The literary world is replete with stories of forgotten masterpieces, awaiting rediscovery by scholars and enthusiasts. One such masterpiece, In the Crescent’s Dark Shadow, a novel written by John H. Crabb and published by Dorrance & Company on October 21, 1952, has remained largely unknown until now, despite Dorrance Publishing still being in operation. Notably, this fascinating work of historical fiction tells the story of Scanderbeg, the 15th-century Albanian hero who fought both for and against the Ottoman Empire.

John Holland Crabb, the author, was a native of Huntington Woods, Oakland, Michigan. His impressive academic background, which includes a 1943 graduation from the University of Michigan with an AB in History, laid the foundation for his meticulous research and attention to detail in the novel. Crabb’s subsequent academic pursuits took him to Harvard Law School, where he graduated in 1948. He was also admitted to Tufts University School of Diplomacy upon his graduation from Harvard. His academic excellence earned him a Fulbright Scholarship, which he utilized in Guatemala in 1958.

Crabb’s professional life was marked by a distinguished career in academia. He served as a law professor at the University of North Dakota School of Law, imparting his knowledge to future generations. In his later years, Crabb’s teaching endeavors took him to France and Africa, a testament to his cosmopolitan outlook and commitment to education.

The publication of In the Crescent’s Dark Shadow was noted by several newspapers of the time, such as the New York Times, the Oakland Tribune, the Morning Union, and the Roanoke Times. Despite this initial recognition, the novel has since faded into obscurity and remained unknown. 

Fortunately, efforts are being made to revive interest in Crabb’s novel. The author of this essay has purchased hard copies of the novel, In the Crescent’s Dark Shadow, ensuring that this forgotten masterpiece will not be lost to the sands of time. 

The novel itself is organized into ten chapters, transporting readers to the Balkans during the Ottoman Empire’s reign. The story begins with Iskander Bey, accoutered in the best 1443 Ottoman military regalia, and Ali Mustapha, the civilian representative of the Ottoman Empire, on a mission to recruit janissaries in Macedonia. Crabb vividly describes the janissaries, providing a rich historical context for the narrative.

Crabb introduces Iskander Bey with a detailed account of his early life, military prowess, and rise within the Ottoman hierarchy:

Iskander Bey’s career as a Janissary had been eminently successful. He had been born about thirty years previously as George Castriot, the son of an Albanian nobleman. At a tender age he had been surrendered as a hostage to the Turks as a gage of the continued loyalty of the Albanian chieftains to the Sublime Porte. He became a Mohammedan and was named Iskander—in rather distant homage to the honor and glory of Alexander the Great of Macedonian antiquity. The sultan had taken immediate fancy to the boy, and had him reared amid the surroundings of the Ottoman court. He was also given the training necessary for his being of practical use as a Janissary.

This passage not only sets the stage for Iskander Bey’s eventual rebellion against the Ottomans but also underscores his complexity as a character—both as a military leader of the empire and a future leader of resistance against the Ottoman Empire.

One of the most fascinating aspects of the novel is Crabb’s portrayal of Iskander Bey, the protagonist. Born as Gjergj Kastrioti, the son of an Albanian nobleman, Iskander Bey’s life is a testament to the complexities of identity, loyalty, and power. Crabb describes Iskander Bey’s early life as a hostage to the Turks, his conversion to Islam, and his subsequent rise through the ranks of the Ottoman army and his return to Croia, today’s Kruja.

Through Iskander Bey’s character, Crabb masterfully explores the tensions between loyalty to one’s heritage and loyalty to one’s adopted empire. Iskander Bey’s story serves as a powerful backdrop for the larger narrative of Skanderbeg’s resistance against the Ottoman Empire.

As we rediscover, reevaluate, and reintroduce Crabb’s novel, alongside other unknown works scholars and readers can gain fresh insights into a pivotal period of history and rediscover unique interpretations of one of its most enduring figures. In acknowledging In the Crescent’s Dark Shadow, we honor not only the literary potential of this work, the deserved recognition of the author, but also the historical legacy of Skanderbeg—a figure whose story continues to inspire across centuries and countries. 

By Halit Daci 

John H. Crabb 

Book Dust Jacket

Title Page

Prof. Dr. Remzi Përnaska, Prof. Dr. Tomorr Plangarica/

Kumtesa është hartuar duke u mbështetur në vepërzën e gjeniut Konica: sprovë për gjuhët natyrore e sendërgjuara – studim për një prej çështjeve madhore të gjuhësisë së përgjithshme teorike që kishte zënë mendjet nga më të ndriturat e Evropës së fundit të shekullit të 19-të dhe të fillimit të shekullit të 20-të e më tej.

Vepërza e Konicës mundëson në vijimësi interpretim dhe rikuptimësim të koncepteve të mesazheve që bart. Ngaqë qasjet ndaj kësaj vepre janë të kursyera edhe sot e kësaj dite, e ngaqë natyra e saj, si në tërësi korpusi konician, u shmanget shtjellimeve të gjera, duke u endur kryesisht mbi maja lartësish, pa u shqetësuar shumë për rrugëtimin deri atje, qasjen tonë në mënyrë të ndërgjegjshme e pozicionojmë në rolin e lexuesit të një epoke tjetër, që joshet e entuziazmohet nga vlerat e trashëguara, i cili ka mundësi të rindërtojë kuptimet e bartura në tekst, e për më tepër, të interpretojë mesazhet, duke plotësuar në këtë mënyrë lakunat e natyrshme tekstore që bart teksti për më tepër, një tekst konician, e një shekull më parë.

Po nisem nga këto dy parakushte epistemologjike:

teoria e përgjithshme e përkthimit, e përvijuar tashmë si dije, mbështetet mbi kontribute studimesh dhe përvojash përkthimi që përftuan në një kohë të caktuar përvijimin e saj si dije sistemore; angazhimi i Konicës në ato fillime të përvijimit të teorisë është serioz, mbresëlënës dhe grishës, pa komplekse, madje tejet ambicioz;

një dije formësohet si e tillë, ndërsa qartësohen profile të veçanta; shqyrtimi, një sistem konceptesh të ngjizura në një terminologji funksionale dhe një ecuri e përshtatshme kërkimi; Konica, edhe pse u end në hapësirat e kursyera të shqyrtimeve teorike, arriti të specifikojë profile të veçanta që do të çonin në një dijë të veçantë, vuri në funksionim një tërësi konceptesh duke u ndeshur atyre një sistem marrëdhëniesh të veçanta në përftim e përkthim dhe po ashtu u prir ta ngulisë kërkimin duke përvijuar njëherazi hapa që mundësojnë një metodologji funksionale në shqyrtim. Argumentet e tij përftohen në hapësira që përbënin nivelet elitare të diskutimeve të fillim shekullit XX në fushën e gjuhësisë e kulturës në përgjithësi, debate, shqyrtime dhe trajtime që do të mundësonin në dhjetëvjeçarët në vijim lindjen e disiplinave të veçanta si stilistika, gjuhësia psikologjike e psikolinguistika, e më tej neurolinguistika, gjuhësia gjenerative; etj.

