Prof. as. dr. VINÇENS MARKU/

Njohja e njanës prej figurave mâ të rândsishme të kulturës shqiptare, sikursè âsht edhè ajo e At Gjergj Fishtës, nuk mundet me kênë e plotë kurrsesí pa studimin e të gjithë personalitetit të tij dhe pa marrë parasysh të gjithë ndihmesën qi ai ka dhânë për këtë kulturë dhe përtej. Fishta në studimet e deritashme kryesisht âsht perceptue, si: poet, publicist, politikan, orator dhe ndoshta si françeskani shqyptar mâ në zâ. Përpjekjet për nji vështrim sa mâ të plotë të këtij personazhi të pazakontë në skenën e botës shqiptare nga fundi i shekullit XIX dhe gjysma e parë e shekullit XX, i cili pati nji ndikim të padiskutueshëm në të gjithë veprimtarinë politike, shoqnore dhe artistike të vendit, duket si nji nismë njimend e zorshme me u përmbushë. Pa ndonji mëdyshje të madhe mundemi me thanë se kjo sipërmarrje nuk ka gjetë ende nji përgjigje të kënaqshme. Për veprimtarinë e tij epistolare janë bâ krejt pak studime.

Nga kandvështrimi i rândësisë historike, mâ i ploti âsht ai i At Pál Dodajt tek artikujt: A. Gjergj Fishta O. F. M. në korrespondencë me nji sivllá të përzemërt dhe A. Gjergj Fishta, Deputet në Parlament e udhëtimi i tij per Amerikë, në të cilin jepen fragmente letrash me gjatësí të ndryshme, të shkrueme prej Fishtës në italisht qi ia çonte Át Palit dhe sivllazenve të vet. Studiues të tjerë, tue perjashtue veprën Estetikë dhe Kritikë (nji Antologjí e përgatitun nga Persida Asllani, e cila na sjell disa fragmente të përkthyeme nga ky epistolar, qi lidhen me çashtjen e artit të letërsisë), në rastin mâ të mirë të tyne i kalojnë kësaj veprimtarije përreth, por pa u futun në mbrendësí të saj.

Botimi i tashëm nuk mbart në vetvete pretendimin e pathemeltë se në këtë vëllim ka me u sjellë i gjithë letërshkëmbimi i Fishtës, madje as pjesa mâ e madhe e tij, por vetëm nji pjesë, e quejtun prej nesh si mâ e mundshmja dhe ndoshta edhe mâ e rândsishmja. Pamundsija për të pasë tash për tash, e me gjasë përgjithmonë, botimin e plotë të korrespondencës së autorit buron nga disa faktorë: 1. Humbja përfundimtare e nji pjese të saj, sikursè dëshmohet nga Át Pali tek artikulli i sipërpermendun; 2. Humbja nga sekuestrimet shtetnore të Kuvendit të Françeskanve në Shkodër me 11 dhjetor 1946 e në ditët në vazhdim dhe nga papërgjegjësija e sekuestruesve; 3. Shkatrrimi perfundimtar i letrave nga frika e dërguesve dhe marrësve të tyne, miq të Fishtës, qi rrezikonin burgosjen, pas vitit 1944 deri në vitin 1990, kurse ata qi ishin mâ guximtarët duhet t’i kenë ruejtë në ndonji vend në shtëpitë e tyne si relike të çmueshme, por sikursè ndodh jo rrallë fatkeqësisht, pasardhësit e tyne, tuj mos kenë në naltësinë e prindëve dhe tuj mos ia ditë vlerën, i kanë mbajtë ose i mbajnë ato vend e pavend, derisa fati apo rastsija të na çojë në zbulimin e tyne. Në këtë rast e mira e lyp qi këto letra t’i dhurohen Provincës Françeskane, e cila i ka vu veprat e veta në shërbim të studiuesve; 4. Shkujdesja dhe velja e Fishtës, në moshë të thyeme, ndaj letrave qi Ai i quente të panevojshme edhe për me i lexue, tuj kërkue qi të ndizet zjarmi me to; 5. Pamundësija e jonë, për çashtje kohore, për me përkthye, në këtë përvjetor të 80-të të kalimit në amshim, të gjitha letrat, qi duhet të jenë, në tanësi, minimumi dy-trefishi i këtyne qi po botojmë. Prandej e quejmë me vend të merremi tashti me nji analizë të këtij epistolari qi po botohet për herë të parë në këtë përmasë.

1. PARAQITJA STRUKTURORE

Përmbledhja, e përbâme prej 152 letrash, âsht konceptue nga ana strukturore e ndame me dy pjesë: I. Fishta letërdërguesi (114) dhe II. Fishta letërmarrsi. Pjesa e parë, qi âsht njikohësisht edhe mâ e madhja, ndahet në dy kapituj të gjatë: 1. Letra në shqip (37) dhe Letra në Italisht (77), ndërsa kapitulli i dytë ndahet në tre nënkapituj: 1. Letra dërgue Át Pál Dodajt (71 letra); 2. Letra dërgue Êmzot Vinçenc Prennushit (2) dhe 3. Letra dërgue auktoriteteve (4). Pjesa e dytë e përmbledhjes Fishta letërmarrsi âsht konceptue si nji e tanë dhe përbâhet prej 38 letrash, qi janë shkrue nga personalitetet mâ të përmenduna të kohës: Lamberci, Jokli, Bumçi, Bardhi, Gjeçovi, Konica, Pekmezi, Çabej etj. Letrat janë paraqitë simbas nji rendi kronologjik për çdo ndamje apo nëndamje.

1.1. Hedhja e tekstit në Word

Letrat janë transliterue me përpikmeni, tue ruejtë me besnikní tekstin e dorshkrimit, p.sh., në italisht âsht respektue drejtshkrimi i kohës, ajuto në vend të aiuto, me qëllimin qi lexuesi të takohet vetëm me autorin dhe jo me autorin dhe ndërhyrsin e tij në tekst. Madje kemi ruejtë edhe lapsuset shkrimore. Hedhja e tekstit në Word âsht pshtetë tek parimi i origjinalitetit të tekstit, domethânë, te shkruemja e çdo germe ashtu sikursè e kemi edhe te teksti dorshkrimor, pa ndërmarrrë asnji ndreqje.

1.2. Paraqitja e faqeve dorshkrimore

Ndërsa për me kuptue se ku fillon dhe mbaron nji faqe dorshkrimore kemi ndjekun paraqitjen e maposhtme: në kllapat katrore me bold me nji numër të brendashkruem, p.sh., [1] apo [12], kemi shënue numrin e faqes dorshkrimore të letrës.

