. Lineari A nuk pasqyronte bashkëtingëllore të aspiruara, kështu që ai “minoan” nuk ishte “pellazgjik”.

Ju. Otkupshchikov e hodhi poshtë “teorinë pellazgjike” dhe i interpretoi substratin (et) paragreke si paleo-ballkanike, d.m.th. si maqedonase-frigo-trake.

‘Pellazgët’ mitikë mund të jenë paleo-ballkanas gjuhësorë

‘Pellazgët’ mitikë mund të jenë paleo-ballkanas gjuhësorë, d.m.th. e. popuj jo grekë (frigë, trakë, shqiptarë) por dhe të afërm të tyre.

Historiani i madh Herodoti (rreth 484–430 pes), duke shkruar dy shekuj e gjysmë më vonë, se Homeri i lokalizon pellazgët në Samothrakë dhe Lemnos. (të dy janë ishuj të mëdhenj në Egjeun verior), dhe në Achaea (Peloponezin verior). Gjeografi Straboni, që jetonte në një periudhë shumë më të vonë (rreth 63 pes–21 e.s.), i përshkruan pellazgët si një racë historikisht “e përhapur në të gjithë Greqinë”. Këto lidhje të kudogjendura pellazgjike me territore të caktuara në të gjithë botën e lashtë paragreke, megjithatë, vareshin kryesisht nga tregime mitologjike për origjinën pellazge dhe shpërnguljet e tyre të mëvonshme.

Në antikitet, pyetja se nga vinte dikush ose diçka ishte në fund të fundit çështja e identitetit; Etimologjia shpesh ngatërrohet me ontologjinë. Pellazgët nuk ishin një përjashtim nga ky rregull. Tregimet e lashta greke për origjinën pellazge pasqyrojnë përpjekje të vetëdijshme për të përcaktoni se kush ishin pellazgët dhe si lidheshin me grekët historikë. Rrjedhshmëria e Identiteti pellazg i vërtetuar në letërsinë greke, pasqyron një dualitet themelor që nuk është vetëm pasqyron dihotomine “grek vs. barbar”, por edhe e tejkalon dhe madje e përmbys atë. Dikotomia barbare është e vetë-mjaftueshme, e qëndrueshme dhe e gjithëpranishme në klasiken e ligjërimit. Ajo që i bën pellazgët unikë është se ata herë pas here shfaqeshin në anë të ndryshme në anët e kësaj ndarjeje themelore ose ekzistonin përtej këtyre kategorive. Shkrimtarë të ndryshëm i përshkronin pellazgët si “parahelenë” dhe “johelenë” njëkohësisht – stërgjyshorë dhe Perceptimet e përkatësisë etnike”, tek Herodoti dhe bota e tij.

Pellazgët dhe dihotomia grek-barbar

Jeremy McInerney, tek “Pellazgët dhe Lelegët: Përdorimi i së kaluarës për të kuptuar të tashmen”, në Vlerësimi i së kaluarës në Bota Greko-Romake barbare, kronologjike primare dhe thelbësisht të ndryshme. Ky rrjedhshmëri dhe dualitet i identitetit pellazg i lejoi shkrimtarët e lashtë t’i konsideronin pellazgët si grekë të lashtë paraardhësit dhe rivalët e tyre barbarë grekë – paraardhës vertikalë dhe “Të tjerët” horizontalë. Shkrimtarët grekë u mbështetën shumë në këtë karakterizim të dyfishtë për të përcaktuar jo vetëm pellazgët, por edhe kufijtë e “grekësisë” në raport me pellazgët.

Shkrimtarë të ndryshëm në periudha të ndryshme, megjithatë, në mënyrë alternative i dhanë përparësi paraardhësve dhe tipare barbare të këtij dualiteti. Për më tepër, shkrimtarët antikë modifikoheshin dhe rregulloheshin vazhdimisht ndërtimet e tyre të pellazgëve sipas konteksteve kulturore gjithnjë në ndryshim dhe specifike në këto kontekste të informuara. Si jo-grekë, pellazgët u shfaqën qysh në atë të Homerit Iliada. Në një episod të mrekullueshëm, Ajaksi akeas vret Hippothous trojan, “biri i lavdishëm i Lethus pellazg” në luftën e dhunshme për kufomën e Patroklit.