Dikursi konician përftohet i lidhur ngushtë me diskurset elitare shkencore e kulturore franceze të fillim shekullit XX dhe konsiderohet i denjë prej tyre për përkatësinë në ato hapësira. Duhet theksuar që guximi i Konicës për t’u bërë pjesë e shqyrtimeve, trajtimeve dhe debateve për probleme tejet delikate të gjuhësisë së përgjithshme teorike të fillimit të shekullit XX është jo thjesht tregues i statusit shkencor të përvijuar prej tij tashmë por edhe i autoritetit e peshës specifike që mund të merrte ky autoritet në kushte më të favorshme për dijetarin. Shqyrtimi i këtij statusi a këtij autoriteti shkencor të çon në kuota të larta të intelektualizmit të kohës në Paris, pranë zërave autoritare, të tillë si Apolineri, Rëmi dë Gurmon-i, etj.

Gijom Apolineri në shkrimin e vet “Për dy vepra për çështjen e gjuhëve të sendërgjuara” nuk ngurron të pohojë: “Por libri i vet është i një të dituri… Mendimet e Pyrrhus Bardylis janë të shquara. Kjo pjesë e veprës së vet pjellë e teorive të Rëmi dë Gurmanit për imazhet dhe metaforat, duhet të njihet mirë prej të gjithë përkthyesve”.

Ky vlerësim madhor na shtyn të zgjedhim të trajtojmë pikërisht ndihmesën e poligrafit shqiptar për teorinë e përgjithshme të përkthimit.

Në kohën që botoi këtë vepërzë (1904) nuk kishte një teori të përgjithshme të përkthimit, ndaj edhe titulli i kumtesës ngërthen fjalën zanafillë. As Faiku nuk ka lënë një teori të përkthimit, por vepërza ka lëndë të bollshme për të nxjerrë në dritë idetë themelore të autorit tonë të parapëlqyer, lëndë të bollshme për të vënë në pah ndihmesën e tij madhore për një teori të përgjithshme të përkthimit. Sipas Konicës, gjuha, si formë e ekzistencës sonë, është treguese dhe shprehëse e përkatësisë dhe veçantisë së “racës” sonë.

Për fat, në hapësirat në të cilat do të vendoseshin më vonë dijet e teorisë së përgjithshme të përkthimit, Konica endet paraprakisht dhe vë piketa interesante, ngaqë pikë vështrimet e tij ishin të orientuara nga njohja dhe interpretimi i veçantive të gjuhës/ligjërimit, prej të cilave burojnë funksionet e gjuhës, të cilat pa mëdyshje Konica ngulmon t’i vërej më gjerë sesa thjesht komunikuese; funksionet shprehëse, emocionale, estetike janë të bashkëhartuara njëherazi në gjuhë, sipas Konicës. E pikërisht, duke i njohur gjuhës këtë shumësi funksionesh, atij i shpërhapet horizonti në interpretimin më të plotë të letërsisë artistike dhe në këtë kuadër edhe të përkthimit të letërsisë.

I bindur në drejtësinë e tezave të tij, të cilat priret t’i ilustrojë e konkretizojë me shembuj jo të paktë, Konica vendoset natyrshëm në pozicione interpretimi që do të njihen në gjuhësi si “relativizëm gjuhësor”, me përfaqësues Worf-in e Sapir-in, teza që me variacionet e pësuara në rrjedhë të kohës, me mënjanimin e ridaljen sërish në gjuhësi mbeten joshëse edhe sot.

Dhe argumenti i tij i parë, themelori, është vetë konceptimi i gjuhës. “Një gjuhë, e shqyrtuar në marrëdhëniet e saj me tërësinë e njerëzve që e flasin, mund të përkufizohej si fizionomi tingullore e racës (nënvizimi ynë). Sepse … fjalët janë përfaqësuese të gjenisë kombëtare, si për nga tingëllimi i tyre i izoluar dhe vetë vlera e tyre, ashtu edhe për nga natyra e kombinimeve që janë paracaktuar të formojnë”.

Dhe ai godet përsëri fort: “Të marra në vetvete, qoftë në tërësinë, qoftë në detajet, gjuhët janë në lidhje edhe më të ngushta dhe më të drejtpërdrejta me mendjen dhe me pamjen e racës”.

Me një fjalë, dhe kjo është vënë re shumë herë, gjuha përfaqëson, me një besnikëri të përkryer, metodën mendore të një populli, mënyrën e vet të zakonshme të drejtojë idetë analitike, e qartë dhe e përkorë – frëngjishtja; e prerë dhe e thatë – anglishtja; me ndërtim të squllët me tipare të flaskëta – italishtja. Ja, sa për shembull, tri gjuhë të shënjuara qartë nga karakteri i tri racave përkatëse.

Konica erdhi në parashtrimet e fushës së përkthimit duke zotëruar teorikisht e praktikisht mjetin që realizon procesin; njohjen e thelluar të problematikës që lidhet me gjuhën, ligjërimin, kulturën dhe estetikën e gjuhës; madje me një njohje të thelluar të teknologjisë së përftimit të procesit te komunikimit përmes gjuhëve natyrore, njohje e përforcuar me argumente, duke u vënë përballë me procesin e eksperimentuar të komunikimit përmes gjuhëve të sendërtuara, si laboratori në të cilin shkencëtari edhe në prani të eksperimentit të dështuar, njeh gjithsesi rrugët që nuk e çojnë në sukses; duke vijuar të adhurojë atë çka natyra e ka përftuar mrekullisht dhe duke mos mënuar të qaset ndaj atij objekti njohjeje të vazhdueshme.

Konica teorizon dhe përcakton veçanti të procesit të përkthimit pasi parashtron qartë dhe pa mëdyshje veçantitë e mjetit të përdorimit në atë proces, të gjuhës, të lidhura ngushtë me aspektet e përkatësisë së saj (raca) dhe procesit të përdorimit nga shkrimtarët a individët; me statusin e veçantë që mjetet gjuhësore fitojnë në kohë (vështrimi diakronik) i ndryshimeve gjuhësore dhe në hapësira, për gjuhë përkatëse.

Autori ynë, me dijet e gjera që ka, mund t’i shtojë edhe më shembujt domethënës për shkaqet e ndryshimeve në gjuhë, por është i bindur se “Gjuha është në ndryshim të përhershëm” ndaj vrojtimi ynë nuk i kap disa gjëra, ngaqë përdorimi ua ka zbutur thepat dhe i përkasin diakronisë. “Nëse do të mundnim t’i shihnim gjuhët në tërë historinë e tyre, në historinë e të gjitha fjalëve të tyre dhe të të gjitha rregullave të tyre, do të shihnim në të njëjtën kohe që asgjë në to nuk është e rastësishme dhe që në to gjithçka është në lidhje të ngushtë me karakterin e racave përkatëse”.

Vlerat në komunikimin letrar përftohen ndërsa rezonojnë me veçantitë dhe cilësitë e racës/ gjuhës përkatëse, me talentin e shkrimtarit dhe me statusin kulturor të lexuesit.