Për humbjet e tekstit kemi ndjekun këtë paraqitje: kllapat katrore pa bold me tri pika të brendashkrueme […], nënkuptojnë: 1. Palexueshmëninë e germave; 2. Mungesën e nji fragmenti ose 3. Mungesen e nji faqeje ose mâ shumë. Për çdo rast të tillë âsht dhanë shënimi përkatës.

1.3. Kriteret e përkthimit

Për kapitullin e dytë të pjesës së parë të përmbledhjes, qi përbâhet prej 77 letrash të përkthyeme nga italishtja, kemi ndjekun, nëpërmjet nji përkthimi filologjiko-estetik, kriterin e ruetjes së stilemave të tekstit të letrave në shqip qi Fishta u dërgon të tjerëve, pra stilemat e letrave të kapitullit të parë të pjesës së parë të përmbledhjes. Tue pasë parasysh edhe evoluimin e gjuhës së Fishtës në rrjedhën e viteve, jemi përpjekë qi letrat e përkthyeme të ruejnë, simbas kronologjisë, po ato stilema të letrave të shkrueme në shqip nga autori në periudhën kohore qi âsht shkrue edhe letra në italisht. Po sjellim mâ poshtë disa shembuj stilemash qi i përkasin rrafsheve të ndryshme gjuhësore. Për shembull, lidhza kushtore se e italishtes mund të përkthehet në shqip: nëse, n’, në koftë/qoftë se, po të, po kjè/qe se, bâ me kênë se. Fishta përdor, në letrat shqip, mâ shpesh dhe me denduní të njajtë vetëm: në koftë se dhe po kjè se, por asnjiherë nëse. Mâ rrallë po të dhe nji ose dy herë bâ me kênë se te Proza I dhe II. Pra shifet kjartë përzgjedhja e Fishtës. E njajta gjâ për Ti abbraccio, qi duhet me e përkthye, në këtë kontekst, Të marr ngrykë dhe jo Të përqafoj apo Të kacarroj apo ndonji sinonim tjetër, sepse Fishta dy sinonimet e fundit nuk i përdor kurrnjiherë dhe shkruen gjithmonë Të marr ngrykë. Mâ poshtë po sjellim disa stilema nga mâ të përdorunat:

gjithmonë jo gjithnji, përherë

kurrnji mâ rrallë asnji (po kështu e fjalët e tjera me kurr)

kam me ardhë jo do të vij (pra formën kam + paskajore dhe jo do të)

do mâ rrallë disa asnjiherë ca,

ndoj mâ rrallë ndonji

tue/tuj Jo duke

posë/perposë jo veç/perveç

porsa jo sapo

Kështu kishim me mujtë me sjellë nji listë të gjatë stilemash edhe në rrafshin fonetik, lidhun me ranien e tingujve nëpërmjet apostrofimit. Ajo qi duhet me u nënvizue këtu âsht se kurnji fjalë apo frazë idiomatike nuk âsht përdor gjatë përkthimit, nëse ajo nuk âsht e pranishme te letrat e tij në shqip. Për çdo dyshim i jemi drejtue tekstit të letrave të shkrueme prej tij në shqip, por jo dërguesve të letrave në shqip drejtue Fishtës, sepse kemi vu n’oroe se “drejtshkrimi” i Fishtës nuk âsht i njajtë me atë të të tjerëve, madje edhe me bashkvllaznit.

2. PARAQITJA PËRMBAJTËSORE

Lidhun me tematikën e kësaj përmbledhje mundet me u thanë se ajo përbâhet prej tri linjave kryesore qi sundojnë të gjithë anën përmbajtësore të letrave. Ato janë: 1. Tema e përpjekjeve për Pamvarsí dhe e Njohjes ndërkombtare të Shtetit Shqyptar; 2. Tema e artit të letërsisë dhe natyra e tij; 3. Tema e Jetës së Provincës Françeskane dhe marrëdhaniet mes sivllazënve. Kto linja përbâjnë edhe temat kryesore të të gjitha letrave të marruna në tanësi. Njana prej tyne âsht së paku tek çdo letër, pra te nji letër kemi të pranishme ose të gjitha temat e sypripërmenduna ose dy prej tyne ose vetëm njanen prej tyne. Duhet theksue se në rrjedhën e kohës prej afer 40 vjetësh secila prej këtyne temave merr nji përparsí të ndryshme. Deri në vitet 20 të shekullit të shkuem duket se përparsí marrin tema e parë dhe e dytë. Pra binomi Fé dhe Atmè, qi âsht edhè motivi kryesor i temës së parë, bâhet parim i të jetuemit për Fishtën, por jo mâ pak i rândsishëm për të bâhet edhe përpjekja për të emancipue shpirtin e shqiptarit me mjetin e letërsisë dhe me perkthimet e veprave letrare mâ të mira evropiane. Ndersa tema e tretë merr terren me Provinçialatin Shqyptar dhe përpjekjet e tij të vazhdueshme për të kenun, me të përkohshmet e ndryshme, e sidomos me Hyllin e Dritës, votra e zhvillimit dhe e debatit të hapun.

2.1. Tema e Pamvarsisë dhe e Njohjes ndërkombtare

Kjo temë, qi në vetvete âsht edhe mâ delikatja për me u shtjellue, rrahet nga autori në pjesën derrmuese të letrave, sidomos te korrespondenca në italisht me Át Pal Dodajn dhe Át Vinçens Prennushin, në të cilat shqetësimi, madje shpesh ankthi se mos Atmja e tij po coptohej nga fqinjët ose qi ishte e pamujtun me pasë nji Atdhe, sikursè e dishron Fishta me bashkvllaznit e tij haset qi në letrat e para të këtij letërshkëmbimi: “Lum ti qi nuk i ké kalue të tridhetat dhe endè mundesh me pasë ndijime patetike! sá per mue, të tham të verteten, se sod kishe me u perpjekë me i vrá mendime të tilla, në mos tjeter, me nji shishe mastikë; sepse kishte me kênë njisoj sikur me lakmue të pamûjtunen: dhe âsht e pamûjtun qi na të mûjmë me pasë nji Atdhé simbas idealit t’onë.” Këtu në fakt kemi ndoshta edhe mëdyshjet e para për sipërmarrjen e tyne si dhe shkallën e naltë të vështirsisë qi paraqet ajo, simbas idealit patriotik qi frymzohet prej Fishtës në veprimtarinë e tij.