Roli i Pellazgëve në këtë ballafaqim jep një vërtetim të hershëm dhe dramatik të vendit të tyre brenda dikotomisë Greko- barbare: duke qenë se ata luftojnë në radhët e ushtrisë trojane, ata janë pozicionuar fort në kundërshtim me “grekësinë”. Ky ndërtim “opozitar” i identitetit është i dukshëm në tregimet në të cilat grupet e ndryshme etnike kërkojnë të demonstrojnë dallimet e tyre themelore dhe konfliktet duke e vendosur veten, fjalë për fjalë ose figurativisht, përballë njëri-tjetrit.

Pellazgët u instrumentalizuan kështu nga rrëfimet antike për të kryer funksionin e “tjetrit” kundrejt të cilit përkufizohej “vetja” si greke. Ky funksion u bë një veçori e rëndësishme të spekulimeve posthomerike lidhur me identitetin pellazg.

Në ligjërimin grek, megjithatë, ky funksion nuk është aspak unik për pellazgët. Herodoti përcaktoi grekët kundër persëve; Po kështu, te Tukididi, spartanët luajnë një rol të ngjashëm në raport me athinasit. Është ndërtimi alternativ i pellazgëve, gjegjësisht ai që i karakterizon pellazgët si stërgjyshorë, madje autoktonë, që i bën ata unike. Në të vërtetë, ky ndërtim stërgjyshor, autokton i mbush pellazgët me dinamikë karakteristikat themelore të dallueshme nga ato të spartanëve ose persëve. Për ata të lashtët Grekët për të cilët koncepti i autoktonisë – αὐτόχθων, “të kesh të njëjtën tokë” ose “të qenit i rrjedhur nga vetë kjo tokë” – luajti një rol kyç në vetëpërkufizimin e tyre (kryesisht tek Athinasit, Beotianët dhe disa Peloponezianët), për të cilët kjo lidhje me pellazgët stërgjyshorë ishte e rëndësishme.

Por po t’i shohim ata si prekursorë të popullsive të më vonshme ,p.sh. populli dardan (greqisht: Δάρδανοι) jetonte në fushat e Danubit, ndërsa Bryges ose Brigët (greqisht: Βρύγοι) dhe Albanët e kishin origjinën nga Shqipëria e mesme dhe janë regjistruar si banorë autoktonë të gadishullit Ilirik. Duke kaluar ngushticat e Dardaneleve në Samotrakë, ata themeluan në Ilium dinastinë e Trojës dhe Frigjisë në Azinë e Vogël (Nowak 2012: 73-81). Në këtë mënyrë ata e shtrinë ndikimin e tyre në zonat përreth Kaspikut, në Thraki në tokat e Colchis dhe Bacchus dhe në Albanian e Kaukazit (Boardman, Griffin & Murray 1986:2 24).

Legjenda e Eneas

Eneas Dardanidi la rrënojat e Trojës së djegur duke mbajtur të atin Anchises në krahë dhe me djalin e tij Îlli, bëri një udhëtim për të ngritur një kullë në Romë (Davidson, 1895:9, 18).

Enea mbërriti në Epir dhe ngriti muret e mrekullueshme të qytetit antik të Butrintit (Buthrotus) dhe në veri të tij themeloi një qytet, të cilin e quajti Achismos për nder të babait të tij. Ai qytet sot quhet Saranda (Forlong & Roche 1906: 99,100; McKay, 1895: 70- 75).