Për të, raportet e shprehura prej fjalëve ndryshojnë, në një farë mase, tek i njëjti popull, si edhe nga individi në individ. Dhe autori kthehet përsëri te letërsia, ku vlera e fjalëve përcaktohet edhe nga ndjeshmëria e veçantë e lexuesit, çka sjell që çdo libër do të ndjehej nga secili lexues në mënyrën e vet, të ndryshme nga ajo çka ka dashur shkrimtari; dhe këtij do t’i “duhet të përdorë një metodë tjetër për të krijuar në mendjen e lexuesve atë gjendje që dëshiron: ai do t’i lidhë fjalët midis tyre, do t’i shoqërizojë me të tjera, duke i grupuar, duke i ndarë dhe duke përdorur në atë mënyrë që të krijohet një mjedis i veçantë, që do të prekë ndjeshmërinë e lexuesit në mënyrën e parashikuar, dhe jo në një mënyrë të panjohur dhe të pasigurt, si do të ndodhte nëse mendimi i autorit do t’u besohej vetëm fjalëve krejt të nevojshme. Ky art për ta bërë për vete ndjeshmërinë e lexuesit është stili vetë”.

Të kuptuarit e stilit si një trinitet, ku intergrohen natyrshëm tri përbërës, raca/gjuha përkatëse me veçantitë e saj, shkrimtari dhe lexuesi veçse ia modernizojnë më tej pamjen parashtrimeve të tij, madje ia zgjerojnë përkatësinë kohore ideve të tij, duke ia shtyrë kufijtë edhe shumë vite më tej, në vitet e mëpastajme. Ai thekson “Stili rezulton pra në një farë mënyre nga bashkëpunimi i racës dhe i dorës së lexuesve me shkrimtarin. Stili është vetë ky trinitet, aq misterioz dhe aq i pandashëm sa edhe tjetri”.

Në parashtrimet e Konicës duket se gjejmë grimca e thelbe të teorive të sotme të komunikimit, që i japin një vlerë të veçantë, në raport me kodin gjuhësor, dhënësit , folësit, thënësit dhe nga ana tjetër marrësit, dëgjuesit, lexuesit, bashkëthënësit, si interpretë që japin e marrin në procesin e ndërtimit së bashku të domethënieve përmes shenjave tekstore; e në procesin e komunikimit përmes tekstit e në varësi të kodeve gjuhësore, kulturore, psikologjike… që vetë lexuesit zotërojnë, e që i vënë në funksionim në atë proces, interpretojnë e i japin kuptim tekstit vetë.

Përfillja e rolit të lexuesit në procesin e receptimit të veprës letrare do të përbëjë sërish ndër ato piketa në të cilat vite më vonë do të përvijoheshin teori dhe interpretime që do të formonin drejtime të mëdha në shqyrtim, si estetika receptive, pragmatika letrare, etj.

Për autorin tonë, lexuesit, për nga shkalla e zgjuarsisë së tyre, niveli kulturor, edhe natyra e shijeve të tyre, ndahen në disa kategori. “Shkrimtari i drejtohet detyrimisht një dore lexuesish.

Askush nuk do të dinte të shkruante për të gjithë kombin; ai që do të donte ta bënte këtë, do të detyrohej ta përshtatë gjuhën e vet me gjuhën e dorës së lexuesve me pak të mësuar – i ngjashëm me një admiral që përshtat ecjen e skuadrës së vet të anijeve me shpejtësinë maksimale të anijes së vet më pak të shpejtë. Një shkrimtar i tillë do të përfundonte për pasojë që të mos përdorë veçse 200 ose 300 fjalë që formojnë fjalorin e një argati ferme”.

Dhe Faiku tregohet vërtet largvajtës: Sipas tij, roli i shkrimtarit qëndron jo të ndjellë, po të pohojë; jo t’i bëjë njerëzit të ndiejnë, po të kuptojnë; jo të lërë të kuptohet, po të rrënjosë”. Dhe ai është tërësisht kundër kësaj. Një përkthim thuajse i përkryer mbetet i mundshëm kur të dyja gjuhët kanë pasuri të barabarta dhe zhdërvjelltësi të barabartë.

Pasi ka folur për gjuhën në lidhje me ata që e kanë krijuar, dhe në lidhjet e veta me të huajt që e mësojnë ose e marrin, ai krejt natyrshëm flet për raportet nga gjuha në gjuhë. Dhe për t’ua ruajtur natyrën argumentuese këtyre lidhjeve nuk hapërderdhet, por përqendrohet vetëm në një shfaqje të tyre, parashtron disa vështrime për përkthimin, dhe iu futet drejtazi fakteve duke vënë re se nuk ka ende asnjë teori të përgjithshme të përkthimit. Asnjë parim i përgjithshëm nuk i udhëheq përkthyesit të cilët marrtas mëtojnë të japin shijen e veprës. Për Faikun, ky mëtim është i mrekullueshëm, por ai që kërkon domosdoshmërisht është sendërtimi i këtij mëtimi pra si të vihet në jetë.

Le t’ia lemë fjalën mjeshtrit të konceptimit dhe formuluesit të rrallë si ai; ‘Ja ç ‘duhet të jetë, për mendimin tim, pikënisja e një teorie të përkthimit.

Çdo libër i lë njëfarë përshtypje lexuesit. Pra, përkthyesi, duke e shkruar të njëjtin libër në një gjuhë tjetër, duhet të shkaktojë në ndjeshmërinë e lexuesit të huaj një përshtypje të ngjashme, në mos po të njëjtë me atë të përjetuar prej lexuesit të tekstit origjinal. Parakuptohet, pra, se përkthyesi, në teori, nga njëra anë, të jetë kaq i mësuar me gjuhën e tekstit sa t’i kapë ngjyrimet më pak të kapshme; dhe, nga ana tjetër, kaq i mësuar me gjuhën e përkthimit sa të jetë në gjendje të kalojë në të gjithçka ka ndjerë”.

Dhe menjëherë një e papritur prej penës së polemistit tonë të mprehtë, një e çarë logjike në arsyetimin e tij mbërthyes: “Pra, si u përpoqa të provoj, kjo bashkëjetesë e dy gjendjeve gjuhësore tek i njëjti njeri nuk është e mundur”. Po i njëjti Faik gjetiu pat pohuar se një përkthim i përsosur është (teorikisht) i mundur.

“Përkthyesi nuk ka të drejtë të qortojë, të ndreqë gabimet e shkrimtarit. Le të marrim me mend një tekst francez dhe që një gabim si “mettre en exedution: nuk është gabim i rëndomtë; ai ka veçantinë të jetë formuar në analogji me “metre en oeuvre”. Do të duhet, pra, të zgjidhet në gjuhën e përkthimit, një gabim i çfarëdoshëm, por që të ndjellë një mekanizëm analogjik të krahasueshëm me atë që ka përcaktuar gabimin e tekstit.