Momente të rândsishme, mes mjaft prej tyne, janë ato të Konferencës së Paqit në Paris (1919) dhe udhtimi i Fishtës për në Amerikë (1922). Në Konferencën e Paqit, bashkë me Êmzot Bumçin, kryetar, dhe Luigj Gurakuqin, si pjestarë të Dërgatës Shqyptare (në fakt Fishta ishte sekretar i saj, madje pergatiti edhe fjalimin e famshëm “Të drejtat e Shqypnisë dhe kufijtë e saj”), mprojti me energjí dhe zotsí çashtjen shqyptare. Por në nji letër qi i çon Át Vinçenc Prennushit shprehet me keqardhje si për paaftësinë e dërgatave shqyptare për të dalë me nji mendim dhe njikohësisht edhe papregatitjen intelektuale të pjestarëve të këtyre dërgatave, perposë Z. Luigj Gurakuqi: “Në kjoftë se perjashtohet Gurakuqi, qi vetem aj ká nji kulturë të pasun, ká nji atdhetari të shndoshë dhe nji njohje të gjânë per njerzt dhe per gjânat e Shqypnís, kurrnji prej antarve të Qeverís, si ajo e mâparshmja si dhe ajo e tashmja, nuk mund thohet se mundet me perfaqsue me dinjitet Shqypnín dhe me mprojtë sikursè duhet interesat e saj. Per arsyen se nuk flasin rrjedhshem frengjishten, un rrallë herë kam kênë i pranishem nder bisedimet e shqyptarve me perfaqsues e delegát të huej; por sá herë qi m’âsht paraqitun rasa qi me kênë i pranishem, po të tham të vertetën se m’âsht dashtë me u kuqë [10] prej inferioritetit tonë”.

Kurse sa i përket Udhtimit në Amerikë dhe përpjekjeve të tij për me bâ të njoftun Shqypnin nga Shtetet e Bashkume të Amerikës duket se ia ka mbrrijtë qëllimit, sikursè dëshmon nji letër e Fishtës çue Pal Dodajt nga Parisi me 16-9-22: “Nderkaq, vizita ême në Uashington ká pasë si rezultat njohjen e Shqypnís prej Shteteve të Bashkueme të Amerikes. Të gjitha perpjekjet e mâparshme prej Qeverís t’onë dhe “Vatras” nuk kishin pasë kurrnji rezultat. Un ia kam dalë …”. Njohja e Shqypnisë nga Shtetet e Bashkume ka pasë nji rândsí të veçantë, sepse ajo do t’i çilte rrugën edhe njohjeve të tjera të Shtetit Shqyptar dhe me gjasë ka kenë edhe njohja mâ vendimtare.

Megjithatë, lypet me theksue këtu se Fishta na përcjell, te letrat e dërgueme si në shqyp ashtu edhe në italisht, rrezikun e madh për bjerrjen e territoreve shqyptare dhe kërcnimin e tyne vazhdimisht nga fqinjët jugorë dhe veriorë, por gjithashtu nëpërmjet kësaj korrispondence sjell edhe betejën e tij të pandalun dhe të sivllazënve të tij për mprojtjen e shqyptarisë.

Nji nëntemë e kësaj linje, qi nuk duhet lanë pa përmendun këtu, âsht edhe lufta e paskrupullt për pushtet dhe për pasunim material të fragmenteve të ndryshme të shtetit dhe të pushtetit, e cila ironizohet dhe stigmatizohet me rrebtësí te satira.

2.2. Tema e artit të letërsisë dhe e natyrës së tij

Gjykimet kritike dhe kundrimet estetike janë të pranishme me shumicë në letrat qi i përkasin periudhës së parë të krijimtarisë së Fishtës deri nga mesi i viteve 20, pastaj ato reduktohen tuj u kthye në shqetësime për të Përkohshmet dhe për reçensionet qi duhet të përgatiten për to. Pikëpamjet estetike të Fishtës përkojnë me estetikën qi përputhet me qëndrimet e rrebta etike të personaltetit të tij, qi âsht mishërim i pashmangshëm i formimit të vet në mjediset ku u rrit dhe u edukue. Formimi letrar dhe njohja e thellë e letërsisë e shtyjnë atë të studiojë gjininë dramatike, i frymzuem nga gjenija e Shekspirit, të cilin e quen “auktor hyjnuer” “Ti e din qi prej tre vjetsh i jam vû studimit të dramatikes, sidomòs mbí Shekspirin”. Ai ka lexue, perposë Shekspirit, edhe Molierin, tuj studiue dramatikën e tyne dhe tuj u pshtetë te parimi estetik “me bashkue të dobishmen me knaqsín”, qi âsht në fakt parimi i klasikëve dhe i neoklasikëve evropianë.

I bân nji përshtypje të jashtzakonshme poeti H. Heine, të cilin kishte dashtë me shumë dëshirë me e imitue dhe me ndjekë mënyrën e tij të shkrimit, veçmas te vepra e tij Gjermanija nji përrall dimni, për të cilën shprehet kështu, te letra e datës 8-III-1908 çue Pál Dodajt: “Në ktò ditë kam lexue “Gjermanija” e H. Heine-s. Kúrr mâ parë nji veper letrare nuk më ká njallë tek un ndjenja zilie sá kjo poemë e shkurtë. Âsht e mrekullueshme! Un e perfytyroj si nji kokurë të mbushun me zhgjeta të perdoruna prej barbarvet: e tillë âsht ironija dhe satira qi e vesh atê prej fillimit dér në fund. Po të dojshe un me imitue dhe me folë, kishe me e marrë per prototip: aq shûm më pelqen dhe aq shûm i afrohet idealit, qi kam pasë gjithmonë per satiren.” Te Fishta dallohet lehtas damari i satirikut, por edhe ndjesija ironike dhe autoironike e artistit-intelektual të gjysmës së parë të shekullit XX, e cila duket se përshkon herë si fill i dukshëm herë si i padukshëm të gjithë korpusin e letrave qi flasin për artin.

Edhe pse tuj e quejtë komedinë si të pamujtun për me u kuptue nga gjithëkush e tuj mos e pa artin e madh ende si pjesë e natyrshme e formimit publik shqiptar, Fishta prapëseprapë âsht i kënaqun nga pritja dhe përjetimi qi ka ngjallë vepra e tij te qytetarët e Shkodrës: “Drama u duertrokit shûm. Duertrokitjet e qytetarve t’onë, âsht e vertetë, nuk janë të tilla sá me e rrit mendsh nji autor, sepse ktû, perposë disa të huejve dhe ndonji shqyptari, si Curani, nuk e kanë idén e artit komik: kishin me duertrokit çdolloj tallje të gaztorve mâ shûm se sá nji Komedi të Molierit apo të Goldonit …” âsht e kjartë se ky pasazh difton tashmâ për kërkesat e tij në rritje lidhun me Komedinë dhe gjininë dramatike, dhe njilloj keqardhjeje për gjendjen kulturore të qytetit. Por “Drama u duertrokit shûm” kallzon etjen e publikut për vepra të tilla dhe dishirin e tij të fortë për progres dhe zhvillim kombtar. Nga ana estetike ky percaktim tregon empatinë, lidhjen e madhe emocionale të spektatorit me shfaqjen dhe ngadhnjimin e veprës teatrale.