Sipas Bibliotekës së Pseudo-Apollodorus, një përmbledhje e tregimeve mitologjike greke i datuar në shekullin e parë ose të dytë të erës sonë, Hesiodi ishte i pari që përshkroi të njëjtin emër Pellazgu, babain e heroit kulturor arkadian Likaon, si një “bir i dheut” autokton. Referenca e mëvonshme për pasazhin e humbur të Hesiodit është në përputhje me informacionin e dhënë nga Asius i Samosit (shekulli i gjashtë pes) në një fragment të cituar nga gjeografi grek Pausania Përshkrimi i Greqisë (110–180 CE). Asius e përshkruan heroin themelor të grupeve etnike greke si “Pelazgu si perëndi …[të cilin] dheu i zi hoqi dorë.” Herodoti i bën jehonë këtij miti të autoktonisë pellazgjike në Historitë, duke gjurmuar prejardhjen athinase nga pellazgët autoktonë me anë të Jonianët. Megjithatë, për athinasit e shekullit të gjashtë dhe të pestë, ky mit i pellazgo-jonit. Prejardhja dukej se minonte pretendimet e tyre për parësi nëpërmjet statusit të tyre autokton në Mesdhe, duke i eliminuar në mënyrë të padëshirueshme me banorët e vendbanimeve joniane përgjatë bregdetit të Anadollit. Prandaj, kundërtradita athinase e asaj kohe filloi të jepte përparësi diskursi që i parashtron pellazgët si jogrekë. Sipas kësaj tradite, pellazgët shfaqen si emigrantë jo-grekë të dëbuar nga Atika në historinë e hershme të Athinës për tradhti, pra duke i bërë athinasit banorë të ligjshëm autoktonë të Atikës. Këta shembuj ofrojnë vetëm një ilustrim të vetëm të një prej premisave më të rëndësishme të ky studim, domethënë, se spekulimet për identitetin pellazg, në të gjitha varietetet e tyre, luajtën a rol kritik në diskutimet klasike të identitetit grek – diskutime të rrënjosura në të kaluarën e largët, i informuar nga mite të rrjedhshme e kontradiktore dhe i formësuar nga të ndryshme intelektuale, sociale dhe transformimet politike të periudhës. Detyra jonë është të kontekstualizojmë referenca të ndryshme për Pellazgët dhe deklaratat e nënkuptuara dhe të qarta për identitetin e tyre në burimet greke. Dualiteti thelbësor dhe rrjedhshmëria e këtyre përshkrimeve sigurojnë një kornizë dinamike në të cilën duhet eksplorojnë qëllimet dhe strategjitë e shkrimtarëve të veçantë.

Pellazgët mitologjikë

Çdo informacion historikisht autentik i mundshëm për “pellazgët aktualë” që mund kanë përbërë një bërthamë fillestare të këtyre diskutimeve pothuajse me siguri ishte riformuar për t’iu përshtatur preferencat dhe ndjeshmëritë e epokës arkaike dhe klasike. Ky riformësim e bën “Pelazgët aktualë”, kushdo qofshin ata, efektivisht të paarritshëm për historianët modernë. Në të kundërt, përmes kontekstualizimit të modifikimeve gjithnjë në ndryshim të mëparshëm rrëfimet mitologjike, ne mund të përpiqemi jo thjesht një rindërtim të “mitologjike pellazgët”, por një rindërtim i tensioneve intelektuale, sociale dhe politike që përfundimisht formësoi ligjërimin mbi pellazgët në letërsinë antike greke.

Ndërsa kohët e fundit ka pasur një rritje e në interesin e studiuesve në ndërtimet diskursive të identitetit të lashtë, nuk është bërë asnjë përpjekje për të kryer një studim të tillë të integruar tek 13. Sourvinou-Inwood, “Herodoti (dhe të tjerët),” 108.ë në veri, në Chaonia (greqisht Χαονία ose Χάων), Enea ndërtoi kulla të barabarta me ato që kishte parë në Ilium në Azinë e Vogël. Këto u ndërtuan në brigjet e lumit Vjosë (Aoös) që ndodhej në rajonin e Furiut (egër), ku fillonin “Portet e Anchises”, e ndjekur nga rajoni i quajtur “Veneris Furiu i Eneadis”. Të gjitha këto toka u administruan nga trojanët (shih hartën: “Lundimi i Eneas”).

Profeti Skamander, ose Helenus, ishte djali më i vogël i mbretit Priam dhe trashëgimtari i dinastisë dardane. Ai mbretëroi në rajonin e Epirit nën skeptrin e Pirros, birit të Aakut, mbretit të Mirmidonëve (Egjinës dhe Gjirit Saronik). Më vonë territoret kaoniane u vunë nën kontrollin e tij. Këto ishin zotëruar më parë nga Chaon, ish vëllai i tij, i cili u vra aksidentalisht. Në këtë mënyrë, trojanët morën të gjitha territoret që përbënin të ashtuquajturën Greqinë e lashtë. Helenus u varros në Argos (Zimmerer 1896: 221-222).