“Librat e përkthyer duhet t’u nënshtrohen në të vërtetë dy kritikave të dallueshme; njëra të ketë të bëjë me veprën e përkthyesit, tjetra me veprën e shkrimtarit origjinal. “Kritika e para është shumë më e rëndësishme, sepse, para se të jepet një gjykim për një libër të përkthyer, ka rëndësi të dihet deri në ç ‘pikë ai pasqyron mënyrën e shkrimtarit”.

“Përkthyesi nuk duhet të tërhiqet përpara çdo ndryshimi, edhe sikur të jetë i detyruar t’i shtojë tekstit një paragraf të tërë nga xhepi i vet për të përftuar përshtypjen e dëshiruar”.

“Por këtu përkthyesi mund të bëjë një pyetje të hollë: po të kishte për të përkthyer një vepër të vjetër, p.sh., një tragjedi të Shekspirit, cilën gjuhë do të duhej të zgjidhte për përkthim? Në të mirë të gjuhës moderne do të ishte arsyetimi që gjuha e Shekspirit nuk kishte asgjë arkaike për bashkëkohësit e poetit; ajo, si gjuhë, bënte po atë përshtypje te spektatorët e asaj kohe që bën te ne edhe një pjesë dramatike e shkruar prej një autori të kohës sonë. Duke e dhënë përkthimin në gjuhe moderne, do t’i vinim spektatorët në një gjendje gjuhësore të barasvlershme me atë të vetë spektatorëve për të cilët pati shkruar Shekspiri”.

Pasi ka folur për kushtet në të cilat përkthimi gjendet përballë imtësive, pasi parashtron problematikën që haste në procesin e përkthimit në lidhje me arkaizmat, shprehësinë e fjalëve në tekst, nivelet e regjistrat gjuhësorë, e veçanërisht përballjen me përkthimin e përdorimeve metaforike, ai kalon tek e tëra, dukuritë më të rëndësishme të së cilës janë, sipas tij, veçimi dhe ritmi.

“Quaj veçim aspektin e ri që përfton një vepër, menjëherë sapo zhvendoset nga mjedisi i vet, ndahet nga veprat që e rrethojnë.”

“Po kaq e rëndësishme sa pyetja e veçimit dhe e grupimit është edhe ajo e ritmit”. Ritmi i jep stilit më shumë se gjithçka pamjen e lëvizjes dhe të gjallërisë. Është qarkullim gjaku dhe rrahje zemre. Gjithashtu, ai është karakteristika më vendimtare e shkrimtarit të vërtetë. Të mos kesh ndjenjën e ritmit, do të thotë të mos e njohësh gjuhën si një të tërë, dhe të mos ajgëtosh prej tij veçse dritëza të turbullta dhe të herahershme”.

“Meqë çdo gjuhë ka një ritëm të përgjithshëm, secili shkrimtar ka ritmin e vet karakteristik që e dallon nga shkrimtarët e tjerë. Pra, ka rëndësi të dorës së parë që të provohet t’i jepet përkthimit hovi që ndjell teksti origjinal”. Dhe për ta shkoklavitur këtë ekuacion me disa të panjohura për njohjen e plotë të një gjuhe, jep shtatë njohje të veçanta, të pjesshme, si edhe lidhjet ndër vedi:

1. Njohja gramatikore: mënyrat e matarimit të fjalëve midis tyre.

2. Njohja leksikore: vlerat objektive ose të përhershme të fjalëve.

3. Njohja letrare: vlerat subjektive ose të çastit të fjalëve.

4. Njohja kritike: vlerat subjektive e fjalëve në çaste të ndryshme të historisë së një

letërsie të dhënë.

5. Njohja ritmike: nocioni i lëvizjes së fjalëve të organizuara në grupe.

6. Njohja etimologjikë: kërkimi i atësisë së fjalëve. Për shembull, hote vjen nga latinishtja hospitem.

7. Njohja thelbësore: kërkimi gjenealogjik i fjalëve. Për shembull, thelbi i fjalës hote duket te fjala sanskrite ghas, që do të thotë ha: hote është pra, për nga thelbi ai që ju ftoni në sofrën tuaj ose ai që ju fton në të vetën.

Këto shtatë njohje mund të përvetësohen jo domosdoshmërisht në rendin e shënuar më sipër. Rëndom, studimi i njohjeve gramatikore dhe leksikore bëhet në të njëjtën kohë. Shumica e të huajve ndalen me kaq. Dhe me të vërtetë, vetëm njohja letrare dhe ritmike ju bëjnë ta ndjeni një vepër”.

“Përkthyesi duhet të shkojë madje deri te njohja kritike. Sepse po t’i duhej të përkthente një libër të vjetëruar, do t’i duhej të jetë i aftë, deri në njëfarë mase, ta lexojë me sytë e lexuesve të kohës së botimit. Për sa u përket njohjeve etimologjike dhe thelbësore, kjo është punë e gjuhëtarit dhe mund të jesh përkthyes i shkëlqyer e megjithatë te mos i zotërosh hiç”.

Kriticizmi i natyrshëm i dijetarit në procesin e shqyrtimit të objektit të tij të studimit ia lë vendin po aq natyrshëm edhe entuziazmit që përftohet njëherazi prej thellësisë në njohje, talentit e origjinalitetit në këndvështrim. Kërkues dhe mëtues gjithnjë i të përsosurës, ideales, Konica nuk e mohon atë as në fushën e përkthimit, por e sheh atë të përftuar gjithsesi në kufijtë që e kapërcejnë të zakonshmen. Ballazi ai pohon: “Nga tërësia e vërejtjeve të mia për përkthyesit, ndoshta, shtyhesh të nxjerrësh përfundimin se për mendimin tim përkthimi është përpjekje e kotë.

As që e mëtoj një gjë të tillë. Me gjithë pamundësinë që ka përkthyesi t’i ndjejë nga fundi në krye dy gjuhë njëherazi, një përkthim thuajse i përkryer mbetet i mundshëm, kur të dyja gjuhët kanë pasuri të barabarta dhe zhdërvjelltësi të barabartë. Atëherë, me përpjekje diturake dhe me hollësinë e ndjeshmërisë së vet, përkthyesi do të mundë t’i afrohet, deri në cekje, kësaj përsosurie ideale drejt së cilës duhet të synojë. Domosdoshmërish i shkëputur, prej ligjeve të trashëgimisë, nga zotërimi i një gjuhe që s’është e tij, përkthyesi do të ndreqë këtë të metë të qenësishme të natyrës së vet si i huaj, duke i shtyrë sa më larg që të jetë e mundur caqet e njohshme të një gjuhe të huaj”.