Autori gjithashtu kujdeset shumë te letrat për të skjarue edhe tematikën dhe domethaniet e veprave të tij: “Tek “Odiseja” kam dashtë me paraqitë triumfin e lirís, si te “Shen Françesku” vllaznín dhe te “Kryepremja e Shen Gjonit” [2] barazín në kuptimin e kshtenë.” Kurse te drami Shqyptari i gjytetnuem mban qëndrime estetike dhe kritike ndaj veprës, tuj e quejtë nga nji anë mâ të naltë se veprën e Shilerit, mbasi ai kishte shkrue nji vepër të ngjashme me të, por tuj e mbajtë si origjinale veprën e vet. Mbetet i entuziasmue dhe i befauem nga pritja e mirë e publikut: “Lidhun me vepren t’ême të vogël poetike, qi ti thue se e adhuron, pa e dijtë psén, po të tham, se nuk ia vlen mundin me e studjue. – Vepra âsht origjinale, me gjith se Shileri ká shkrue nji të ngjashme, qi titullohet: “Nderim per artet e bukura”. Ideja ême ishte me iu tregue shqyptarve rrugen e qytetnimit; kurse, Shiler shkruen per me josh njeriun drejt shkencës dhe arteve. Pjesa e dytë e kantatës t’ême dramatike nderthuret në shûm shprehje me vepren e Shilerit; por me gjith ket âsht krejt origjinale per sá i perket idés. Ket mundem me të thânë, se vepra ême âsht mâ e naltë se ajo e Shilerit per sá i perket idés dhe veprimit. Sigure qi shfaqja e Besimit te shqyptari, qi digjet per civilizimin, dhe ngjeshja e frazës te motetet dhe te recitativet e pjesës së parë, çon shpirtin e spektatorit shqyptar drejt idealeve të pastra dhe janë të tilla sá qi ta prekin atê fortiter et suaviter; kaq âsht e vertetë, sá qi atê mbrâmje kanë derdh lot prej entuziazmit edhè myslimantë, të cillt kishin mjaft pak interes per me pá [1] në skenë Fénë me nji Kryq në dorë.” Te ky fragment jepet edhe pëlqimi i veprës së artit, tuj mos ditë psénë, pra shkojmë tek ajo pikpamje estetike, e cila mbron idenë se veprat e artit vetëm mund të shijohen, por âsht pothuejse e pamujtun me zbulue psénë e plotë, edhe pse shpesh shkolla të ndryshme janë përpjekë dhe përpiqen për të kuptue mahnitjen e artit të madh me mjete racionale, por kjo âsht nji dukurí qi nuk âsht vetëm e tillë. Duket se Fishta âsht në kontakt me të gjitha shkollat e shijes estetike, por parapëlqimi i tij âsht për estetikën klasike qi thekson harmoninë, rregullin, proporcionin dhe simetrinë e së bukurës. Gjykimet kritike dhe estetike në letrat e Fishtës kanë për të kenë nji mjet i mirë me shpjegue dhe me njoftë mâ mirë krejt veprën e tij. Tuj qendrue besnik kritereve të nji hymjeje, – mbasi mbrenda letrave kemi kaq shumë kundrime estetike dhe gjykime kritike, sa nuk do t’i shterronte nji doktoraturë –, po e mbyllim këtu këtë tematikë.

2.3. Tema e jetës së provincës françeskane dhe e marrëdhanjeve mes sivllazënve

Në nji pjesë të mirë të letrave të dërgueme nga Fishta sivllazënve të vet, në këtë përmbledhje, lidhun me problemet dhe shqetësimet e jetës në Provincën Françeskane në Shkodër, sundohen nga nji stil i ambël dhe nji ton i butë dhe dashamirës ndaj secilit prej tyne me nji gjuhë atnore këshilluese dhe orientuese. Këtu shifet se zhguni dhe konopi i fratit janë mbi gjithshka për të. Janë simbol i ekzistencës së tij. Përvujtnija në marrdhanije me superjorët dhe ndigjesa karakterizojnë të gjithë veprimtarinë e tij prej meshtari. Në nji letër çue Át Palit ai mban nji qendrim të premë për cilësinë sesi lypej me kenë nji meshtar dhe sesi ai kishte kenë e mira me i ngja priftit të veprës Atala të Shatobrianit: “Kam lexue ktò ditë atê gur të çmuem të letersís qi âsht “Atala” e Chateaubriand-it, ku shkrimtari francez me nám pershkruen në personazhin e Át Aubrit sherbtuerin e vertetë të Krishtit, qi jeton vetëm me dashunín per Zotin dhe të afermin, se e gjith trashigimija e tij janë plágt e vulosme në trup prej damtimevet të kohnave ose prej barbarvet indianë dhe qi me jeten e tij të panjollë dhe me forcën e [1] fjales profetike arrin me zbutë bishat njerzore të burgosme në pyjet e pafundme t’Amerikës.” Këto karakteristika të fratit mishnojnë përnjimend meshtarin sesi duhet të jetë, por njikohësisht edhe modelin e tij simbas pikëpamjes së Fishtës. Nji gja të tillë ai e zbaton në vetë të parë sa herë qi në letra hapet kjo temë, tuj bâ përpjekje të vazhdueshme për me krijue harmoni e dashuní mbrenda Provinçjalatit e tuj dalë ai në krye të punëve të përditshme qi e shqetësojnë atë. Nji meshtar i papritueshëm, edhe pse veprimtarija e tij kalonte kufijtë e Provinçjes, ai kurrnjiherë dhe për asnji arsye nuk la mbasdore, interesat e bashkësisë së fretnve, por i nxiti ato, si për shembull, botimin e veprës së Át Bernardin Palit, Át Shtjefen Gjeçovit dhe përkthimin e Kanunit në italisht nga Át Pali. Dijti gjithmonë të harmonizonte interesat e meshtarisë me interesat artistike, politike dhe akademike. Megjithatë shofim se ai, me gjithë veprimtarinë e madhe letrare, publicistike, politike, të gjitha këto të fundit i ka vu në plan të dytë në krahasim me të mirën e Provincës.

