Më 6 Shkurt 1999, në Kështjellën Historike të Rambujesë pranë Parisit, filloi Konferenca Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Krizës së Përshkallëzuar në Kosovë

Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Më 6 shkurt 1999, në kështjellën historike të Rambujesë, pranë Parisit, u hap një konferencë ndërkombëtare për të adresuar krizën e përshkallëzuar në Kosovë. E organizuar nga Grupi i Kontaktit, që përfshinte Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Bashkimin Evropian, Rusinë dhe vende të tjera të rëndësishme, konferenca mblodhi përfaqësues të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe delegacionin shqiptar të Kosovës. Ndërmjetësit kryesorë të bisedimeve ishin Christopher Hill nga SHBA, Boris Majorski nga Rusia dhe Wolfgang Petritsch nga BE-ja.

Konteksti Historik dhe Rrjedha e Ngjarjeve

Në vitet 1998-1999, Kosova ishte shndërruar në një fushëbetejë të ashpër mes Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK) dhe forcave serbe. Përshkallëzimi i dhunës, sidomos pas masakrës së Reçakut më 15 janar 1999, ku u vranë 45 civilë shqiptarë, tronditi ndërkombëtarët dhe rriti presionin për një zgjidhje diplomatike. Konferenca e Rambujesë u pa si një mundësi për të arritur një marrëveshje paqësore dhe për të shmangur ndërhyrjen ushtarake.

Përbërja e Delegacioneve dhe Dinamika e Bisedimeve

Delegacioni i Kosovës përbëhej nga figura të shquara politike dhe ushtarake, si Hashim Thaçi, Ibrahim Rugova dhe Rexhep Qosja. Pavarësisht dallimeve ideologjike, ata paraqitën një qëndrim të bashkuar në negociata. Delegacioni jugosllav, i udhëhequr nga përfaqësues të regjimit të Sllobodan Millosheviqit, refuzoi çdo lloj autonomie për Kosovën, duke kundërshtuar edhe praninë ndërkombëtare.

Bisedimet u zhvilluan në dy raunde kryesore: i pari nga 6 deri më 23 shkurt dhe i dyti nga 15 deri më 19 mars 1999. Gjatë këtyre raundeve, u diskutua një propozim paqeje që parashikonte autonomi për Kosovën brenda Jugosllavisë, por delegacioni jugosllav e refuzoi marrëveshjen, duke kundërshtuar praninë e trupave të NATO-s.

Refuzimi i Marrëveshjes dhe Pasojat e Tij

Refuzimi i marrëveshjes nga ana e Jugosllavisë çoi në një krizë humanitare të rëndë. Spastrimet etnike, dëbimet masive dhe krimet kundër njerëzimit u përshkallëzuan, duke detyruar ndërhyrjen ndërkombëtare për të parandaluar një katastrofë më të madhe.

Ndërhyrja e NATO-s dhe Fundi i Luftës

Më 24 mars 1999, si përgjigje ndaj situatës, NATO filloi bombardimet ajrore ndaj caqeve ushtarake dhe infrastrukturës së Jugosllavisë. Fushata e bombardimeve, që zgjati 78 ditë, synonte të ndalonte spastrimin etnik dhe shtypjen e shqiptarëve të Kosovës. Më 10 qershor 1999, u arrit Marrëveshja e Kumanovës, e cila i dha fund bombardimeve dhe përcaktoi tërheqjen e forcave serbe nga Kosova.

Pas përfundimit të luftës, Kosova u vendos nën administratën e përkohshme të Kombeve të Bashkuara, sipas Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit. Gjatë kësaj periudhe, u ndërmorën përpjekje për ndërtimin e institucioneve demokratike dhe rinovimin e vendit. Këto përpjekje kulmuan më 17 shkurt 2008, me shpalljen e pavarësisë së Kosovës.

Reflektime dhe Mësime të Nxjerra

Konferenca e Rambujesë dhe ngjarjet pasuese ilustruan rëndësinë e diplomacisë ndërkombëtare dhe ndërhyrjes në raste të krizave të tilla. Pas periudhës së administratës ndërkombëtare, Kosova ka arritur të krijojë institucione demokratike dhe të bëhet anëtare e organizatave ndërkombëtare, si Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe Banka Botërore.

Krijimi i Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK) në vitin 2009, një hap i rëndësishëm drejt ndërtimit të kapaciteteve të sigurisë vendore.

Anëtarësimi në organizata ndërkombëtare, duke forcuar pozitën e Kosovës në arenën globale.

Zhvillimi ekonomik dhe tërheqja e investimeve të huaja në sektorë të ndryshëm.

Kosova përfitoi nga ndërhyrja ndërkombëtare që çoi në çlirimin e saj, krijimin e institucioneve demokratike dhe njohjen ndërkombëtare si shtet i pavarur.

Rezultatet e Konferencës së Rambujesë për Kosovën

Konferenca e Rambujesë, e zhvilluar nga 6 shkurti deri më 23 mars 1999, pati një ndikim të rëndësishëm në zhvillimet e mëvonshme të Kosovës, megjithëse nuk arriti të sjellë një marrëveshje përfundimtare. Ja disa nga rezultatet kryesore të kësaj konference:

1. Marrëveshja e Parë e Paqes dhe Kushtet e Propozimit

Gjatë negociatave, u paraqit një propozim që synonte të jepte autonomi substanciale për Kosovën brenda Republikës Federale të Jugosllavisë. Ky propozim përfshinte garantimin e të drejtave të popullsisë shqiptare dhe një autonomi më të gjerë, si dhe praninë ndërkombëtare në territor.

Pjesë e marrëveshjes ishin edhe obligimet për krijimin e një administrate ndërkombëtare dhe praninë e trupave të NATO-s për të siguruar stabilitetin e vendit.

2. Refuzimi i Delegacionit Jugosllav

Delegacioni jugosllav, udhëhequr nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit, refuzoi propozimin, veçanërisht për shkak të pranisë së trupave ndërkombëtare (NATO) në territorin e Kosovës. Ata ishin të papajtueshëm me çdo lloj autonomie të Kosovës, duke e konsideruar këtë një shkelje të sovranitetit të Jugosllavisë.

3. Përfundimi i Bisedimeve dhe Pasojat Humanitare

Refuzimi i marrëveshjes nga ana e Jugosllavisë çoi në vazhdimin e dhunës dhe represionit ndaj popullsisë shqiptare në Kosovë. Pas masakrës së Reçakut dhe akteve të tjera të dhunës, presioni ndërkombëtar u rrit dhe bëhej e qartë se një ndërhyrje ushtarake mund të ishte e pashmangshme.

4. Ndërhyrja e NATO-s dhe Ndryshimet e Rëndësishme

Më 24 mars 1999, pas dështimit të bisedimeve të Rambujesë, NATO filloi një fushatë bombardimesh ajrore kundër Jugosllavisë, e cila zgjati 78 ditë. Kjo fushatë synonte të ndalonte spastrimin etnik dhe të ndihmonte në çlirimin e Kosovës.

Ndërhyrja ushtarake ndërkombëtare çoi në fundin e regjimit të Millosheviqit në Kosovë dhe mundësoi vendosjen e administratës ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara (UNMIK) dhe forcave paqeruajtëse të KFOR-it në Kosovë.

5. Pasojat e Afatgjata për Kosovën

Pas ndërhyrjes dhe shpalljes së marrëveshjes së Kumanovës në qershor 1999, Kosova u vendos nën administratën ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara, që mbajti rendin dhe sigurinë në vend derisa vendi filloi procesin e ndërtimit të institucioneve demokratike.