Kur Helenusi u njoftua për ardhjen e Eneas, ai ndërtoi kështjellën Alban Pergam për të mirëpritur trashëgimtarët e tij dardanë. Kjo ishte një Trojë e Re, identike me atë të Iliumit, pranë maleve Akro-Keraunos [harta: Troy- ngjase = Tragjas në Vlorë].

Enea dhe Trojanët, duke ndjekur profecitë e Anchises, vëllait të Priamit, u nisën për në Lavinium nga një port aty pranë në brigjet e lumit Vjosë. Këtu flota u bashkua me Lapides të shenjtë (Baldi 2002:115,116; McKay, 1895:71-73, 160; Nowak 2012: 246; Forlong & Roche 1906:304, 305,) dhe Lachinians. Duke lundruar së bashku nga Kampania, ata arritën në Alba Longa dhe provincën e Lirinates në Latium, ku martuan pasardhësit e tyre të gjakut blu me perandorët romakë dhe rritën mbretërit e mbretërive të ardhshme evropiane.

Me djalin e tij Ïllis, Enea krijoi një “Ilium” të dytë, ose një Trojë të dytë, në Aceste, në Itali, dhe një qytet tjetër më në veri në Padova, pranë Venedikut dhe Raetianëve që banonin në rajonet e Alpeve Juliane (Forlong & Roche 1906: 304).

Prej andej, erdhi Ilia, një grua e fortë, e quajtur “Ujku i malit” gjidhënësja e binjakëve Remus dhe Romulus [shih hartën] që kishin lidhje me Numitorin, mbretin e Alba Longa, nga prejardhja e Ïllis, djalit të Eneas (McKay 1896 :166).

Në Romë, Itali, në malet e Albanit, u gjet një mbishkrim (etiketuar si PH 141183) teksti i të cilit ishte në gjuhën shqipe dhe i kushtohej zotit të Acro Keraunos si: Διὶ Κεραυνί ωι “Dio Keraunioi”. Një tjetër mbishkrim i gjetur në rajonin e Kampanias (etiketuar si PH 143016) ka gjithashtu tekst në gjuhën shqipe. Ky tekst i kushtohet Ïll si “Ill-ash” ose “Star is” në anglisht. Këto mbishkrime mbështeten nga disa të tjera nga rajone të Siçilisë, dhe mes tyre një (IGXIV 11b 20405) mban të njëjtin tekst: Îll ash.

Astyanax, ose Franc, ishte djali i vetëm i Hektorit dhe Andromakës, dhe pas Luftës së Trojës ai zëvendësoi Remusin. Ai u bë mbret i Galëve mbi popullin galik dhe kelt (Bell J. 1790: 102]

Pas vdekjes së Hektorit, Andromaka u kthye në Toskëri siç quhej Epiri dhe ndërtoi një memorial për burrin e saj, Hektorin. Gjatë mbretërimit të Helenit, ajo u bë mbretëreshë e Epirit ose e Shqipërisë së Poshtme.

Të parët tanë shqiptarë lanë gjurmë të gjuhës së tyre në shumë vende të kontinentit të Evropës, të shkruara në gurë, apo në toponime dhe duke dhënë dëshmi të prejardhjes shqiptare nga lashtësia. Brutus, Albanactus dhe Kamber janë themeluesit të Britanisë, Skocisë dhe Uellsit. Ilirët, që jetonin në Gadishullin Skandinav, lanë mesazhet e tyre të shkruara në mbishkrimet Kongsberg, në toponime në të gjithë gadishullin dhe në Lapland në Norvegji, në Suedi dhe në Finlandë (Forlong & Roche 1906: 436, 441) dhe në Vineland të Amerikës së Veriut.

Në etnografi është ruajtur veshja “Fustanella” dhe quhet “kilt” ose “Tartan” (Greene 1916:b 25). Etimologjikisht, ky emër vjen nga Dardanët dhe origjina e tij përcaktohet me të njëjtin emër si me origjinë nga Dardanët.