Te pjesa e dytë e përmbledhjes, Fishta letërmarrësi, dërguesit e letrave kujdesen me shumë mirësí t’i drejtohen atij për veprimtarí fetare dhe laike, tuj pa tek ai nji pshtetës të besueshëm, p.sh., letra e Pekmezit dishmon per këtë gja. Nji pjesë e letrave merren me vlersimin e tij si Poet Kombtar, tuj i dhanë Pendën e Artë dhe çmime të tjera. Vlerësimet për Lahuten e Malcís dhe për të si poet janë të shumta, p.sh., Êmzot Prof. Jul Bonatti, me nji letër nga Vlona me 9 Fruer 1938, e vlerson këtë vepër kështu: “Pá kurrfarë lajket do të thohet se Lahuta e Malcís âsht e dêjë m’u rreshtue krah në krah me kryeveprat epike mâ në zâ të letersinave të botës të moçme e të kulturës së ré.”; Çabej, me nji letër nga Roma me 29.IV.27, i drejtohet kështu: “Vjershetorit të math Arbëror!” dhe Lamberci shpreson perfundimin e epopesë: “më ka dhânë mue shpresen, se letratyra e botës mbas Lahutes e Malcís ka me marrë si dhântin prej Zotnís Sate nji epopejë popullore, nji Mahabharata ose si nji Kalevala Shqype. Edhe shpresoj edhe tash, se nuk e keni lânë poeziën e madhe, por keni me e mbarue.”. Bien në sy këtu, gjithashtu edhe letra të dërgueme nga personalitetet shqiptare mâ në zâ të kohës, si në fushën e politikës ashtu edhe botës së artit e të shkencës: Preng Bibë Doda, Konica, Hugh G. Grant, K. Cipo, Dr. Norbert Jokli, Edhem Haxhiademi etj.

Mâ në fund studiuesit dhe lexuesit do të kenë në dorë nji korpus domethanës dhe me shumë vlera të korrispondencës së njanit prej personaliteteve mâ të njoftuna të botës shqiptare, pra atë të Át Gjergj Fishtës. Kjo gjâ pa dyshim ka me ndikue në rishikimin e figurës së tij nën kandvështrimin e të dhanave të reja dhe mâ të plota për studimin e veprës dhe të autorit.

Bibliografi

Át Gjergj Fishta O.F.M. 1871-1940. Numër perkujtimuer neper kujdes t’Á Benediktit Dema O.F.M., botim II, Shkodër, 2010,

Fishta, Gjergj. Estetikë dhe kritikë. Antologji përgatitur nga Persida Asllani, Hylli i Dritës & Shtëpia e Librit Tiranë 1999.

Fishta, Át Gjergj. Letërshkëmbimi. Botime Françeskane Shkodër 2020.

Letra nga këto Burime:

1. Biblioteka Françeskane “Át Gjergj Fishta O.F.M.” në Shkodër.

2. Kuria Gjenerale O.F.M.

3. Fondi i Willy Kamsit tek Biblioteka Françeskane “Át Gjergj Fishta O.F.M.” në Shkodër.

4. Arkivi Shtetnor

Shfaqet premierë në Tiranë  “Ode për tempujt që nuk u harruan”

Dhimbja dhe shpresa e popullsisë martire të Çamërisë, nëpërmjet rrëfimit në vargje të birit të saj, poetit, shkrimtarit, kineastit dhe publicistit Luan Rama, me një interpretim brilant të aktorit Alfred Trebicka dhe regji nga Pandeli Çeço, erdhi premierë për publikun, të mërkurën, 18 Dhjetor, në kinema Millenium, Tiranë. Vepra është produksion i Fondacionit Çamëria  “Hasan Tahsini”. Poema epiko – tragjike e Luan Ramës është një dëshmi autentike kushtuar tragjedisë çame, një dramë e përjetuar jo vetëm me dhimbje, por edhe me krenari, e brujtur me dhimbje të skajshme, por edhe me shpresë.

Kjo vepër e shquar ka ngjyrosur këtë fund viti sfondin kulturor patriotik të kryeqytetit me një vello përshpirtjeje e nderimi të masakruarit çamë, në mbyllje të aktiviteteve për 80 vjetorin e gjenocidit. Në vepër shpalosen imazhet e tmerrshme të tragjedisë, pamjet makabre të krimeve të bandave zerviste, e cila është transmetuar nga brezi në brez me një vërtetësi të habitshme: Harqe guri, porta të mëdha guri, dritare të shqyera ku era fryn trishtueshëm. Magje e braktisur, çati e rënë dhe një copëz qiell i vetmuar, i ngrënë, i vrarë. Era fryn nëpër shkurre, mbi gurë të latuar dhe puse të harruar, mbi trarë të përmbysur në këtë shembje të jetës dhe të botës në Çamëri. Një fotografi e zbehur dhe e përbaltur, një foto dasme, mbetur në rrënojë, rrëzë murit… lugë e ndryshkur dhe e vetmuar e papritur, në heshtjen e madhe. 

Pamjet e qiellit, retë, shirat, erërat, imazhet e shtëpive të djeguara  e të rrënuara, ujërat e turbullta të lumenjve, shtigjet dhe monopatet nga kanë kaluar çamët, zërat e viktimave të pafajshme, kokat e prera, kalldrëmet e përgjakuar, gjymtyrët e flakur nëpër hendeqe, gra shatzana me barqe të çara etj. Përbëjnë kujtesën e dhimbjes çame. Një këngë e vjetër dëgjohet. Këngë e shpirtit, këngë e popullit të handakosur e të vrarë. 

Por kënga dhe në rrënoja e varre ka jetuar në dekada dhe vazhdon të jetojë. Shpirti i popullit nuk mund të heshtë. Eshtë kënga që i këndon masakrës, është vaji i një jete të humbur që nuk do ta harrojë tragjedinë.
Drita bie. Është muzg dhe dielli tutje perëndon. Ndërtesat e gurta i shohim tani si hije: harqe, mure të rrënuar, dritare si zgavra të humbëtirës dhe e vdekjes që ka kaluar… Madje hije njerëzore sikur lëvizin tani në këtë botë hijesh… Një dorë shfaqet në portën e madhe prej guri dhe një hije njerëzore shfaqet si të dojë të mbahet pas jetës. Hëna sapo ka dalë dhe hija ngre sytë drejt saj si të kundrojë botën e të gjallëve. Tashmë shohim fytyrën e tij. Sytë i shkëlqejnë edhe pse të zbehtë. Sytë nuk janë shuar. Është rrëfimtari, i vdekuri i gjallë që lëviz mes gërmadhash dhe me shpirtin e dhimbur sheh katakombet e një jete të dikurshme. E kështu nis të rrëfejë, të tregojë… Tragjedia e dikurshme ka ngjyrën e argjendë të asaj hëne që duket se vuan dhe ajo. Ngrehina hije. Hije pemësh në forma njerëzore. Trungje të gjymtuar, krahëprerë dhe të tharë. Tashmë këngës popullore, e ngjashme me vajin e humbësit të madh, ia lë vendin një muzike që kërkon të shoqërojë rrëfimtarin në tregimin e tij. Ai ecën, ndalon, mbështetet diku dhe flet. Është zëri i shpirtit. Zëri që na flet përtej varrit… 

Poema është nga më tragjiket. Atmosfera është danteske. Duket sikur ajo flet në boshllëk midis tokës e qiellit. Poema përmban dëshmi të pashëmbullta kanibaizmi të bandave zerviste ndaj popullsisë së pafajshme çame, ku shumë persona u vranë në mënyrat më cnjerëzore. Mesazhi i veprës është i qartë: Tragjeditë e jashtëzakonshme duhet të trokasin fort në ndërgjegjen e bashkëkohësve dhe të brezave, duke bërë katarsis. Në emër të shpirtrave që nuk gjejnë qetësi duhet paqe dhe amshim, duhet përgjegjësi njerëzore.