Konferenca e Rambujesë, ndonëse nuk arriti një zgjidhje të menjëhershme, krijoi një kornizë për ndërhyrjen ndërkombëtare dhe shpalli nevojën për një zgjidhje paqësore të krizës, që më vonë çoi në shpalljen e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008.

Edhe pse Konferenca e Rambujesë nuk arriti të realizonte një marrëveshje të qëndrueshme mes palëve, ajo shpalli nevojën për ndërhyrje ndërkombëtare dhe krijoi një mundësi për mbrojtjen e popullsisë shqiptare të Kosovës nga dhuna dhe spastrimi etnik.

Nga Frank Shkreli/

Ishte vërtetë nder i madh për ne — thuhet në portalin e Fondacionit të Përkujtimit të Viktimave të Komunizmit në Washington – që të presim këtu në hapësirat e Fondacionit të Viktimave të Komunizmit në Washington,  Ipeshkvin Salvatore Cordileone, Ambasadorin Sam Brownback dhe Dr. Katrina Lantos Swift (e bija e ish-kongresmenit të ndjerë Tom Lantos i cili ka punuar aq shumë për Kosovë e për Shqipëri, sa ishte gjallë) – me qëllim për të zhvilluar një bisedë shumë të nevojshme për martirët e komunizmit dhe për lirinë e fesë në përgjithsi   www.facebook.com/photo.php?fbid=963798822509801&set=a.320535363502820&type=3 — Në një sallë të mbushur plot me pjesëmarrës në këtë bashkbisedim të rëndësishëm, bashk-organizuar para dy ditësh — në hapësirat e Fondacionit të Viktimave të Komunizmit — nga Instituti Papa Benedikti i XVI dhe Organizata Ndërkombëtare e Lirisë së Fesë, morën pjesë edhe përfaqsues të Komunitetit Shqiptar të Arkdioqezës së Arlingtonit, jo larg Washingtonit.  Përfaqsuesit e komunitetit shqiptar në Virxhina kontribuan në këtë takim të rëndësishëm të pëkujtimit  edhe të viktimave të komunizmit në Shqipëri duke informuar të pranishmit mbi fatin e keq të martirve shqiptarë të fesë nën komunizëm. Me një theks të veçant dhe me emocione u përmend rasti i Kardinalit shqiptar Ernest Troshani simbol i rezistencës kundër komunizmit– i cili mbijetoi mundimet dhe persekutimet e regjimit komunist të Enver Hoxhës.

Merita McCormack (Bajraktari) në një komunikim me mua e cilësoi takimin si “Një ngjarje me rëndësi dhe emocionues për komunitetin shqiptar në Washington me rrethina… E ndjejë veten të privilegjuar që takova folësit kryesorë të këtij takimi. Por edhe për mundësinë që m’u dha të ndajmë me të pranishmit historinë e martirëve të komunizmit në Shqipëri, ndërsa u shpërndamë pjesmarrësve karta lutjesh në anglisht për martirët e komunzmit shqiptar. Ishte për ne (komunitetin shqiptar në Virxhinia) një ndjenjë krenarie morale dhe mendore, veçanërisht, kur që në fillim të konferencës, Senatori Sam Brownback foli mbi përvojën dhe persekutimin e klerikut të përvuajtur, Kardinalit shqiptar Ernest Troshani nën regjimin komunist të Enver Hoxhës. Ndërsa fjalimi u pasua nga pjesëmarrsit e interesuar me pyetje-përgjigje mbi viktimat fetare të komunizmit në Shqipëri”, tha përfaqsuesja e Komunitetit shqiptar në Arlington të Virxhianas, Merita Mc Cormack (Bajraktari) për takimin përkujtimor të viktimave të komunizmit në botë, përfshir viktimat e komunizmit shqiptar, që u mbajt këto ditë në Washington.

khttps://www.facebook.com/photo.php?fbid=963798822509801&set=a.320535363502820&type=3 …

Është interesant se si klasa politike shqiptare e këtyre 35-viteve të kaluara nuk i shikon viktimat e komunizmit si të denja të kujtohen, ashtu që të mos harrohen, me qëllim që ato krime të mos përsëriten më. Shpesh herë në shkrimet e mia modeste kam venë në dijeni lexuesit shqiptarë për masat serioze që kanë marrë vendet perëndimore dhe ato ish-komuniste – ndryshe nga Shqipëria por edhe Kosova – për të kujtuar viktimat e komunizmit në vendet e tyre dhe në botë. Konferenca e ditëve të fundit në kryeqytetin e Shteteve të Bashkuara, në kujtim të viktimave të komunizmit anë e mbanë botës ishte në vazhdën e lloj-lloj aktivitetesh që janë organizuar në nivele private dhe zyrtare  — por edhe në nivele shtetërore e federale — anë e mbanë Amerikës, përfshi edhe vendimet legjislative në kujtim të vikitmave të komunizmit anë e mbanë botës – me qëllim që brezat e ardhëshëm të mos harrojnë krimet e komunizmit jo vetëm të shekullit të kaluar por edhe sot, anë e mbanë botës.  Kujtimi i viktimave të komunizmit në botë, përfshir viktimat shqiptare të regjimit të Enver Hoxhës, kujtohen edhe në Amerikë, megjithse komunizmi si ideologji zuri rrenjë në këtë vend dhe nuk u vendos kurrë në Shtetet e Bashkuara si një regjim sundues. Ndërkohë që në Shqipëri dhe në Kosovë, mbretëron heshtja zyrtare ndaj krimeve të komunizmit — shqiptarët nuk duhet të heshtin por të kujtojnë dhe të dënojnë krimet e sllavo-komunizmit aziatik kundër shqiptarëve anë e mbanë trojeve dhe të distancohen, zyrtarisht, njëherë e mirë nga ajo periudhë e trashëgimie vëllavrasjeje shqiptare, ashtu siç ka bërë bota perëndimore. Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf

Ndërkohë që këto ditë në Washington u kujtuan viktimat e komunizmit në botë, përfshir viktimat e regjimit komunist të Shqipërisë, si pjesë e një vizite në Shqipëri dhe takimit me Kryetarin e Partisë Demokratike të Shqipërisë Dr Sali Berisha në Tiranë – ditët e fundit, një delegacion i konservatorëve britanikë vizitoi edhe Shkodrën.  Sipas lajmeve vendore nga qyteti verior i Shqipërisë, kryetari i delegacionit të konservatorëve britanikë, Andrew Rosindell shfrytëzoi rastin për të vizituar në Shkodër, “Vendin e Dëshmisë dhe Kujtesës”, një prej burgjeve më famëkeqe të komunizmit në Shkodër dhe mbarë Shqipërinë, për të mos thënë përfshir edhe Ballkanin e Evropën.  Gjatë vizitës së tij në Shkodër, parlamentari konservator britanik nuk la asnjë dyshim se cili është qëndrimi i tij mbi krimet e komunizmit në Shqipëri dhe thirrja e tij për të mos harruar atë histori të tmershme për shqiptarët. Ai citohet nga mediat vendore ta ketë arsyetuar vizitën e tij në “Vendin e Dëshmisë dhe Kujtesës”, në Shkodër me këto fjalë:

“Ndodhem këtu për të vizituar një muze që përfaqëson disa nga krimet më të tmerrshme që kam dëgjuar ndonjëherë gjatë kohës sime në politikë. Ky është një vend që dikur u përdor për tortura, vrasje dhe trajtim çnjerëzor ndaj atyre që thjesht dëshironin të ishin të lirë – që dëshironin të praktikonin fenë e tyre dhe të jetonin në një shoqëri të hapur, por u mohua kjo e drejtë. Të dëshmoj një vend ku janë kryer krime kaq mizore nën regjimin komunist ka qenë një përvojë tepër prekëse”, duke i bërë thirrje klasës politike shqiptare të këtyre 35-viteve të ashtuquajtur “post-komunizëm”, se përkujtimi i viktimave të komunizmit është me rëndësi, për Shqipërinë dhe për botën:

 “Është thelbësore që ta kuptojmë këtë histori, të mos e harrojmë dhe të mos lejojmë që dikush ta mohojë atë. E gjithë bota duhet ta dijë se në Shqipëri u kryen krime të tmerrshme gjatë sundimit komunist. Kjo është arsyeja pse ne, në Mbretërinë e Bashkuar dhe në demokracitë e tjera anembanë botës, jemi të vendosur të luftojmë kundër çdo përpjekjeje për të imponuar sundimin totalitar. Historia na tregon se ku çon ky sundim – në shtypje, tortura dhe vrasje brutale, siç kemi parë edhe në Shqipëri”, tha ai ndër të tjera, gjatë vizitës së tij në Shkodër.  