Shqiptarët nuk duhet të presin që të tjerët të shkruajnë historinë dhe trashëgiminë e tyre, por gjithnjë e më shumë duhet ta hetojnë atë vetë; ata duhet të zgjohen nga pasiviteti liturgjik i së shkuarës. Fqinjët tanë nuk duan që shqiptarët të pretendojnë se e kanë origjinën nga etnosi iliro-pellazgjik dhe për këtë qëllim kanë shpikur etiketën e një qytetërimi “paragrek” për të pretenduar qytetërimin iliro-pellazg. Megjithatë, data e lindjes së etnosit grek bie ndesh me epokën historike greke, sepse qytetërimi grek as që ekzistonte atëherë.

Qytetërimi grek, siç njihet sot, lindi disa mijëra vjet më vonë nga emigrantët që erdhën në gadishullin Ilirik nga jugu në veri, duke mbërritur në një vend ku qytetërimi iliro-pellazg po lulëzonte shumë kohë përpara se të arrinin atje.

Pas rënies së Trojës në 1185-1184 pes, më shumë emigrantë ndoqën gjurmët dhe koordinatat e Danaē dhe Erechteus për të mbërritur në tokat “barbare”.

Emri Greqi, gjeografikisht, nuk i plotëson kushtet që përgjithësisht konsiderohen si “etnos”, sepse ai emër tani përfshin shumë kombe që u pushtuan gjatë pushtimeve të Aleksandrit të Madh. Greqia në atë kohë përfshinte rajone nga Adriatiku në Indi dhe shtrihej në Egjipt, Etiopi dhe Libi. Këto zona ishin të banuara nga popuj të ndryshëm duke përfshirë iliro-trakët, frigët, persët, asirianët, arabët dhe egjiptianët.

Etnonimi “grek”

Etnonimi “grek” nuk mund të plotësojë kushtet e nevojshme për të trashëguar kulturën e së kaluarës në atë shtrirje të madhe gjeografike, as në Gadishullin Ilirik dhe as në rajonet përreth tij, sepse etnosi grek përfaqëson vetëm një pjesë të vogël të banorëve që kanë jetuar në të kaluarën në Gadishullin Jugperëndimor, kryesisht përgjatë rajonit të Peloponezit.

E njëjta gjë vlen edhe për trashëgiminë iliro-pellazge të fituar nga emigrantë të tjerë që u shfaqën në rajon në vitet 575 dhe 625 pas Krishtit (Thunmann 1774: 64-65: Jenkins, RJH (red.) 1962; 113). Këta ishin avarët dhe sllavët e jugut që erdhën nga rajonet e Kaukazit dhe Uralit dhe erdhën gjatë sundimit të perandorit Heraklius në Bizatinium. Ai ishte me origjinë armene.

Mbishkrimet që janë zbuluar në Gadishullin Ilirik, në Azinë e Vogël, në Kaukaz, në Luginën e Danubit, në Itali dhe në vendet e Evropës Veriore janë të gjitha të shkruara në gjuhën shqipe dhe kur zbatohet gjuha greke ose helene për to, ato nuk mund të kuptohen. Prandaj është gabim ta etiketosh atë kulturë si “greke” apo edhe “para greke”.

Një mbishkrim tjetër është gjetur në Galla Narbonensis-Marseille [PH 143267]. Kjo nuk është e datës, por teksti i saj është edhe në gjuhën shqipe.

Në këtë kontekst, duhet përmendur se një numër i konsiderueshëm i mbishkrimeve janë shkruar më herët se shekulli IV dhe III p.e.s., dhe se gjuha greke nuk mund të zbatohet sepse ato janë shkruar në një gjuhë tjetër, që është gjuha shqipe.

Pas kësaj periudhe, nga shekulli i tretë para erës sonë e deri në epokën e re, gjenden mbishkrime të formuluara ose në një gjuhë ose në dy, si rezultat i emigrantëve të rinj që sollën me vete gjuhët e tyre kur erdhën në Gadishullin Ilirik.

Gjuha shqipe u shkrua për herë të parë 9000 vjet më parë dhe një mbishkrim i lashtë u zbulua në Ilina Gora, Osinchan, rreth 13 km në verilindje të Shkupit, Maqedoni. Më vonë, një tjetër u gjet në shpellën e Sitovos ab 25 km në perëndim të provincës Silistras të rajonit jugor të Dobrunjës në Bullgari, ose siç quhej në kohët e lashta, Trakia.