Në mbyllje – Shkëndijat e gjenialitetit u pasqyruan në vepërza e shkrime të ndryshme të Konicës, por jeta nuk i mundësoi atij të punonte dhe përftonte një teori sistemore të pikëvështrimeve të tij dhe të prodhonte në këtë mënyrë edhe një vepër të plotë që do të pasqyronte dhe funksionalizonte këndvështrimet e tij në fushën e përkthimit. Gjithsesi tekstet që priren të trajtojnë ide e teza të guximshme e tejpamëse për kohën (dhe teksti i Konicës është i tillë), bashkë me zbrazëtitë a lakunat që bartin natyrshëm, kanë aftësinë të futen në proces komunikimi me lexues të epokave të mëvonshme, e të rezonojnë me to, të ngjallin interesin e lexuesit pavarësisht nga natyra josistemore e shprehjes së ideve e opinioneve; lexuesi i kohëve të mëpastajme rindërton kuptimet e synuara me kompetencën që i ofron epoka e re; ky proces rindërtimi të kuptimit të mesazheve prej lexuesit të sotëm përfton jo pak entuziazëm në lidhje me tekstet e Konicës, sepse këndvështrimet e tij qëndrojnë jo pak herë në bazën e dijeve të sotme, pavarësisht se referencat tona janë për autorë të tjerë, të shkollave e drejtimeve të ndryshme evropiane, që patën fatin që nuk e pati Konica (i cili, jo për arsye të nivelit, nuk arriti të imponohej në ‘tregun’ e ideve të kohës); studiuesit e tjerë i bënë të njohura dhe të përvetësueshme idetë e tyre. Gjithsesi, duke e bërë pjesë të ‘tregut’ të sotëm të ideve, vepra e tij të nxit të rikuptimësosh mesazhet e përvojat që bart, të cilave koha nuk ia ka zbehur hijeshinë, dhe prej të cilave përkthimtaria jonë shton gjithsesi diçka më shumë në përmasën e saj.

Kumtesë e mbajtur në Konferencën Ndërkombëtare Ditët e Albanologjisë organizuar nga Instituti i Studimeve Albanologjike, Prishtinë, 23 maj 2016.

Ka disa muaj që komuniteti shqiptar në Amerikë po prezantohet me një entitet të ri në fushën e argëtimit. Pikërisht me “Teatrin e diasporës ” i themeluar në korrik të vitit 2024 nga Elisabeta Gace dhe Erand Sojli. Kjo nisëm e jashtëzakonshme ka sjellë në komunitet një frymë të re e cila ka aktivizuar aktorë të spikatur të cilët kanë kohë që jetojnë në Amerikë por që nuk kanë qenë aktiv deri para themelimit të këtij Teatri.

Gazeta Dielli si një lajmëtare e së bukurës dhe risive që burojnë nga komuniteti shqiptaro-amerikan, vlerëson dhe promovon këtë përpjekje kolosale të dy njerëzve që po japin kohën dhe energjinë e tyre në emër të kulturës. Elisabeta Gace si një marketing Event Manager që ka punuar për kompani të fuqishme si IBM dhe me një eksperiencë të suksesshme në fushën e menaxhimit është bërë promotori i këtij teatri dhe me nuhatjen e saj ka arritur të tërheqë në këtë ide edhe Erand Sojlin e Portokallisë dhe të dhjetëra shfaqjeve teatrale që kanë lënë gjurmë në historinë e teatrit postkomunist në Shqipëri.

Është shumë e rëndësishme për një komunitet të ketë alternativë argëtimi një shfaqje teatri. Dhe pikërisht ky është dhe qëllimi! Sipas Elisabetës, komuniteti shqiptar në Amerikë ka nevojë për alternativa argëtuese ku njerëzit të qeshin po pse jo dhe të kenë mundësinë të shikojnë një histori që ti bëjë të mendojnë e më pas të reflektojnë. Dhe pikërisht këtu është dhe qëllimi kryesor i teatrit të diasporës. Siç e dijmë teatri është një zhanër me të cilin shqiptarët janë edukuar, janë frymëzuar dhe kanë qeshur dhe qarë! Shpesh herë me dashje ose pa dashje i lëmë në hije artistët e mëdhenj që jetojnë dhe punojnë këtu, dhe ende kanë për të dhënë në të gjitha zhanret! Prandaj është e rëndësishme që ti mbështesim në çdo lloj forme! Sepse janë artistë të cilët na kanë dhënë kënaqësi nëpërmjet artit të tyre në e televizione, në skena nëpër galeri etj

Një veçanti specifike që e dallon teatrin e diasporës është edhe dramaturgjia ose pjesa teatrale që vihet në skenë. Sojli thotë se është i dedikuar që krijimtaria e tij ti dedikohet jetës shqiptaro-amerikane këtu në SHBA. Problematikat ngjarjet dhe ndjesitë që na pushtojnë çdo ditë në raport me njëri-tjetrin, me atdheun, me politikën, me dashurinë etj.

Shfaqja e parë e teatrit të diasporës me titull “BURRË E GRUA MISH E THUA” nga ku nisi dhe rrugëtimin kjo nisëm, me aktorët Erand Sojli dhe Mariza Ikonomi i dedikohej jetës në çift dhe përmbysjes së ëndrrës amerikane të një çifti që vjen në Amerikë për të jetuar në qiellgërvishtësit e Manhattan-it dhe përfundojnë në bodrumet e Bostonit. Nëpërmjet lojës aktoreske dhe muzikës kjo komedi solli gëzim dhe të qeshura pa fund për komunitetin shqiptaro-amerikan në disa shtete të Amerikës su Massachusetts, New York, Philadelphia etj. Në këto momente #theatridiasporës vjen me komedinë e dytë “Femrat e Mia” me aktore të komunitetit tonë që përfshijnë deri në 3 breza.

Një djalë i dashuruar me një stjuardesë e ka problem ti prezantojë të dashurën e tij të huaj mamasë e cila i ka vënë kusht që nusen ta marrë shqiptare! Nëna e interpretuar nga aktorja Mariana Kondi e cila interpreton rolin e nënës bashkë me Kieda Budini një aktore shqiptare e re që jeton në diasporë (në Vjenë) bashke Grupin e Dea Band (Arian Kerliu Did Tezha dhe Elis Lloshi) dhe 3 Balerinat e vogla Lauren, Julia dhe Gabrielle Gace plotësojnë kuadrin e tre brezave të komunitetit tonë. Duke na sjellë në skenë traditat tona të dasmës dhe humorin për të cilin komuniteti ynë ka kaq shumë nevojë. Komedia “Femrat e Mia” pas premierës në Worcester dhe New Jersey vjen në datë 11 Janar 2025 ditë e shtunë në Oren 9 pm në New York Soho Playhousë dhe në datë 12 Janar në Philadelphia në orën 6pm. Në i ftojmë të gjithë bashkombasit tanë ta shikojnë këtë komedi e cila nuk do ju zhgënjejë. I urojmë shumë suksese #theatridiasporës për më tepër biletat mund ti gjeni online në eventbrite ose në numrin e telefonit +1 (617) 818-1423 Mos e humbisni.