Ndërsa klasës politike shqitare të tre dekadava të kaluara, që sot e kësaj dite refuzon të distancohet dhe, zyrtarisht, të dënojë krimet e komunizmit enverist, politikani konservator britanik, Z. Andrew Rosindell, si kundërshtar i komunizmit që deklarohet, shprehu shqetsimet e tija se si dhe pse “socializmi vazhdon ende të mbizotërojë në Shqipëri”.

 “Së pari, dua të them qartë se e kundërshtoj komunizmin dhe nuk jam dakord me një qasje socialiste ndaj qeverisjes. Më duket shqetësuese që ndërsa shumica e vendeve e kanë lënë pas këtë ideologji, socializmi vazhdon të mbizotërojë në Shqipëri. Besoj se kjo është e dëmshme për popullin shqiptar, i cili meriton një të ardhme më të lirë dhe më demokratike. Kur vizitova Shqipërinë 29 vjet më parë, mendova se vendi ishte në rrugën e duhur drejt një demokracie të plotë perëndimore. Fatkeqësisht, sot nuk më duket se ky tranzicion ka ndodhur dhe mendoj se është i nevojshëm një ndryshim politik për t’u dhënë njerëzve shpresë për të ardhmen”, është shprehur politikani britanik nga Shkodra.

Është absolutisht e pakuptueshme dhe e papranueshme që jo vetëm në Shqipëri por edhe në Kosovë ende vazhdon të mbizotërojë ajo frymë skllavëruese sllavo komuniste që vrau e preu kundërshtarët e saj për pothuaj një gjysëm shekulli. Ndërsa bota e qytetëruar kujton viktimat dhe dënon krimet e komunizmit në botë me qëllim që të mos përsëriten më – klasa politike shqiptare vazhdon të hesht. Me këtë heshtje zyrtare dhe me refuzimin e saj për t’u distancuar njëherë e mirë nga e kaluara komuniste dhe refuzimi për të dënuar krimet e komunizmit dhe për të kujtuar viktimat e regjimit komunist, ashtu siç ndodh në Washington, Londër e vende të tjera, përfshir ato ish-komuniste të Evropës — politika zyrtare në Tiranë dhe në Prishtinë mbetet e lidhur dhe besnike e palëkundur e trashëgimisë së komunizmit sllavo-aziatik anë e mbanë trojeve shqiptare – një majtizëm fanatik politik, të cilit tanimë jo vetëm që i ka dalur boja si ide politike, por po e mbyt Kombin shqiptar!

Frank Shkreli

                                   Nga ekspozita në Washington 

Dr. Elmi Berisha/

Silvio Berlusconi, i cili ka shërbyer si Kryeministër i Italisë në tri mandate (1994-1995, 2001-2006 dhe 2008-2011), ka luajtur një rol të rëndësishëm në politikat rajonale të Italisë, duke përfshirë marrëdhëniet me Shqipërinë dhe Kosovën. Ai njihet për qasjen e tij proaktive dhe mbështetëse ndaj shqiptarëve, duke promovuar stabilitetin dhe zhvillimin në rajonin e Ballkanit. Disa aspekte kryesore të rolit dhe qasjes së tij:

Mbështetja për Kosovën në arenën ndërkombëtare

Njohja e Pavarësisë së Kosovës (2008): Berlusconi dhe qeveria e tij mbështetën fuqimisht njohjen e Kosovës si shtet i pavarur, duke e bërë Italinë një nga vendet e para të BE-së që e njohën zyrtarisht pavarësinë e Kosovës.

Angazhimi për paqen dhe stabilitetin: Si pjesë e NATO-s dhe Bashkimit Evropian, Italia gjatë mandatot të Berlusconi-t mbështeti misionet ndërkombëtare në Kosovë, si KFOR-i dhe EULEX-i, për të siguruar stabilitetin dhe zhvillimin demokratik.

Marrëdhëniet me Shqipërinë

Mbështetja për integrimin evropian: Berlusconi ka qenë një avokat i fortë i integrimit evropian të Shqipërisë, duke mbështetur përpjekjet e saj për anëtarësim në BE. Ai e konsideronte Shqipërinë një partner të rëndësishëm strategjik në Ballkan.

Bashkëpunimi ekonomik dhe kulturor: Gjatë kohës së tij në detyrë, Berlusconi promovoi marrëdhëniet ekonomike mes Italisë dhe Shqipërisë, duke nxitur investimet italiane në Shqipëri dhe forcuar lidhjet kulturore dhe arsimore.

Qasja e tij personale ndaj shqiptarëve

Silvio Berlusconi shpesh ka shprehur respekt dhe miqësi ndaj popullit shqiptar duke e konsideruar komunitetin shqiptar një faktor pozitiv në Italinë moderne. Ai ka qenë i angazhuar për përmirësimin e imazhit të shqiptarëve në Evropë dhe veçanërisht në Itali, ku jeton një diasporë e madhe shqiptare.

Politikat e tij për emigracionin shqiptar kanë qenë kryesisht pragmatike, duke nxitur integrimin dhe kontributin e tyre në shoqërinë italiane.

Roli diplomatik në rajon

Berlusconi luajti një rol të rëndësishëm në inkurajimin e dialogut midis vendeve të Ballkanit, përfshirë përmirësimin e marrëdhënieve midis Kosovës dhe Serbisë. Ai mbështeti iniciativat që forconin marrëdhëniet ndërkombëtare dhe rajonale, duke e parë stabilitetin e Ballkanit si një prioritet strategjik për Italinë dhe Evropën.

Berlusconi është kritikuar për qasjen e tij pragmatike dhe orientimin drejt interesave ekonomike dhe gjeopolitike. Megjithatë, ai ka lënë një ndikim pozitiv në marrëdhëniet mes Italisë, Shqipërisë dhe Kosovës.

Silvio Berlusconi, bir i Italisë dhe mik i kombit shqiptar, ka pasur një qasje të qëndrueshme dhe miqësore ndaj shqiptarëve, duke kontribuar në promovimin e interesave të Kosovës dhe Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Angazhimi i tij për stabilitetin dhe zhvillimin e rajonit ka luajtur një rol të rëndësishëm në forcimin e lidhjeve midis kombit italian dhe kombit shqiptar.

Nga Avan Garde e Apollinaire te burgu i Visar Zhitit.

Nga Qemal Agaj

Ky shkrim botohet me rastin e shpalljes së 28 Janarit, ‘’DITA E LIRISË’’ nga qyteti i Çikagos, në përkujtim të ditës së daljes  nga burgu të poetit Visar  Zhiti , 28 Janar, 1987.

Gjatë leximit të poezive të burgut të poetit, Visar Zhiti, më tërhoqën vëmendjen disa poezi, që ashtu si ishin shkruar, krijon imazh, pra, në formën e Kaligramave.  ( CALLIGRAMMES ).