“Nuk kish si mbyllej më bukur viti i 80 vjetorit të gjenocidit, për të cilin nuk u kujtua asnjë institucion shtetëror, me përjashtim të bashkisë Konispol dhe kryetarit Erges Dule, që na ka qëndruar pranë, tha drejtuesi i Fondacionit Çamëria “Hasan Tahsini”, Alket Veliu. Vepra e Luan Ramës, nipi i Heroit të Popullit Ali Demi, një ikonë e antifashizmit, është një himn për bashkëjetesën dhe faljen, e cila duhet të ngrihet mbi tragjeditë . Aktori brilant Alfred Trebicka, duke përjetuar dhimbjen çame, solli një performancë të shkëlqyer dhe mjaft prekëse, ku jehonte mesazhi i paqes, i cili duhet të rifillojë aty ku u ndërpre dhunshëm nga “Magaliidea”. Regjia e Pandeli Çeços ishte e kompletuar me të gjithë komponentët filmikë. Edhe kamera ishte e jashtëzakonshme.

Gjatë filmit u emocionova shumë, tha skenaristi Luan Rama. Alfred Trebicka, në rrëfimin e tij imagjistral, plot magji artistike, krijoi një personazh me peshë të madhe emocionale, që portretizon një dhimbje që nuk shuhet dhe që duhet mbajtur gjallë, gjer sa të gjejë zgjidhje. Falenderoj Fondacionin Çamëria “Hasan Tahsini”, për mbështetjen e pakursyer.

“Në momentin e parë ndjesia ishte dhimbje, por përpos dhimbjes ka një dritë, një perspektivë. Pra Brenda veprës nuk është vetëm mesazhi i dhimbjes, por edhe i paqes, i të ardhmes. Ne dimë të falim. Ky mesazh më ka motivuar shumë”, tha aktori i mirënjohur Alfred Trebicka. ”Nuk ishte një vepër e thjeshtë për t’u realizuar. U ndjeva komod më Alfredin, kamera, koreografia e lëvizjeve, të gjithë komponentë ecën shumë mirë”, tha regjisori Pandeli Çeço. 

Poeti, shkrimtari dhe kineasti i shquar Luan Rama, ish ambasadori i Shqipërisë në Francë, nuk është thjesht një nostalgjik i apasionuar, por prurësi në kulturën shqiptare i dhjetëra librave me interes shkencor dhe albanologjik. Nëpër arkivat e Francës, të Gjermanisë e Greqisë, ai ka rendur në gjurmët e kërkimit të historisë shqiptare. Luan Rama ka nxjerrë në dritë botime për shqiptarët dhe arvanitasit, në të gjitha trojet ku ata jetojnë, duke u përpjekur të nxjerrë nga arkivat një histori të fshirë dhe të manipuluar nga qarqet shoviniste. 

“Çamëria është një tjetër botë, e shkuar, e një vendi të harruar, të braktisur ku dhe gurët klithin. Ku vallë kanë shkuar banorët e tyre çamë, pse kanë shkuar, nga ç’gjëmë?… Eshtë një botë gërmadhash e varresh ku flladi fryn me peshën e dhimbjes dhe të nostalgjisë..

Gjaku i rënë në luftë nuk mund të zhbëhet, masakrat e tmerrshme të nacionalisteve grekë për spastrimin e Çamërisë nga shqiptarët nuk mund të harrohen. Historia mbetet gjithnjë histori, tha Luan Rama, gjatë bisedës së shkurtër që patëm, duke konsumuar një kafe pas shfaqjes, së bashku me ekipin realizues të shfaqjes dhe producentin Alket Veliu.

Asnjë ligj i botës, asnjë formim kulturor, nuk mund t’i bëjë njerëzit të mos kenë kujtesë e aq më pak, të mos kenë nostalgji, ka shkruar shkrimtari ynë i shquar Ismail Kadare. 

Në një rrëfim të shkurtër për gazetën “Dielli”, Luan Rama thotë: Çamëria, qysh në fëmijërinë time, vinte e rivinte përmes kujtimit të njerëzve, të cilët vinin shpesh të takonin gjyshen time. Dhe biseda gjithnjë do të shkonte te Filati, Çamëria, toka  e mohuar, vendet e farefisit tim, që ishin shpërngulur nga shtëpitë e tyre. Nëna ime vdiq me dëshirën dhe mallin që e digjte për të parë vendlindjen e saj. Por nuk mundi ta shihte kurrë. Megjithatë, para se të ikte nga kjo botë, i premtova se do të shkoja në Filatin e saj të dashur dhe do i tregoja shtëpinë. Kështu, në verën e vitit 2000, u nisa nga Parisi, zbrita në Tiranë dhe, me dy miq të mij, morëm rrugën për në jug. Të nesërmen iu drejtuam Filatit. Çamëria, si për të gjithë camët, edhe për mua është një amanet i shenjtë. Çamëria nuk është një dhimbje që ikën, ngaqë dikush e shpall të paligjshme. As duke bërë sikur nuk e di, aq më pak kur sillesh pa nderim ndaj saj, thotë kineasti Luan Rama për gazetën “Dielli”.

Arben Iliazi

Flamur VEZAJ/

VATRA në Boston festoi njëvjetorin e ringritjes, duke rikthyer kështu traditën e festimeve të përvjetorëve mes vatranëve dhe miqve të VATRËS! Brenda ambientit të ngrohtë dhe me shije të restorantit “Scutari” në Hanover të Massachusetts, të dekoruar me simbolet kombëtare, fotot e Fan Nolit dhe Konicës, si dhe logon e VATRËS, u mblodhën shumë shqiptarë të komunitetit të Bostonit për të festuar së bashku këtë ditë të shënuar të riaktivizimit të VATRËS. Kështu u rikthyen kujtimet e vatranëve më të vjetër, të cilët kujtuan me emocion kohën kur ishin të vegjël dhe prindërit e tyre, po pjesë e VATRËS, mblidheshin në festa të veçanta në restorantin e filantropit të njohur shqiptar në Boston, Anthony Athanas!