Dr. Davida Marku/

Ibrahim Rugova, është presidenti i parë i Kosovës dhe një nga figurat më të rëndësishme të historisë moderne të shqiptarëve. Rugova mbeti i përkushtuar ndaj rezistencës paqësore. Rugova pasqyroi një lider me tipare intelektuale, kulturale dhe morale. Ai ishte një shkrimtar, kritik letrar dhe studiues i kulturës shqiptare para se të bëhej politikan. Natyra e tij e përulur dhe fjalët e peshuara krijuan një imazh të një lideri që synonte më shumë interesat e popullit sesa ambiciet personale. Stili politik i Ibrahim Rugovës ishte një model i veçantë në historinë e liderëve shqiptarë dhe më gjerë, duke reflektuar një qasje të bazuar në mosdhunë, diplomaci dhe vizion afatgjatë. Ai ishte i fokusuar në krijimin e një modeli politik që kombinonte idealizmin kulturor me pragmatizmin diplomatik. 

Rugova e ndërtoi udhëheqjen e tij mbi parimin e rezistencës paqësore, duke refuzuar konfliktet e armatosura si mjet për zgjidhjen e krizave politike. Ai besonte te fuqia e fjalës dhe diplomacisë. Qasja e tij e mosdhunës ishte frymëzuar nga liderë globalë si Mahatma Gandhi dhe Martin Luther King Jr., dhe përshkohej nga një sens i lartë humanizmi dhe moraliteti politik.  Rugova ndërtoi ura komunikimi me diplomatë dhe liderë ndërkombëtarë, duke e pozicionuar Kosovën si një çështje humanitare dhe politike ndërkombëtare. Ai përdori fjalën e tij për të ndërtuar mbështetje ndërkombëtare për pavarësinë e Kosovës, duke e trajtuar çështjen si një të drejtë legjitime të një populli të shtypur.

Rugova punoi për të krijuar një platformë unifikuese politike, duke u përpjekur të shmangte përçarjet brenda spektrit politik shqiptar të Kosovës. Gjatë udhëheqjes së tij, ai theksoi rëndësinë e bashkëpunimit ndërpartiak dhe të shmangies së konflikteve të brendshme. Rugova e përdori identitetin kulturor si mjet politik. Ai promovoi trashëgiminë kulturore shqiptare si një bazë për legjitimitetin e kërkesave të Kosovës për vetëvendosje.  Stili i tij i politikës shpesh përfshinte një dimenson kulturor dhe intelektual, i cili e veçonte nga liderët tradicionalë. Rugova promovoi një pavarësi të gradualshme, duke shmangur provokimet e drejtpërdrejta ndaj Serbisë dhe duke përdorur institucione alternative për të ndërtuar shtetin. 

Stili i tij i qetë dhe modest i bëri jehonë një etikete të përulur lideri, larg protagonizmit apo retorikës së zhurmshme. Kjo e ndihmoi Rugovën të fitonte respekt si brenda Kosovës, ashtu edhe në skenën ndërkombëtare. Stili politik i Rugovës nuk ishte pa sfida. Kritikat kryesore lidhen me ngurrimin për të përshtatur strategjitë kur rrethanat ndryshuan, si dhe me pamundësinë për të mbajtur kontroll të plotë mbi zhvillimet pas vitit 1998.  Pavarësisht këtyre kritikave Rugova la një trashëgimi të një lideri të qetë dhe të arsyeshëm, i cili ndërtoi një bazë të fuqishme për lëvizjen e pavarësisë së Kosovës. Ky stil politik e bën Rugovën një figurë të veçantë dhe frymëzuese në politikën shqiptare dhe në historinë e rezistencave paqësore në botë.

Ibrahim Rugova, përveçse një lider politik, ishte edhe një figurë me vlera të larta njerëzore dhe intelektuale. Modeli i tij njerëzor u ndërtua mbi bazën e një personaliteti modest, të qetë dhe vizionar, duke reflektuar cilësitë e një intelektuali dhe një humanisti të vërtetë. Rugova ishte i njohur për thjeshtësinë dhe sjelljen e tij modeste, larg protagonizmit dhe arrogancës që shpesh shoqëron liderët politikë. Ai komunikonte me njerëzit me një ton të përulur dhe të respektueshëm, duke i bërë ata të ndiheshin të dëgjuar dhe të vlerësuar.Veshja e tij simbolike, shalli që mbante, u kthye në një element që përfaqësonte natyrën e tij unike dhe të përulur.

Si president, ai nuk e braktisi anën e tij intelektuale, duke e përdorur kulturën si një mjet për të ngritur vetëdijen kombëtare dhe për të ndërtuar legjitimitetin e kërkesave politike të Kosovës. Ai e trajtoi politikën si një vazhdimësi të filozofisë dhe kulturës, duke kombinuar vlerat morale me strategjitë praktike. Rugova ishte një lider i pajtimit dhe bashkëjetesës. Ai predikonte tolerancën midis grupeve etnike dhe fetare, duke kërkuar që shqiptarët e Kosovës të mbeteshin të hapur dhe të bashkëpunonin me komunitetet tjera.  Ai i shikonte kundërshtarët politikë jo si armiq, por si pjesë e dialogut demokratik, duke shmangur konfliktet dhe përplasjet personale. 

Rugova ishte simbol i integritetit moral dhe politik. Ai qëndroi i palëkundur në parimet e tij, edhe kur presioni ishte i madh për të ndryshuar qasjen ose për të bërë lëshime të pakuptimta.

Sjellja e tij e drejtë dhe e ndershme i dha një peshë të veçantë në arenën ndërkombëtare, duke fituar respektin e diplomatëve dhe liderëve botërorë. Urtësia e tij u kthye në një model frymëzues jo vetëm për politikanët, por edhe për qytetarët, të cilët e shikonin atë si një lider të largpamës dhe të mençur. Për Rugovën, historia dhe kultura ishin elemente të pandashme të qenies njerëzore. Ai e trajtoi politikën jo vetëm si menaxhim të çështjeve aktuale, por edhe si një mision për të ruajtur dhe promovuar trashëgiminë kombëtare shqiptare. Ai punoi për ta vendosur Kosovën në hartën ndërkombëtare si një shtet që ruan vlerat dhe pasuritë e tij kulturore.

 Ibrahim Rugova la një model lideri që reflekton moralitet, qetësi dhe integritet, duke u bërë një shembull për brezat e ardhshëm jo vetëm në politikë, por edhe në jetën publike dhe private.

Për shqiptarët, Rugova mbetet simboli i liderit që vendosi unitetin kombëtar dhe dinjitetin njerëzor mbi interesat personale apo grupore. Rugova vendosi një precedent të rezistencës paqësore si strategjia kryesore për arritjen e pavarësisë së Kosovës. Ky model ndihmoi Kosovën të tërhiqte mbështetje ndërkombëtare dhe të shmangte përshkallëzimin e dhunës në fazat fillestare të luftës për pavarësi. Ai tregoi se forca e diplomacisë dhe argumentit moral mund të jetë një armë më e fuqishme sesa konflikti i armatosur.