Në pasthënien e librit Dr. Luan Topçiu shkruan: ‘’ E krijuar si një krijesë e ndaluar, e rrezikshme, kanosëse, e paparashikuesshme, joshëse deri në aventurë, mikluese deri në mëkat, poezia e Visar Zhitit e krijuar në burg afërmendsh që nuk ishte një produkt komod profesional, por një përpjekje, një akt guximtar, një kapërxim, një hop mbi kufijtë e dhënë dhe të njohur.’’

Që në kohën e shpellave, vizatimet prehistorike na mësojnë, se arti është perceptim i jetës që na rrethon. 

Dhe fakt është se shoqëria e Apolinerit me artistët përreth tij nxiti fantazinë e tij për të krijuar një formë të re origjinale për të shprehur poezinë. Në këto rrethana, në 1914, botoi për herë të parë një grup prej tyre me titullin, ‘’E t  m o i  a u s s i  j e  s u i s s  a  p a i n t r e.’’ (Dhe unë gjithashtu jam një piktor.) Subjektet e tij, mes të tjerave ishin, Kulla Eifel, Zonjushë me kapele të modës, Shatërvan etj.

Por ç’është Kaligrami?

Vetë termi vjen nga greqishtja: Calli – E bukur, e mirë   Gram – Diçka e shkruar.

‘’Calligrammes’’,  janë poezi, ku renditja e fjalëve krijon një imazh, që trasmeton (bart) në një formë vizuale atë për çka poezia flet. Kjo teknikë është përdorur për herë të parë nga Guliem Apoliner  (Guillaume  Apollinaire, 1880 – 1918), që konsiderohet poeti, kritiku i artit më i shquar i viteve të para të shek. 20-të.

Ngjashmëria e disa poezive të Apollinaire me ato të Visar Zhitit më habiti. Për të krijuar një lidhje me mikun tim, Visar Zhiti, përpara se t’a bëja subjekt të një bisede, i nisa librin e Apolinerit, ‘’CALLIGRAMMES’’, botuar për herë të parë në 1918. 

Instiktivisht më lindi pyetja: Si ndodh që një poet, në kohë dhe vend tjetër, në rrethana të ndryshme, (I pari në Paris dhe i dyti në një burg komunist në Shqipëri) pa asnjë njohuri apo kontakt me poezitë e të parit, të përdorë të njejtën teknikë poetike?

Guliem Apoliner u formua si artist në Paris, ku ashtu si Firence në fund të shek. 15-të dhe fillim të shek.16-të, filloi të tërheq një masë artistësh dhe intelektualësh. Parisi u bë qendra e artistëve më të shquar të shek. 20-të, duke u bërë kështu sinonim me epokën e shquar të Rilindjes Italiane. 

Në këtë kryeqytet  të Kulturës dhe Artit Modern Europian jetonte Apolineri, i rrethuar nga elita  e artistëve më të shquar të kohës, si Picasso, Raul Dufy, Vlaminck, George Braque,… koleksionistes amerikane, Gertrude Stein, poetit, Max Jakob. Mik i ngushtë me Faik Konicën, për të cilin do të shkruante: ‘’Nga njerëzit që kam takuar dhe që unë e kujtoj me admirimin më të madh, Faik Bej Konica është një nga më të pazakonshmit.’’

Ndërsa poeti Visar Zhiti u burgos në Shqipërinë e mbyllur, diktatoriale të pas Luftës së Dytë Botërore, ku në letërsi dhe arte sundonte Realizmi Socialist. E arrestuan në nëntor, 1979, me akt-akuzë poezitë e tij, të trishtuara dhe hermetike, kundër regjimit dhe diktaturës. Lexojmë që poezitë pjesërisht i memorizoi  në qelinë e hetuesisë dhe më pas i shkroi fshehurazi gjatë kohës në burgjet e Spaçit dhe Qafë barit, mes maleve, rrethuar me tela me gjemba dhe ndën mbikqyrjen  e rojeve të armatosura. Jeta ishte më e errët se vet errësira. Nga galeritë nëntokësore, në fjetoret e ftohta dhe prapë në galeri… Mall për pak diell.

Burgjet komuniste nuk ishin një ambjent i lehtë për të shkruar, për të mos thënë i pamundur, pa momente qetësie, edhe liria e imagjinatës ndalohej. Vetë të mbijetuarit ishte në rrezik, dëshira për të krijuar duhej të ishte e fundit në ato kushte violente dhe abuzive. 

Në burgjet komuniste Poeti u përball me të pasigurtën dhe rrezikun, mbikkqyerjen e rreptë, pamundësinë për të ndarë me bashkë të burgosurit opinione, kështu lexojmë. Por kjo nuk ndodhi me Visarin dhe shokët e tij. Poezia i shërbeu si forcë kundërvenëse dhe mbijetese. Dhe çudia, ai krijon dhe aty të bukurën. Dhe si Apollinaire na ka dhënë disa poezi që vizatojnë, kaligrame.

Njëra ka formën e gijotinës,’’VIZATOJ NJË GIJOTINË,’’, tjetra të litarit të një gracke a të ekzekutimit me varje “LITARI I GRACKËS’’, të një tabele, ‘’NDALIM KALIMI’’  – të germës V shkruar në tre gjuhë: Victory,  Vittoria,  Victoire – dhe më  e dhimbshme, – do të thosha profetike – poezia, ‘’HARTA E ATDHEUT TIM‘’ me konturet e Shqipërisë së sotme.

Andrea Dushi në prezantimin e librit shkruan: ‘’Dorëshkrimi që kisha para syve kalonte përtej dëshmisë, sepse veçoria e tij nuk rrinte vetëm te  autenticiteti, ishte më shumë se aq. Çka së pari më erdhi në mëndje që këto ishin martire. Duhet të rilindin, për të marrë vendin që u takon në altarin e shenjtë të  Letërsisë.’’ 

Dramaturgu i shquar Irlandes, Shan O’Keisi (Sean O’Casey), mik i ngushtë i fotografit të famshëm me origjinë shqiptare Gjon Mili, kur ishte fjala për lirinë e të shkruarit, me zë të fuqishëm ka deklaruar: ‘’Bukuria, zjarri dhe poezia e dramës po zbehen nga një stuhi realizmi të shtirur. Leri zogjtë të fluturojnë në qiell, kafshët të enden në xhungël, peshqit të notojnë në det, na lini ne të kemi Art në Teatër… Kështu në djall me të ashtuquajturin realizëm, sepse nuk të çon asgjëkundi. Artisti duhet të jetë ku është jeta, jeta aktive, që nuk gjendet në kullën e fildishtë, as në bunkerin e betonit; Ai duhet të dëgjoj çdo gjë, duhet të shoh çdo gjë, duhet të analizoj gjithëçka.’’

‘’Vazhdoi të shkruajë me një çmënduri magjepsëse,’’ kujton e shoqja e Visarit, Eda. ‘’Ato ruajnë shenja dhe pllanga si gjak i tharë. Ku i fshihte? Vetëm Ai e di, tek kashta e dyshekut, tek thesi i ushqimeve, tek këpucët? E më saktë e dinë ata të burgosur, miq të Visarit, që ashtu siç sakrifikonte dhe familja, rrezikonin për t’i ruajtur, ndokush duke i mësuar përmendësh, siç dëshmojnë. Dhe Visari vazhdonte të shkruante.’’

Por qëllimi i këtij shkrimi nuk është të prezantoj librin e Poetit, ai tashmë është në duart e lexuesit, por të evidentoj të përbashkëtën dhe të veçantën mes dy poetëve në teknikën poetike, ‘’Calligrames’’, që na rezulton se i dyti, Visari, nuk ka patur njohje të tyre, të të parit, Apollinaire, pra janë jashtë çdo influence apo imitimi, ato janë po aq autentike dhe krijime origjinale, se i ka nxjerrë një mjedis dhe fat i caktuar. 