Salla ishte e mbushur me vatranë të rinj e të vjetër, ku në sfond dëgjoheshin tingujt e muzikës tradicionale shqiptare, të luajtura nga DJ Rei, i cili, si në çdo event, e filloi hapjen e kësaj feste duke intonuar himnin amerikan dhe atë shqiptar.

Moderatori i kësaj mbrëmjeje, Jorid Çelaj, njëherazi arkëtari i VATRËS në Boston, pasi falënderoi të pranishmit që ishin bashkuar kësaj feste, kujtoi se sot, më 15 dhjetor, koincidoi edhe si data e kalimit në amshim të dijetarit të madh Faik Konica. Për të nderuar këtë figurë të lartë të kombit shqiptar dhe patriotët e tjerë, u mbajt një minutë heshtje.

Festa më pas filloi me fjalën e kryetarit të VATRËS në Boston, z. Mentor Makustaj, i cili renditi në mënyrë kronologjike 31 aktivitetet e organizuara nga VATRA në Boston brenda një viti! “Së bashku, brenda këtij viti që po lëmë pas, kemi bërë shumë organizime, bashkëpunime me organizata të tjera shqiptare, aktivitete dhe takime të rëndësishme për komunitetin tonë dhe kjo frymë do të vazhdojë jo vetëm në 2025 por edhe në vazhdim. E për të realizuar të gjitha këto aktivitete, unë falënderoj nënkryetarin Theofan Koja, sekretarin Flamur Vezaj, arkëtarin Jorid Çelaj, si dhe anëtarët e kryesisë Andrea Pani, Lindita Meçe, Ervis Dhima, Petrit Alibeaj, Subi Çako, Isa Bytyqi dhe Edlira Çako, pa të cilët e gjithë kjo punë nuk do të ishte bërë! Gjithashtu falënderoj të gjithë anëtarët e VATRËS që na kanë besuar, mbështetur dhe ndjekur në gjithë këto aktivitete, në veçanti Klajdi Harunin, Ardi Boçovën, Artian Rrezën, Azem Avdulin, Agron Bejën, Sylejman Bytyqin, Gëzim Meçen, Freskim Nallbanin, Altin Brarin e shumë të tjerë,” tha kryetari Maksutaj, duke kërkuar ndjesë që nuk mund të përmendte të gjithë anëtarët! Gjithashtu, ai falënderoi organizatat shqiptare dhe individët e ndryshëm me të cilët janë realizuar të gjitha këto projekte/aktivitete, duke theksuar se kemi shumë punë për të bërë dhe viti 2025 na pret me sfida edhe më të mëdha.

Të pranishmit në këtë event madhështor i përshëndeti edhe kryetari i VATRËS, z. Elmi Berisha, i cili kishte ardhur nga Nju Jorku së bashku me arkëtarin Besim Malota. Z. Berisha, mes të tjerash, përgëzoi Vatrën në Boston për punën e shkëlqyer patriotike gjatë këtij viti! “Jam krenar për Bostonin dhe shpreh respekt e vlerësim për afrimin e patriotëve, intelektualëve dhe gjeneratave të reja në VATËR si garanci për jetëgjatësinë e VATRËS dhe transmetimin e vlerave më të çmuara kombëtare në brezat e ardhshëm,” tha z. Berisha, duke premtuar se mbështetja e qendrës do të jetë e pakursyer për vatranët në Boston!

Në emër të kryetarit të Këshillit Drejtues të VATRËS, z. Kolec Ndoja, foli zv/kryetari i këshillit, Theofan Koja, i cili transmetoi për vatranët dhe të pranishmit mesazhin se VATRA në Boston tashmë është bërë një pikë referimi për degët e reja që po hapen në gjithë SHBA-në! Ndërsa editori i gazetës “Dielli”, z. Sokol Paja, në pamundësi për të qenë i pranishëm, dërgoi një telegram urimi, të cilin e lexoi vatran i Bostonit, Klajdi Haruni! ““Jeni model frymëzues që keni kultivuar atdhedashuri dhe patriotizëm në Boston e më gjerë, nëpërmjet veprimtarive tuaja mbresëlënëse për kombin, atdheun dhe komunitetin.

Gazeta Dielli mburret me kontributin tuaj për Vatrën dhe Diellin në këtë rrugëtim emocionues dhe plot sfida. Ju keni krijuar një bashkësi patriotike që rrezaton energji kombëtare dhe bashkon vlerat më të larta njerëzore, intelektuale, atdhetare dhe qytetare, duke i vënë në shërbim të çështjes kombëtare dhe komunitetit shqiptar në Boston, Shtetet e Bashkuara të Amerikës,” – thuhet në mesazhin përshëndetës të editorit të Diellit, z. Paja.

Një mesazh urimi dhe përshëndetje për vatranët kishte edhe kryetari i VATRËS, dega në Jacksonville të Floridës, z. Adriatik Spahiu! Ai uroi suksese për degën e VATRËS në Boston, duke shprehur mirënjohjen dhe respektin për punën njëvjeçare të saj dhe vlerësoi vizionin e bashkëpunimit me degët e tjera, duke rikthyer traditën e vatranëve të vjetër që i bashkonte ideali i çështjes kombëtare. Gjithashtu, i pranishëm ishte edhe kryetari i sapozgjedhur i VATRËS në Hartford, z. Ilir Gjomarkaj!

Më pas, aktiviteti vazhdoi me dhënien e mirënjohjes për familjen Pani, e cila për tre breza ka kontribuar në VATËR, që nga themelimi i kësaj organizate gjithëshqiptare të Amerikës. “Në vlerësim për kontributet e veçanta për ruajtjen e traditës dhe kulturës shqiptare në degën e VATRËS në Boston” çertifikatë mirënjohje i jepet familjes Pani, lexoi kryetari z. Elmi Berisha, i cili ia dorëzoi vatranit Andrea Pani, njëherazi anëtar i kryesisë së VATRËS në Boston! Ky i fundit, me emocion, falënderoi VATRËN për vlerësimin, duke premtuar se do të vazhdojë të kontribuojë në VATËR si gjyshi dhe babai i tij!

Një vlerësim i tillë iu nda pas vdekjes edhe vatranit Agim Dishnica, i cili ndërroi jetë vetëm pak kohë më parë në Boston! Gjithashtu, një mirënjohje të tillë iu nda edhe znj. Neka Doko, personit që prej shumë vitesh kujdeset për bibliotekën e Fan Nolit pranë Kishës së Shën Gjergjit në Boston!