Rugova luajti një rol kyç në artikulimin e identitetit politik të Kosovës si një entitet unik dhe të pavarur, të lidhur ngushtë me identitetin kombëtar shqiptar.Ai theksoi se pavarësia e Kosovës nuk ishte vetëm një çështje kombëtare, por edhe një çështje universale e drejtësisë dhe të drejtave të njeriut. Rugova ndërtoi ura të rëndësishme diplomatike me komunitetin ndërkombëtar, duke ndihmuar që çështja e Kosovës të fitojë mbështetje globale. Mbështetja që ai krijoi nga vendet kryesore perëndimore, veçanërisht SHBA dhe BE, ishte vendimtare në rrugën e Kosovës drejt pavarësisë. Rugova përqendroi përpjekjet e tij në ndërtimin e një shoqërie demokratike, duke promovuar zgjedhje të lira dhe institucione demokratike, edhe në rrethana të vështira okupimi.  Ai vendosi bazat për një kulturë politike të bazuar në dialog, tolerancë dhe respekt për diversitetin. Si një intelektual dhe kritik letrar, Rugova e ngriti kulturën në një dimension politik, duke e trajtuar atë si një pjesë të pandashme të kauzës së lirisë. Ai besonte se ruajtja dhe promovimi i kulturës kombëtare ishin thelbësore për fuqizimin e vetëdijes kombëtare dhe përballimin e sfidave politike.

 Rugova u bë simbol i lidhjes midis kulturës dhe politikës. Ai nuk ishte vetëm një lider politik, por edhe një ambasador i vlerave kulturore shqiptare në arenën ndërkombëtare.  

Rugova u kthye në një frymëzim për artistët, studiuesit dhe politikanët, duke demonstruar se kultura dhe politika mund të bashkëpunojnë për ndërtimin e një të ardhmeje më të mirë. Ai la një model të liderit që e shikon kulturën si një element kyç të shtetndërtimit dhe të mbrojtjes së identitetit kombëtar. Trashëgimia politike dhe kulturore e Ibrahim Rugovës është një pasuri kombëtare për Kosovën dhe shqiptarët në përgjithësi. Ai ndërtoi një model që kombinonte fuqinë e kulturës, diplomacisë dhe paqes për të arritur qëllime madhore. Përmes filozofisë së tij të rezistencës paqësore dhe përkushtimit ndaj vlerave kombëtare, Rugova vazhdon të shërbejë si një simbol i qëndrueshmërisë dhe shpresës për brezat e ardhshëm.

Literatura për sintetizimin e mendimit:

• Artikuj dhe intervista të tij gjatë udhëheqjes si president.
• Jusuf Buxhovi: “Kosova: Një histori politike” – për kontekstin historik të kohës së Rugovës.
• Enver Hoxhaj: “Diplomacia e Kosovës” – që përfshin edhe ndikimin e Rugovës në arenën ndërkombëtare.
• Shkëlzen Maliqi: “Rugova dhe filozofia politike shqiptare.”
• Gazmend Pula: “Lideri i rezistencës paqësore.”
• Chris Hill: “Peace at Any Price” – që analizon periudhën e diplomacisë në Kosovë.
• Dokumentarë si “Ibrahim Rugova: Udhëheqësi i rezistencës paqësore.”

Në përvjetorin e kalimit të tij në amshim (23 tetor 1871 – 30 dhjetor 1940

Nga Frank Shkreli

Shpesh gjatë viteve, me 30 dhjetor, normalisht dhe modestësisht, por me respektin më të madh dhe me mirënjohjen më të thellë, kam kujtuar përvjetëtorët e kalimit në amshim të At Gjergj Fishtës, një prej kolosëve të shqiptarizmës dhe mbrojtësit të përbetuar të drejtave të shqiptarëve dhe të interesave të tyre kombëtare në trojet e veta shkullore. Ndonëse pak me vonesë — më mirë vonë se hiç – duke pasur parasysh se nuk vura re ndonjë shënim në median kryesore shqiptare, ndonjë kujtim të këtij përvjetori të kalimit në amshim të françeskanit e poetit shqiptar At Gjergj Fishtës (23 tetor 1871 – 30 dhjetor 1940) — kësaj figure të madhe të Kombit dhe Kishës Katolike Shqiptare – gjithnjë i harruar dhe i përjashtuar, zyrtarisht, me eiptetin armik i popullit e bashkpuntor fashist. 

Pra, kanë kaluar 85-vite nga dita e kalimit në amshim të Atë Gjergj Fishtës – nga 30 dhjetori i vitit 1940 – dhe mediat kryesore shqiptare të cilat pretendojnë se janë të lira – 35-vjet pas “shembjes” së komunizmit në Shqipëri – preferojnë të injorojnë data të tilla, të   figurave të tilla kombëtare si Fishta – me shpresën se po të mos “kujtohet”, At Gjergj Fishta dhe veprat e tija, në heshtje, do të “harrohen”.  Dhe nëqoftse ai nuk përmendet kur e kërkon rasti, siç janë përvjetorët –– më në fund, përjashtimi i tij nga letërsia dhe historia e shqiptarëve, do të përjetësohet – ashtu siç e dëshironte regjimi sllavo-komunist i atëhershëm dhe apologjetët e sotëm, të atij sistemi anti-kombëtar sllavo-aziatik.   

Dihet se At Gjergj Fishta njihet më së miri si poet, por ai ka shkruar shumë edhe në prozë. Janë këto shkrime në prozë që janë më shumë të një natyre politike. Ai në të vërtetë e ka filluar veprimtarinë e tij gazetareske si shkrimtar e poet, me botimin e gazetave e revistave, quajtur “Posta e Shqipnisë”, revista “Hylli i Dritës”, “Orën e Maleve”, Gruen Shqiptare”, e tjera. 

Si për shumë çeshtje të botës së atëhershme shqiptare, Gjergj Fishta e ka përdor shtypin si një shkollë kombëtare dhe vatër kulture. Shkrimet e tij në poezi e sidomos në prozë, sipas At Daniel Gjeçajt, “tërheqin, nxisin, zemrojnë, pasurojnë mendje e shpirt, madhërojnë, mësojnë e qortojnë.”  Është vështirë ta marrim me mendë se çfarë do të mendonte At Gjergj Fishta për shtypin shqiptar të sotëm, në përgjithësi. Nga ato që dimë nga shkrimet e tija në gazetat dhe revistat e kohës ës tij, pak e shumë, e dijmë se ç’mendonte ai për rolin dhe rëndësinë e shtypit të lirë, në kohën kur ai jetonte. Veprimtaria e tij bazohej në besimin në Zotin dhe në Lirinë e veprimit.  Ai ka themeluar “Hyllin e Dritës” me moton; “Ubi Spiritus Domini, ubi Libertas” – Aty ku është shpirti i Zotit, aty është edhe Liria”.  Për Fishtën, shkrimtari e gazetari i lirë është një edukator i Kombit shqiptar. Ndërsa shtypi i lirë për At Gjergj Fishtën është një armë e fortë që duhet përdorur mirë, pa e abuzuar, është shprehur shkrimtari Arshi Pipa, me një rast.