Për të shpjeguar këtë subjekt, do të thosha intrigues, më vjen në ndihmë një botim special i  TIME, me titull,

THE SCIENCE OF CREATIVITY   

Sipas Richard  Jerome  (Editor dhe autor i TIME, Inc.) në introduksion, ‘’Termi  Creativity, mbart një lloj aurore mistike.  Forca e saj speciale është e mbushur me një nuancë hyjnore. Mbi të gjitha, krijimi është fjala e parë e Biblës.                                              ‘’ At the begining GOD Created… Dhe prap me gjithë tonet Metafizike dhe Teologjike,  Krijimtaria  është gjithashtu cilësia më themelore e njeriut.’’

Pa dyshim kjo nuk vihet në diskutim. Ishte shpirti krijues i këtyre dy Poetëve, që arritën të krijojnë një formë të re të shprehuri, bazuar në rrethanat e këtij momenti krijues, por në kushte diametralisht të kundërt.  

Ja pse në subjektet e Kaligramave të tyre nuk gjejnë ngjashmëri në përmbajtje, por ato kanë të përbashkët krijimin origjinal, anën vizuale. Nuk është e habitshme?

‘’Creativity është në fakt,’’ – shkruan fituesi i Pulitzer Price, biologjisti Edwar O Wilson në librin e tij, ‘’The Origins of Creativity‘’ – ‘’një shtytje drejt kërkimit të  origjinalitetit, që merr impulse nga pasioni i njeriut për diçka të re, në zbulimin e realiteteve dhe proceseve të reja, në zgjidhjen e sfidave të vjetra  dhe kënaqësi për pamje të reja’’

Antropologjisti i Universitetit Notre Dame, autor i, ‘’How Imagination  Made Human’s Exeptional’’, Augustin Fuentes, e shpjegon fenomenin në këtë mënyrë: ‘’Me pakë fjalë, esenca e krijimit është të shikosh botën që na rrethon si është dhe përfytyro mundësira të tjera dhe pastaj  të kthesh këto përfytyrime në realitet.’’

Dhe më kujtohet kjo thënie e Pikasos: ‘’Ka njerës që shikojnë diçka dhe pyesin; Ç’është kjo? Ka disa të tjerë, që shohin diçka dhe thonë: Çfarë mund  të  bëhet  me  këtë ?

‘’Novacionet më tërheqëse në art, shkencë dhe në të tjera fusha, – vazhdon antropologjisti, nuk lulëzojnë nga një vakum. Të gjithë krijuesit edhe ata më të shquar, tërhiqen pas punës të të tjerëve, influencohen me ndërgjegje ose jo nga ç’ka ardhur më parë,’’

‘’Two painters, two women, two portrets – one fascinating story of artistic influence,’’ titullohet analiza e portreteve ,’’ Madame Moitessier’’ nga Jean ingres (1856) dhe ‘’Woman with a Book’’, nga Pablo Picasso (1932), nga Susan Stamberg.(Gazetare, analiste arti)

Thuhet se  kur janë komentuar ngjashmëritë mes dy portretev, Pikaso ka thënë: ‘’Lesser artist borrow; great artists Steal’’. Termi ‘’Vjedhje’’ është më pranë  imitimit apo influencës, shkruan Stamberg. Por po ashtu duke i studjuar dy portretet, gjenden ngjashmëri dhe diferenca.  Diferencat më saktë qëndrojnë në teknikën e të pikturuarit.  ‘’Madame Moitessier’’, u pikturua në 1856 dhe i mori piktorit 9 vjet të mbaroi portretin, ndërsa, ‘’Woman with a Book’’ në 1932, në kulmin e artit Modern dhe u përfundua në jo më shumë se dy ditë.

Piktori ilustrues Frances, Serge  Bloch, është më i qartë në fenomenin e influencës dhe imitimit, kur shkruan: ‘’Krijimi është arti i kombinimit të një ideje të vogël me një tjetër ide të vogël. Ju mund të keni një tjetër ide të vogël e kështu me rradhë… së fundi ndoshta një ide e madhe mund të shfaqet.’’

Nëqoftëse Apolineri u influencua nga arti i piktorëve që e rrethonin dhe deklaroi, ‘’Unë jam një piktor gjithashtu’’ kjo s’kishte si të ndodhte me poetin Visar Zhiti. Gjasat ishin të pamundura. Po kaligramat e tij janë. Ç’i nxori ato? 

Patjetër që janë frut i aftësive imagjinative, i fuqisë së penës dhe penës së tij të fuqishme, ato janë prodhim i kushteve dhe rrethanave në të cilat ai i krijoi. Ato janë  krijime  origjinale. Kjo është e veçanta e tyre. Burgu i Spaçit mes maleve ka qenë si një gijotinë dhe ashtu do të duhej të shkruhej, që imazhi të jepej.  Dhe Visari duhej të vizatonte me fjalët.

Guillaume  APOLLINAIRE

          dhe  influenca  e  Tij  në  lëvizjen ‘’AVANT  GARDE‘’

                                                                                                                                                                                                                                 Guillaume Apollinaire, pseudonim i Wilhelm Apollinary Kostrowicki, lindi në Romë, në 26 Gusht 1880. Djali ilegjitim i një gruaje aristokrate me origjinë  Polake. I jati nuk dihej, por flitej se ishte një oficeri Italian. Po ashtu kishte  zhurma se i jati ishte një kardinal dhe për këtë Picasso me shaka e quante bir të Papës. Vet Apolineri kurrë nuk e njohu atin e Tij dhe asnjëherë nuk e përmendi. 

U rrit dhe u edukua në Monako. Erdhi në Paris në 1897 dhe menjëherë u bë një nga më të njohur anëtarë në komunitetin artistik në Montmartre dhe Monparnasse. Në 1904 u njoh me Pikason dhe poetin Max Jakob në kafenenë, Closerie des Lilas.  Pikaso,  Max Jacob dhe  Apoliner u lidhën në një miqësi që influencoi në artin e secilit. Takimet e tyre dhe të tjerë artistëve në studion e Picassos në Montmartre ishin aq të shpeshta, sa Pikaso shkroi në derë, ‘’Vend Takimi i Poetëve.’’

Apolineri ishte bashkëpunëtor në periodiket si, L’ Europien, Le Mercure de France, ALBANIA, La Revue Blanche dhe La Plyme. U njoh me Faik Konicën nëpërmjet një artikulli që ai shkroi dhe u botua në periodiken, ’’L’Europien’’. 

Faik Konica në moshën 22 vjeç, 1897, filloi botimin në Bruksel të gazetës, ALBANIA, që shpejt u bë organi më i rëndësishëm Shqiptar jashtë Atdheut. Në 1902 Konica vendoset në Londër dhe vazhdon publikimin nga Londra deri në 1909. Apolineri qëndroi me Konicën në Londër gjatë viteve 1903–1904. Mardhëniet e tyre u ndërprenë kur Konica emigroi në USA, në 1909.

Robert Elsie shkruan në ‘’An Introdukction to Faik Konica’’, që  Konica, jo vetëm e priti Apolinerin në Londër, por duket që ndërmjetësoi në një, ‘’Affair de Coer.’’ 

Në 1909 botoi përmbledhen e parë poetike, ‘’L’ Enchanteur Pourrissant’’                                                                                                             Në 7 Shtator, 1911 u arrestua dhe u burgos si i dyshuar në vjedhjen e Mona Lisa në Muzeun e Luvrit, por u lirua pas një jave për mungesë provash. Vjedhësi i Mona Lisa, Vincenzo Perugia,  u zbulua në 1913 në Firence. 