Me mirënjohje të veçantë, “Në vlerësim për bashkëpunimin në evenimente të ndryshme dhe ndihmesën për realizimin e projekteve të ndërmarra në degën e VATRËS së Bostonit,” u vlerësuan nga VATRA organizata “Albanian Boston Community Center”, “Çunat e Bostonit” ku ishte i pranishëm Endri Kume, organizata “MaasBesa” me përfaqësuesin e saj z.Eduard Lazri, Albanian Fighting Cancer,” z. Faton Limani nga Universiteti Harvard, Shoqata “Labëria” ku morì vlerësimin Zv/kryetari Nevjol Shukulli, Shoqata “Kosova,” Robert Tochka nga Qendra Kulturore Fan S. Noli, Nikolin Gaçe, Aldi Myteberi dhe Ardit Dervishi!

Nga ana tjetër, VATRA në Boston ndau edhe vlerësime për bizneset që kanë ndihmuar e kontribuar gjatë vitit 2024, duke mundësuar realizimin e projekteve e aktiviteteve të ndryshme. Me motivacionin “Në vlerësim për sponsorizimin e evenimenteve të ndryshme të organizuara nga dega e VATRËS në Boston” u nderuan: Restoranti “Scutari” në Hanover, MA, me pronar Leo Keka; Shoqëria Atdhetare “Besa-Besë”; kompania “Salem BP”; restoranti “Gallo Nero” në Peabody me tre pronarë shqiptarë; kompania “OTR Limo” e Artur Maçorrit; “BoxFord House of Pizza” me pronar Neviol Shukulli; “Ellie’s Pizza Beverly” me pronarë Xhulio Bleta dhe Albion Beqiri; “Peabody House of Pizza” me pronar Andi Biqiku; “Giovanni’s Roast Beef & Pizza” me pronar Edison Shahini; “Ipswich House of Pizza” me pronar Guisedio Vasiu; kompania e transportit SHBA-Shqipëri dhe anasjelltas “Henry Jasmin,” me pronar Ervin Çifliku; si dhe gazetari Nazim Salihu nga “Noli TV.”

Pas dhënies së vlerësimeve, festa vazhdoi me darkën e ofruar me zemër nga VATRA, dega në Boston, e shijuar nën tingujt e muzikës së vjetër dhe të re shqiptare tradicionale, ku nuk munguan as vallet!

Fotot nga S.Çako dhe N.Salihu

Profesor Emeritus Nicholas C. Pano dhuroi 1 mijë dollarë për gazetën Dielli. Ai iu përgjigj me bujarinë e fisnikërinë e tij fushatës së Vatrës për të mbështetur Diellin e Pavarësisë, një akt patriotik për jetëgjatësinë e gazetës më të vjetër që vazhdon të botohet në botën shqiptare. Personaliteti i shquar i mërgatës shqiptare të Amerikës, Profesor Emeritus Nicholas C. Pano ka kontribuar në çdo fushatë të Vatrës me dekada. Ka kontribuar në çdo konferencë shkencore, simpozium apo takim atdhetar, komunitar e kulturor me Vatrën e komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Vatra e Dielli i shprehin falenderim e mirënjohje të përjetshme për mbështetjen.

Profesor Nicholas Pano e trashëgoi lidhjen me Federatën VATRA nga babai i tij Vasil Vangjel Pano, i cili ishte një nga anëtarët themelues të Degës # 4 Manchester, në shtetin New Hampshire të krijuar më 2 qershor 1912 nga Faik Konica. Siç tregon Profesor Pano, kur babai i tij u shpërngul në Boston në vitin 1922, u anëtarësua në Degën #1 dhe qysh atëherë e mbajti me besnikëri lidhjen me të deri në fund të jetës së tij. Gjatë viteve të shkollës tetëvjeçare dhe gjimnazit, Profesori Pano e shoqëronte babanë në takimet që organizonte VATRA ku rastiste të takohej me disa nga drejtuesit si edhe me editorët e Diellit në vitet 1940 – 1950 si Peter Tyko dhe Qerim Panariti. Profesor Pano e vazhdoi pa ndërprerje anëtarësinë në Vatër duke pasur karakteristikën e rrallë që është bir i një Vatrani i lidhur me Vatrën prej 112 vjetësh, qysh prej themelimit te saj. Në vitin 2000 Profesor Nicholas Pano u pensionua nga Universiteti Western Illinois ku ishte pedagog për thuajse katër dekada. Në pjesën më të madhe të karrierës akademike, ai ka qenë Profesor i Historisë dhe ekspert për Rusinë e Periudhës perandorake dhe atë sovjetike si edhe për Evropën Qendrore dhe Lindore. Edhe pas daljes në pension, Nik (siç e thërrasin të afërmit dhe miqtë) mban prezantime e kumtesa dhe leksione si i ftuar nderi. Është autor i disa botimeve e studimeve shkencore të fushës së historisë dhe një historian shumë i respektuar në rrethet akademike. Profesor Emeritus Nicholas C. Pano është nder dhe krenari për Vatrën, Diellin dhe komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

*Në mesazhin e urimit për mbarësi dhe sukses të Vatrës e Diellit, Prof.Pano këtë dhuratë shprehet se e bën në nder të Sami Repishtit.

Sokol Paja/

New York, 12 Dhjetor 2024 – Themeluesi i shtëpisë botuese “Onufri” z.Bujar Hudhri i dhuroi Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra veprën e plotë të shkritarit më të shquar shqiptar Ismail Kadaresë prej 7 vëllimesh në 7 mijë faqe. Vepra e plotë e Ismail Kadaresë u përurua për herë të parë në Prishtinë në muajin qershor të vitit 2023 në prani të vetë Ismail Kadaresë në panairin e librit. Kolona prej 7 vëllimesh përfshin të gjithë krijimtarinë e Ismail Kadaresë nga vepra e parë deri tek e fundit.

Vetë Kadare e ka bërë renditjen kronologjike të kësaj kolane e cila fillon me novelën e parë të pa botuar ndonjëherë “Në dheun e huaj” më 8 tetor 1953 dhe përfshin 70 vjet krijimtari në 7 vëllime, ku çdo vëllim ka 1 mijë faqe. Kolona e plotë e Kadaresë përmban një shënim i botuesit Hudhri dhe parathënie nga Akademiku arbëresh Mateo Mandala ku analizon krejt veprën e Ismail Kadaresë.

Kjo kalanë u botua nën përkujdesjen dhe mbikëqyrjen personale të vetë Ismail Kadaresë me qëllim për ti lënë lexuesit një variantin testamentor të veprës së tij, ku çdo botim i veprës të bazohet mbi këtë kalanë. Çdo vepër ilustrohet në fillim dhe në fund me ilustrime origjinale nga vepra e Kadaresë të punuara me mjeshtri nga piktori Bashkim Ahmeti. Vepra e Ismail Kadaresë është një trashëgimi kulturore, gjuhësore dhe historike për kulturën dhe kombin shqiptar. Vepra e Kadaresë është pjesë e thesarit të kulturës botërore.