Rezultatet e mbledhura nga analizat e kryera me zbërthimin e atomit (C14) kanë dhënë si më poshtë: Mbishkrimi i Osinçanit vlerësohet në një moshë mbi 9000 vjet, ndërsa mbishkrimi i Sitovos është rreth 6000–6500 vjet.

Këto mbishkrime janë ndër më të vjetrat që janë gjetur në gërmimet arkeologjike në vendet përreth rajonit të Mesdheut dhe janë më të vjetra se shkrimet e gjetura në Asiri, Egjipt, Feniki, Greqi ose në kulturat e lashta hitite dhe sumere.

Tekstet në të dy këto dy mbishkrime i kushtohen “Îll” që qëndron si etonimi i “Ille” ose “Ylle”.

Qytetërimi helen në Gadishullin Ilirik u zhvillua relativisht vonë, rreth vitit 1206 p.e.s. (Greswel 1762: 50). Studiuesit sugjerojnë se emri Helen lindi pas themelimit të institucionit të Pan-Athenaeum, nga Perseu.

Perseu nuk ishte helen nga lindja; ai ishte me origjinë nga Asiria (Rawlinson 1859). Kur fluturoi nga Libia, mori me vete helmin e gjarpërinjve afrikanë (Apolonius of Rodos, 1959) në tokën e Pellazgëve.

Emigrantët egjiptio-fenikas erdhën në Atikë në vitin 1350 para Krishtit me Danaët, Aegypt dhe Erichthonius dhe aty formuan një koloni që ata e quajtën Athinë (Greswell 1862: 43, -46; Forlong, J & Roche, G 1904, 1906: 36-37).

Më vonë, pas 1800 vjetësh, në vitet 575 dhe 625–640 pas Krishtit, më shumë emigrantë mbërritën në Gadishullin Ilirik, Avarë dhe në vendet sllave-jugore (Fallmerayer 1857, II 32; Thunmann 1774: 65), të ardhur nga rajonet e Karpateve, kryesisht nga rajoni i Emirit të Kaspikut. Kur ata mbërritën për herë të parë në gadishull, vendasit jetonin në epokën bizantine, kështu që pretendimi sllav se ata janë ilirë është i papërshtatshëm dhe ambicioz, me qëllim të shtrembërimit të historisë përmes spekulimeve me synimin për të marrë atributet e një qytetërimi që ata kurrë nuk kanë ekzistuar në atë rajon në atë kohë të tij.

Pra, a mund të quhen ilirë?

Hulumtimi mbi kulturën dhe qytetërimin e etnosit iliro-pellazg nuk është një detyrë e lehtë, sepse në çdo hap, mijëra shikues do t’ju ndjekin ndërsa ecni përpara dhe ndiheni sikur po ecni në një fushë të mbushur me prush të zjarrtë. Ata do ta quajnë punën tuaj anakronike, nacionaliste dhe antisemite. Sipas tyre, ose duhet të zgjidhni kulturën helene ose të mbani qëndrim të kundërt teksa studioni dhe hulumtoni çështjen e qytetërimit iliro-pellazg.

Pas shekullit të 18-të, kërkimet për këtë çështje u lanë mënjanë qëllimisht si rezultat i një politike të fuqive të mëdha për të krijuar kombe të reja në Evropë. Ky projekt gjeopolitik ishte në disavantazh dhe peshonte shumë kundër ekzistencës së kombit shqiptar si trashëgimtari i vetëm i qytetërimit iliro-pellazg (Greene 1916: 25, Levine 1919: 69, Thunmann 1774: 242, 243).

Si rezultat i këtij projekti u krijua shteti grek që vendasit e quajnë Hellas, por të huajt që e përkthejnë e quajnë Greqi.

Helenët u zgjuan në 1821 (Fallmerayer 1857: 26) dhe me mbështetjen e Anglisë, Francës dhe Rusisë, formuan shtetin e tyre në 1832, të përbërë nga një përzierje heterogjene e njerëzve të përbërë nga arvanitasit, thrakët, romoi (romaioi), sllavët, asirianët dhe egjiptianët.