Emri i Guliem Apolinerit është sinonim i rritjes në fillim të shek. 20-të i lëvizjes, ‘’Avant Garde’’. I përhershëm në takimet e artistëve në ‘’Parisien  Cafe  Society’’, u bë shok me me shumë artistë Bohemian, të së ashtuquajturës, ‘’School of Paris’’. Duke mos qënë piktor, as dhe i shkolluar në Histori Arti, ai ishte një entusiast i palodhur i Modernizmit. Me artikujt si kritik arti në revistën e Tij, ‘’Les Soirees de Paris’’, bëri më shumë se  çdo shkrimtar tjetër i gjeneratës së tij në njohjen dhe stabilizimin e legjendës të disa prej artistëve  më të shquar të shek. 20-të.

Arti Modern përfaqëson një përmbledhje idesh dhe mendimesh mes një numuri piktorësh dhe skulptorësh, fotografësh dhe shkrimtarësh – ku secili dhe të gjithë sëbashku –  gjetën një përgjasim në zhvillimin e Artit. Parisi në mënyrë të veçantë, si Firence në Rilindjen Italiane (mund të hiqet, duket e përsëritur) ishte epiqendra e kësaj lëvizje. 

Ishte një këndvështrim i ri, ku gjenerata e re e artistëve në Paris u përfshi në valë entusiazmi. Zhvillimi i shpejtë i industrisë dhe progresi i teknologjisë, vunë në lëvizje artistët të prezantojnë botën në rrugë dhe mënyra novatore. Rezultati ishte një art, që mori ngjyra të reja, alternativa dhe eksperimente në abstraksion. Madhështia kulturore  që rezultoi nga fermenti i ri është e njohur.

Krejt papritur njeriu modern u duk sikur po jetonte në një kontekst ndryshe nga i vjetri, nga bota e ngadalshme e shek. 19-të. Aftësia e tij për të përdorur me shkathtësi ambjentin rrethues dhe kapaciteti për shndrrime të reja ishte rritur pafundësisht. Tani ai ndihej mjeshtri triumfues i të ardhmes së tij. Nuk ishte surprizë që ky  sensibilitet i ri do të sillte një ritëm të ri në artet dhe një dëshirë për shndrrime artistike. Të gjitha lëvizjet  e reja provuan se format artistike të së shkuarës, nuk ishin të mjaftueshme për të shprehur shpirtin e ri dhe duhej në mënyrë radikale të rinovoheshin.

Por shumë besojnë se erdhi me një anë të errët po ashtu. Një kaos rrymash artistikesi, Fovizmi, Kubizmi, Dadaizmi, Surealizmi, Futurizmi…pushtuan artin. Në këto rrethana kompozitori i shquar me origjinë Ruse, Igor Stravinski shkroi, ‘’ Arti  është  e  kundërta  e kaosit.  Arti  është  një  kaos  i  organizuar.’’

Studjuesit e Artit e përshkruajnë Apolinerin si më mjeshtri novatori i lëvizjes, ‘’Avant  Garde ‘’, jo vetëm se idetë e Tij ishin më origjinale, por sepse Ai kishte aftësi krijuese të transformoi konceptet estetike, të krijoj një formë të re arti thellësisht origjinal në konceptim dhe formë dhe i çliruar nga imitimet.

E pamohueshne që Apolineri ishte inkurajuar në mendimet e tij nga fragmentarizmi i pikturës Kubiste, në mënyrë të veçantë nga Pikaso. Çfarë Ai admironte më shumë në pikturat e Pikasos, ishte imagjinata, guximi i piktorit për t’u shkëputur nga konceptet e mëparshme në pikturën Perëndimore. Ai e përshkruan Pikason në , ‘’Les  Paintrees Cubistes’’ si një figurë heroike, që guxoi të përçaj rregullin e stabilizuar të Universit dhe t’a arranxhoi atë si mendonte Ai se duhej. ‘’Revolucioni, që vetëm Ai arriti, është se bota tani është në imagjinatën e Tij, ‘’ shkruan Ai.

Ishte Apolineri që e prezantoi  George Braque me Pikason në 1907. Të dy filluan të punojnë sëbashku, bashkëpunim ky, që i dha drejtim një rrryme të re në art, Kubizmit.  Mbështetja e Apolinerit për Kubizmin i dha Atij reputacionin si kampion i publikimit të artistëve më të shquar të kohës. Në shumë drejtime Ai u bë një version i Giorgio Vasarit, që bëri aq shumë në publikimin e Artistëve të Rilindjes Italiane.

Botimi në 1914, i përmbledhjes poetike, ‘’ALCOOL’’(Alkol),stabilizoi reputacionin e Tij si një poet i shquar modern. I çliruar nga çdo rregull i të shkruarit poezi, theu rregullat e vargëzimit dhe nuk përdori shenja pikësimi. Ato e dëmtojë poezinë, deklaron Ai. Poetika e tij është konsideruar eksperimentale, sidomos me të ashtuquajturat, Calligrammes, ku aranxhimi tipografik me mjeshtëri i fjalëve krijojnë një imazh.

Shkrimtari Amerikan, Roger Shattuk e përshkruan Apolinerin si: ‘’ Një klloun i suksesshëm, një i shkolluar, një pijanec, një ngrënës, një dashnor, një kriminel, një katolik i devotshëm, një  endacak, një ushtar.’’

Ishte ai që futi termin, SURREALISM në leksikun e Artit Modern  kur thotë: ‘’Kur Njeriu vendosi të imitoj ecjen, ai shpiku rrotën, që nuk duket si këmbë. Duke vepruar kështu, pa e kuptuar, ai ishte duke praktikuar  ‘Surealism’. Por po ashtu Pikaso pretendonte se Surealizmi e mori emrin nga thënia e tij, ku Ai e quan artin, ‘ Një ngjashmëri më e thellë dhe më reale se vetë realja, kjo është që formon  surealen ( Sur–Real). Surealizmi ishte një lëvizje në art që përdor fantazinë, mitin dhe përfytyrime imagjinare kur krijon një vepër arti. Në letërsi mund të identifikohet si një tentativë artistike të lidh sëbashku  realen dhe imagjinaren

Apollinaire angazhohet në luftën e Parë Botërore dhe në 1916 plagoset rëndë në kokë. I dobësuar pas plagosjes, ndrroi jetë nga Gripi Spanjoll në 9 Nëntor,1918. Menjëherë pas vdekjes u botua vëllimi poetik, ‘’CALLIGRAMMES : Poems  of  Pace and  War ‘’

Në 1941, për të nderuar poetin e shquar në emër të Tij, u acordua çmimi , ‘’French Poetry Prize’’. I jepet autorit për përmbledhjen më të mirë poetike në  Origjinalitet dhe Modernizëm. .

   VISAR ZHITI dhe KALIGRAMAT E BURGUT

‘’Bota i studion librat, por poezitë e klasit të parë, – poezitë e thella, që dallohen – janë ato të provuara nga ata që i shkruajnë dhe jeta e tyre. Poezitë dhe materiali i tyre vjen nga jeta e Poetit. Të gjitha poezitë ose çdo krijim letrar, që nuk lidhet me jetën aktuale dhe njohuritë e vetë shkrimtarit, janë gënjeshtra.’’ 

                                                  Walt  Witman  (The Great Poet’s Character)

‘’Shkenca e neurologjisë’’, shkruhet në studimin, ‘’ Inmate Poetry’’ nga Robert Johnson dhe Nina Çhernof ‘’tregon që mendja e njeriut është e kontrolluar nga konditat në të cilat ai jeton, por në rastin e poetëve të burgut, ka raste që shihet në një këndvështrim  tjetër. Këto mendje, nga  nevoja për të jetuar  momente të çliruara, estektikojnë orët e errëta të burgut duke i ndriçuar me pjesë poetike që ata krijojnë.’’ 