Atëherë cili duhet të jetë roli dhe qëllimi i një shtypi të lirë, sipas Fishtës, bazuar në shkrimet e tia, në Shqipërinë e 1913-s, të posa dalur nga robëria shumë shekullore dhe terri i padijes, nga 5-shekuj robëri. Kështu është shprehur ai me rastin e themelimit të revistës Hylli i Dritës; “Që e Përkohëshmja jonë (Hylli i Dritës (HD)) të arrij me ngjallë shpresën ndër zemra të Shqiptarëve se prej Hyut, ditë më të mira kanë me iu reshë Shqipënisë”, ka shkruar Fishta në artikullin e parë botuar në HD I, 1913. 

At Daniel Gjeçaj ka vlerësuar se në atë artikull, Gjergj Fishta, “ka thekësua shumë mirë misionin dhe qëllimin e revistes françeskane, Hyllit të Dritës, qëllim i cili, sipas tij, ka për objekt, mbi të gjitha, Zotin e Kombin, Dijen e Fenë, Lirinë e Përparimin, Moralin e Kulturën.”  Hylli i Dritës i Fishtës dhe Albania e Konicës, konsiderohen si më prestigjozet që janë botuar deri më sot në Shqipëri dhe jashtë Shqipërisë. 

Në fillim të shekullit të kaluar, Atë Gjergj Fishta do theksonte me forcë rolin e shtypit të lirë për formimin e gjithanshëm të popullit shqiptar të sapo dalë nga robëria e gjatë shekullore otomane. E do polemizonte me forcë me “kalemxhnjtë” e kohës, duke këkuar që gazetat, “Nëse duen me e përdorue përnjimend këtë armë të fortë, që e kanë në dorë, për të mirë të njerëzimit, për me davarit terrin e mizorinë, e me përhapë të drejtën e qytetninë, ata duhet ta bajnë gazetën enciklopedi të moteve tona… domethanë që të ketë mbrendë gjithfarë njohunish të nevojshme për shoqninë e jetën e njerëzve, e për t’i pajisë me dije fetare, filozofike, ekonomike, gjeografike, politike, etj, etj. Përndryshe tue kenë se nuk u del koha me i peshue hollë e gjatë shkrimet, gazetarët nuk munden me e krye detyrën e vet, ashtu si pret njerëzimi prej tyne. Arsyeja, pra, për të cilën disa prej gazetave të sotme nuk i përgjegjen kësaj detyre të naltë, ashtë se nuk kanë tjetër literaturë, veç fletoreve e shkarravinave të veta.  E këta njerz, sa ma të padijshëm që të jenë, aq ma shumë vehen me shkrue ndër gazeta e ngrihen mbi të tjerë si gjyqtarë e mësues, e mbahen si prijësa të Kombi e atdhetarë të flakët.” 

 Po këta të njëjtit, mandej sipas tij, me “rrena, me të shpifuna e me trillime gjithfarësh, pa turp e pa njerëzi (me shrkrimet e tyre) u marrin, nepër fletore, nderën burrave ma të kenun të shoqënive ma të zgjedhuna e herë ballafaqe, por ma të shumtën, të fshehun nën emna të rrêjshem, i marrin nëpër gojë e i lnurin, pa u lanë as vend me i dalë zot së drejtës! Këta, pa dyshim, janë murtaja e njerëzimit, qelbësina e kombit e shkandulli i gjithkujt. E kësi njerëzish gjinden sot me shumicë në Shqipni… Njerëz të përmendun shpesh për shnjerëzime, të njohun për vese, të rrjepun e të shkelveshun prej mbrapshtinash, porsi çakaj të tërbuem bërtasin, për mos me thanë, lehin, nëpër gazeta të poshtnueme”. (Marrë nga Kombsija e Kleri katolik, sipas Radio vatikanit)

A thua Fishta do kishte të njëjtin mendim mbi një pjesë të madhe të shtypit të sotëm në Shqipëri dhe anë e mbanë trojeve shqiptare, 35 vite pas shembjes së një perandorie tjetër të errët gjysëm shekullore – atë të perandorisë sllavo-komuniste ndërkombëtare?! Cili do duhej të ishte sot roli i gazetarit shqiptar anë e mbanë trojeve shqiptare dhe në mërgim – në rrethanat e liriës e demokrackisë në çerek shekullin e parë të XXI?!

Për Fishtën, shkrimtari e gazetari është një edukator i Kombit shqiptar. Ndërsa shtypi i lirë për At Gjergj Fishtën është një armë e fortë që e përdor mirë, pa e abuzuar, katedër edukimi, është shprehur shkrimtari Arshi Pipa me një rast për mendimet e Fishtës për lirinë e shtypit. “Në një mënyrë të posaçme roli i fletoristave (gazetarëve). Gjithkush e di fuqinë e madhe që kanë fletoret në shpirtin e nji populli. Këto janë ato që shëndrisin mendjen e nji populli dhe drejtojnë mendjen e tij drejt përparimit dhe përmirësimit të jetës. Veç duhet që këto të jenë shkrue e rregullue mirë. Për ndryshe, në vend që me kenë faktor i përlindjes, ato do të ishin rrënimi i shpirtit të popullit”, ka cituar Pipa, At Gjergj Fishtën mbi rolin e shtypit në një shoqëri, si ajo shqiptare.  Fishta besonte në rolin pozitiv të gazetarit dhe gazetave, si transmetues të ngjarjeve bashkohore, por edhe si vatra të atdhedashurisë dhe të kulturës, ndërsa e konsideronte pendën, edhe si armë mbrojtëse e idealit kombëtar, ndër të tjera. “Me armë kemi ruajtur eksiztencën tonë. Me pendë do t’ia sjellin të mbarën dhe të mirën Atdheut”, ka shkruar Fishta për rolin e gazetarëve. 

Ndërsa, studiuesi dhe njohësi i mirë i At Gjergj Fishtës dhe veprimtarisë së tij si poet e prozator, i ndjeri At Daniel Gjeçaj ka vlerësuar se prej njerzve të pendës Fishta priste shumë.  “Mbi të gjitha, prej gazetarëve të lirë, Fishta priste moral në sjellje, guxim në punë, sinqeritet në veprim, dashuri në mision, vetmohim në shpërblim. Ata lypset të jenë mbrojtësit e së vërtetës dhe farkuesat e atij karakteri kombëtar fisnik e të shëndosh, të pathyeshëm e guximtar, por edhe njiherit të rysun, të disiplinuem, të ndieshëm, e të zellshëm për dije e për punë.”

Po gazetaria e sotëme në Shqipëri dhe anë e mbanë trojeve shqiptare, por edhe në mërgim, çfarë mund të mësojë nga At Gjergj Fishta — në këtë përvjetor të kalimit të tij në amshim — mbi rolin që gazetarët shqiptarë duhet të luajnë sot, si mbrojtës të së Vërtetës dhe si farkues të karakterit kombëtar fisnik shqiptar?

Frank Shkreli

“Shpëtimi i nji populli nuk mund të mbështetet vetëm në trajtën e qeverimit, por duhet marrë në kujdes edhe shpirti që e frymëzon atë.” (Fishta në Hylli i Dritës, III, 1923, 104)