Prej kësaj kohe, në botime dhe studime shkencore, emri Helen u favorizua si etnonim, pasi eponimi Greqi u konsiderua në mënyrë të pajustifikueshme me pretendime pasi përfshinte gjithë barrën e qytetërimit antik epiko-legjendar iliro-pellazg (Fallmerayer 1857: 27).

“Gjuhësia pellazgjike”

Veçoritë fonetike të Linearit A, veçanërisht mungesa e alternimeve b/p dhe g/k, seritë d- dhe z, tregojnë maqedonishten (Linear A, B da ‘degë’ : greqisht thallos por maqedonisht d : greqisht th) dhe frigjishte (hieroglif kretan, Linear A, B ze ‘nofulla’ : greqishtja e afërt e greqishtes azen- por).

Pellastianët ishte një formë e vjetër e emrit pellazg. Emri i mëparshëm i lumit Strymon (kufiri i Maqedonisë së lashtë) ishte Palaistinos, ‘më i lashtë’, superlat. < palaios, ‘i vjetër’. Mund të jetë një atdhe i Pellazgëve/Pelastëve/Filistinëve.

Në mënyrë të ngjashme, Γραικός ‘grek (burrë)’ mund të rrjedh nga γέρων, ‘plak’, γραῖα, ‘plakë’, nën dritën e përmendjes së Herodotit të përzierjes së hershme etnike greko-pellazge.

Pra, ‘pellazgjishtja’ (në lidhje me ‘psi-greqishten’ e Merlingenit) është një dialekt grek ose gjuhë paleo-ballkanike e ngjashme me greqishten me δ > θ si në greqishten eoliane, frigishten e re, lidiane dhe etruske. Helladiku I ose/dhe II i hershëm mund të jenë pellazgë, ndërsa të ardhurit e hershëm të helladit II ose III (të vonë) mund të jenë të afërmit e tyre të afërt, përkatësisht grekët. Nëse grekët i njihnin pellazgët si “barbarë” (Herodoti), atëherë gjuha pellazge nuk ishte shumë e njohur për ta, gjuhëtari Juri Monsekis

Protoshqipja ne Greqisht

1. Krahasoni:

a) Ler-n-i, kryeqytet i protoshtetit të fortifikuar në Greqi (afër Mikenës) gjatë ~2450–2200 p.e.s.;

b) Lar-is(s)-a ‘kala’, një emër i qyteteve ‘pellazge’ (siç i atribuonin autorët e lashtë grekë) në Greqinë kontinentale dhe Kretë;

c) Lar-n-ass-os, një emër i vjetër i malit Parnassos;

d) lar-n-sëpatë, ‘kuti guri’.

Dikush mund të marrë lar/ler- ‘gur’ dhe lar/ler-n- ‘gur’, qartësisht të krahasueshme me rera trake ‘gurë, tokë gurore’ (nga një *lera e hershme) dhe shqipe lerë, -a ‘gurë, gurë të rënë’.

2. Krahasoni:

a) greqishtja Demater, Δα-μάτηρ, Δη-μάτηρ ‘Tokë-nënë’: Alb. dhe ‘tokë, tokë, tokë’ (proto-indo-evropiane *dʰéǵʰōm);

b) Tethys ‘gruaja e Oqeanit’, Thetis ‘nimfë deti’: Shqip. DET, dēt ‘det’ (< *dʰéub-et-os < proto-indoevropiane *dʰeub- ‘thellë’).

Historia na mëson se kush nuk njeh të kaluarën nuk mund të projektojë të ardhmen.

Ju duhet të pyesni për rrënjët e kombit tuaj; është obligim dhe thirrje e çdo shqiptari të njohë origjinën, gjuhën dhe historinë e tij, ashtu si të gjithë kombet e tjera të zhvilluara e të qytetëruara në mbarë botën. Këto kombe po eksplorojnë dhe kërkojnë vazhdimisht rrënjët e trashëgimisë së tyre kombëtare.

Kjo detyrë bëhet edhe më e domosdoshme kur fqinjët konkurrojnë me njëri-tjetrin dhe pa turp, duke e shtrembëruar dhe ndryshuar vazhdimisht historinë, veçanërisht atë të epokës së qytetërimit iliro-pellazg dhe të të parëve tanë legjendarë.