Kjo thënie ka parasysh burgjet, ku i burgosuri nuk është i privuar nga të lexuarit dhe të shkruarit.

  Në rastin e Zhitit ishte krejt ndryshe. ‘’Në fillim nuk i shkrova ‘’, kujton Poeti, ‘’por i krijova me mend mes mureve ciklopile  të qelisë, në vetmi dhe ankth. I thosha me vete që të sfidoja absurdin, hetuesin dhe boshin.’’ 

Në qeli ai ishte i privuar nga çdo lexim dhe të shkruarit ishte jashtë imagjinatës. Për Zhitin të poetizuarit u kthye në nevojë për të thyer më të errëtat ditë të jetës, për të sjell pak magjepsje dhe shplodhje në atë ambjent skëterrë. Ulur vetëm në errësirë për ditë të pafundme, poezia u kthye në mjet mbijetese dhe komunikimi me botën jashtë. Në gjithë këtë absurditet rrënqethës, imagjinata e tij kishte një tjetër hov deri në dhimbje dhe tmerr. Te poezia ai gjeti fuqi për të mbijetuar, të sfidonte, ‘’…absurditetin, hetuesin dhe boshln ‘’. Edhe veten.

Studijuesit e mësipërm vazhdojnë: ‘’Pse përdoret poetika si një dritare në eksperiencën e burgut? Sepse poetika është një formë e veçantë në krijimin e të shkruarit dhe komunikimit. Poezia i jep drejtim të shprehurit, e detyron shkrimtarin të zgjedhë fjalën dhe shprehjen më perfekte, për të përshkruar botën. Poezia e burgut është një dëshmitare rrethanash të veçanta.’’

Nuk diskutohet që: ‘’..Poezia e burgut është dëshmitare rrethanash të veçanta’’, por pyetja është, kur fizikisht dhe psikologjikisht i burgosur, a  burgosin mendjen dhe imagjinatën e tyre? Ka ndonjë veti speciale në këto qënie njerëzore, që i bën ata t’u kundërvihen  vuajtjeve? Kur, të jesh i burgosur, do të thotë të jesh i shkëputur nga jeta shoqërore, nga familja dhe shokët. Kështu, në këto kondita psikologjike, kur censura ekziston në çdo nivel që mund të imagjinosh, çfarë e motivon një të burgosur të shkruajë poezi? 

Dhe studjuesit në një pikë janë dakord; ‘’ Të shkruarit poezi në burg është një akt rezistence.’’ 

Këtë konkluzion e provojnë poezitë e Zhitit. Por, po Kaligramat? A nuk flasin ato për më shumë se ‘’një akt rezistence?’’

  Fotografi Gjon Mili i përshkruan ‘’Vizatimet e Dritës‘’ të Pikasos, fotografuar nga ai vetë, si: ‘’Vizatimet e Dritës janë çaste të Pikassos. Ato zhduken menjëherë sa lindin. Ato janë shprehje të qarta të vizionit të Artistit. Ato nxjerrin në pah lidhjen automatike mes dorës dhe trurit, që është baza e shtytjes krijuese të Pikasos.’’

Atëherë në rastin e Zhitit, a ishte një vizioni artistik? Që ka shumë mundësi. Ishin  impulse të çastit, shtytur nga rrethanat dhe nevoja për t’u shprehur në një formë të re, origjinale? Pa dyshim.

Kur Picaso pikturoi tablonë, ‘’ Les Demoiselles de Avignon’’ (1907) ishte një nxitje për të thyer standarted në art dhe botimi në TIME, – që po i referohem – shpiegon: ‘’Kur artisti thyen standartet për të gjeneruar diçka të re, është rezultat i diçkaje të veçantë, që rrjedh në trurin e tij. Truri i njeriut punon në forma konstante, bazat e kësaj gjendjeje evidentojnë çdo gjë që na rrethon dhe individ të ndryshëm e shprehin atë në forma të ndryshme.’’

Portretet e tablosë janë influencë e vizitës së një ekspozite të Artit Afrikan në  muzeumin Trocadero. Të tjera burime e lidhin pikturën me të tjera influenca, si skulpturat spanjolle, nga tabloja ‘’Great Bathers’’ të Cesanne, ‘’The Turkish Bath’’ të Jean- Dominique Ingres, (1892).

Tabloja u prit me skepticizëm nga shokët e Tij, inkluduar Matisse, Braque dhe vetë Apolineri, që më pas u bë mbrojtësi më i zjarrtë i artit të Pikassos, më saktë, Kubizmit. Komentet shkuan aq larg sa të shkruhej: ‘’Arti tradicional është përmbysur dhe kthyer në tallje, vlerat antike dhe moderne janë shkërmoqur menjëherë dhe goditur për vdekje para syve tanë.’’(Art of the  20-th Century.)

Por një person shprehu optimizëm për tablonë, koleksionistja amerikane, Gertrude  Stein, kur shkruan: ‘’ Çdo kryevepër arti ka ardhur në botë me një dozë kërcënimi brenda saj. Ky kërcënim është një shenjë që krijuesi është duke thën diçka të re, në një mënyrë të re’’.

Ishte mbi të gjitha ky reagim, që  Pikaso e mbështolli tablonë dhe e hodhi në një cep të studios. Do të kalonin 9 vjetë (1916), që tabloja të bëhej publike për herë të parë në ekspozitën, ‘’L’art Modern en France’’ dhe 21 vjet të tjera (1937),  pasi u ekspozua në New York në ekspozitën, ‘’ 20 Years in the Evolution of Picasso, 1903-1923’’.  Në këtë vit, (1937) Muzeu i Artit Modern, New York (MOMA) e bleu tablonë. Kështu tabloja fitoi statusin si një nga kryeveprat e Artit Modern. 

  ‘’Studioja e një artisti duhet të jetë një hapësirë e vogël,  sepse një dhomë e vogël e disiplinon mendjen e krijuesit dhe një e madhe e shpërndanë vëmendjen,’’ ka thënë Leonardo da Vinçi.

‘’Është vështirë’’, – shkruan Richard Jerome, editori i TIME në artikullin, ‘’INSIDE THE  CREATIVE SPACE’’ – të hysh në debat me gjeniun e madh të Rilindjes… por Historikisht’, – vazhdon ai, ‘hapësira krijuese ka variuar në akord me okupantët e saj, personalitetit të veçantë të artistit dhe karakteristikat  mentale ose morale që i përkasin një individi të shquar.’’

Unë do të thosha se është vështirë të hysh në diskutim me Editorin e TIME, (J.R.), sepse rasti i Pikassos dhe poetit Zhiti, vërtet janë  Karakteristë mentale dhe krijuese individësh të shquar, por ajo që ndanë Poetin nga Piktori  janë  RRETHANAT dhe  STUDIOJA  ku ato u krijuan. 

STUDIOJA… Çfarë  ironie! Ja si e përshkruan vetë Poeti në librin e tij studimor ‘’ KARTELA  TË  REALIZMIT  TË  DËNUAR’’:                                                                            

‘’ Në burg nuk lejohej të jetoje, vetëm të gjalloje si kafshë pune nga kafshët më të forta se ne, ato me kthetra dhe uniformë polici dhe oficerash, me brirë e gojë të hapura çapulishëm…Ndryshe nga studiot e shkrimtarëve dhe artistëve, ato janë tërësisht e kundërta. Studiot  e të burgosurëve ishin fjetoret, të zhveshura dhe të ftohta, me tre radhë shtretërish të drunjtë njëri mbi tjetrin, ku flinin 50 veta, edhe të sëmurë, ngjeshur si mos më keq, që i numëronin dhe në gjumë duke goditur me shkop gome mbi bataniet e kalbura, për të kuptuar në kishte poshtë tyre të burgosur, në fund të këmbëve ishin leckat që do të vishnin për të shkuar në punë, në galeri, të (u)shqyer keq, në një si tjetër oxhak (studio)në minerë, ku kishte ca gryka që quheshin furnele, jo furnella, ku digjeshin nga puna rraskapitëse, diku në temperaturat 45 gradë C. edhe plus 50-të e diku apo jashtë në borë ishin dhe minus15-të apo 20-të gradë C.

Janice Mathie – Heck në introduksionin e botimit në anglisht të vëllimit poetik të Zhitit, ‘’THE CONDEMNET APPLE’’, shkruan:

‘’Pishtarët e mitit janë filozofët dhe poetët. Intelekti vetëm nuk mund të ushqej shpirtin. Intuita ndjenja dhe imaginata mundet… Zhiti çuditërisht mundi të memorizojë mbi 100 poezi gjatë 5 muajve në izolim! Kjo ishte një mënyrë të përqëndrojë energjitë e tij, të  mbaj mendimet dhe veten të kthjellët…Me poezitë, emocionet u bën pjesë përbërëse e atij vetë dhe ishin ndën kontrollin dhe zotërimin e tij. Në këtë mënyrë Ai ishte në gjendje të duroj realitetin e hidhur të burgut dhe ishte në një sens, i zoti të  krijoj realitetin e vet. Ai e pa veten si, më shumë se një numur.’’

Por le të kthehemi te  Kaligramat. Për Zhitin të shkruarit poezi ishte pasion. Por çeshtja është se ç’lloj poezie? Në çfarë rrethanash psikologjike krijoi ai një mënyrë origjinale të të shprehurit? Gërshetimin e vargjeve me forma vizuale. Pse? Vetëm Poeti e di.

Në qoftë se Apolineri u influencua nga piktorët që e rrethonin – që është e vërtetë – A pati Zhiti iinfluencë nga piktorë në burg dhe cilët ishin ata? Përgjigja është e thjeshtë – s’ka asnjë lidhje. Në fakt është një lidhje, ajo me piktorin, që dalin si personazhe në burgologjitë e tij “Rugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë”, Maks Velo e Edison Gjergo në burgun e Spacit dhe  Valer Durzi Tarasov në burgun e Qafë-Barit, por pyetja qëndron: Sa influencuese ishte? Vetëm Visari e di. Në burgun shqiptar, na zbulohet, se të pikturuarit ishte i ndaluar, i pamundur, mungonin ngjyrat me të gjitha kuptimet. 

Bashkëvuajtësi i Visarit Maks Rakipaj kujton: ‘’…Poezitë e botuara në ‘Hedh një kafkë të këmbët tuaja’, i kam me autografin e autorit. Janë krijime të Spaçit dhe Qafë Barit. Unë i pata lexuar në ca dorëshkrime nëpër fletë të zhubravitura, me pluhur miniere dhe të njomura me djersë. Por, që, larg qoftë, mund edhe të ishin njomur me gjak, me gjak të fisëm poeti, me gjak të fisëm Prometeu të vërtetë…’’

Këto poezi kështu janë dhe imazh, kanë një performancë tronditëse, ndërsa vetë i gjithë botimi anastatik i përmbledhjes “Dorëshkrime të fshehta të burgut” është kaligramë e madhe, unike dhe mahnitëse.

T A B E L A T   ‘’ N D A L I M   K A L I M I                                                                                                                                                                           

 V I Z A T O J   M E   G I J O T I N Ë

L I T A R I   I   G R A C K Ë S                                                            

F I T O R J A   N Ë    Q I E LL

H A R T A   E   A T D H E U T   T I M

                                                                                                                                                                                                                          –     

       R E F E R E N C Ë

Dorëshkrimet e fshehta të burgut             –  Visar  Zhiti     ( 2021 )                                                                                                                     THE  CONDEMNET  APPLE :                         –   Visar  Zhiti    ( 2005 )                                                                                                                                  KARTELA TË  REALIZMIT  TË  DËNUAR          –  Visar  Zhiti     ( 2020 )                                                                                                                                        The Science of  CREATIVITY                        –   TIME              ( 2019 )                                                                                                                             Art  of  the  20-th  C E N T U R Y                  –   Hachete     ( 1999 )                                                                                                                                               Photographs  &  Recollections                  –   Gjon  MILI    ( 1980 )        

I M A Z H E   S H O Q Ë R U E S E

Calligrammes                                                 – G. Apolinaire                                                                                                                                      Calligrammes                                                 – V. Zhiti                                                                                                                                                          Kopetina, ‘’CALLIGRAMMES’’                     –  Portret nga Pikaso                                                                                                                                                                     Less Demoisselles  D’ Avignon                      –  Picasso                                                                                                                                         Madame  Moitessier                                      –  J. Ingres                                                                                                                                          Woman with a book                                      – Picasso

Sokol Paja/

New York, 1 Shkurt 2025 – Bilall Kasami kryetar i komunës së Tetovës dhe kryetar i Lëvizjes “Besa” në Maqedoninë e Veriut vizitoi Federatën Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra. Ai u prit nga sekretari i Vatrës Dr. Pashko Camaj, anëtari i kryesisë z.Ilir Cubi, editori i Diellit dhe veprimtarë e patriotë shqiptarë në mërgatën e Amerikës: Bashkim Shehu, Shaban Lajçi, Halil Ahmeti dhe Shpend Gjocaj. Në fjalën e mirëseardhjes sekretari Dr. Camaj vlerësoi punën dhe arritjet e kryetarit Kasami në komunën e Tetovës, theksoi rolin në rritje të faktorit politik shqiptar në Maqedoninë e Veriut dhe përpjekjet për të drejtat e shqiptarëve në Maqedoni, rolin e shqiptarëve në Ballkan dhe punën kolosale që bën Federata Vatra për shqiptarët e Amerikës dhe të drejtat e shqiptarëve në trojet etnike. z.Bilall Kasami kryetar i komunës së Tetovës dhe kryetar i Lëvizjes “Besa”, përgëzoi punën patriotike të Vatrës të njëjtë me patriotët e shqiptarisë që themeluan Vatrën, drejtuan e vepruan bashkë me komunitetin shqiptar në Amerikë. “Po punojmë për mirëqenien e shqiptarëve në Maqedoni. Kemi bashkëpunim dhe komunikim politik të ngushtë me të gjithë shqiptarët në Ballkan. Shqiptarët në Maqedoni janë faktor në rritje dhe janë popullsia e dytë shumicë, nuk janë pakicë” u shpreh ndër të tjera z.Kasami. Gjatë diskutimit z.Bilall Kasami solli në vëmendje pasivizimin e adresave të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut, çështjen e gjuhës shqipe dhe ligjin për gjuhët në Maqedoninë e Veriut, aspekte të kontestimeve në Gjykatën Kushtetuese, aspekte të bashkëpunimit mes pushtetit qeveritar dhe pushtetit lokal, çështjen “Grubi”, raportin e shqiptarëve të Maqedonisë me qeverinë e Shqipërisë dhe Kosovës, aspekte të opozitës në Maqedoni e Kosovë, çështje të mbrojtjes dhe sigurisë në Maqedoni dhe mungesa e përfshirjes së shqiptarëve në strukturat shtetërore, procesin e decentralizimit të munguar që nga marrëveshja e Ohrit etj. Z.Bilall Kasami në fund të fjalës së tij falënderoi Vatrën për rolin e saj historik për shqiptarët e Amerikës dhe çështjen kombëtare.