Prof.dr. Shefkije ISLAMAJ/

Rrethanat e vështira historike, shoqërore, politike e kultu­rore, që kanë karakterizuar jetën tonë kombëtare gjatë Rilindjes dhe pas saj, kanë nxitur shqiptarët që të mos reshtin së për­pjekuri për t’u dëshmuar si komb, si popull historik, si liri­dashës dhe si luftëtarë për çlirimin e trojeve të tyre historike. Po lexojmë këtu një mendim të studiuesit francez André Ravry nga studimi i tijpër shtypin shqiptar të viteve 1848-1939, botuar më 1939 në Paris: “Nuk ka shtetësi shqiptare” ka thënë dikur Bismarku. Kancelari i Hekurt është gabuar krejtësisht, sepse në qoftë se ne supozojmë se elementët e një kombësie janë gjuha e përbashkët, vetëdija e solidaritetit historik, kujtimi i vuajtjeve dhe lavdive të përbashkëta, përputhshmëria e inte­resave, ko­muniteti i civilizimit, atëherë duhet të pranojmë se asnjë nga këto elementë nuk u kanë munguar kurrë shqip­ta­rëve”.[2]

Kjo që e thotë francezi AndréRavry dëshmohet fuqishëm në revistën Kalendari Kombiar(Placeholder1) përgjatë plot 31 vjetësh të botimi të saj në Sofje (1897-1908; 1911-1916), në Selanik (1909-1910) e në Tiranë (1926, 1928), drejtuar nga intelektualë, at­dhe­tarë e veprimtarë të shquar e të palodhshëm, siç ishin burrat e mëdhenj të kombit Kristo Luarasi, Kosta Trebicka, Mid’hat Frashëri e bashkëpunëtorët e tyre të ngushtë, në rend të parë Shahin Kolonja, Nikolla Naço e shumë të tjerë. Revista Kale­ndari kombiar përmbledh përpjekjen, dëshirën e idealin e tyre. Përmes saj janë përmbushur gjakimi i atdhetarëve tanë për të mbajtur gjallë frymën e ndjenjën kombëtare të ndezur fuqishëm nga rilindësit tanë të parë e ata pasues, përpjekjen e tyre ngulmuese, serioze e të ndershme për të bërë të pamu­ndurën që të arrihen liria dhe krijimi i shtetit shqiptar. Ata, të gjithë bashkë, vunë themelet e shtetit shqiptar. E kjo nuk do të mund të arrihej pa gjuhën, pa përpjekjen që gjuha shqipe jo vetëm të identifikonte qenien kombëtare, jo vetëm të ndriçonte mendjet e shqiptarëve analfabetë e të mbetur prapa në çdo pikëpamje, po sidomos që përmes saj të faktorizoheshin e të  artikuloheshin ata dhe kërkesat e tyre para shteteve të mëdha ndikuese për gje­ndjen dhe fatin e tyre. Prandaj, në faqet e Kalendarit kombiar gjuha dhe përmes saj arsimimi ishin abc-ja e ëndrrës, e veprimit dhe e sakrificës së tyre mendore, shpirtë­rore, fizike dhe, pa­tjetër, materiale dhe kjo përvijohet nga numri i parë e deri në numrin e tij të fundit të botuar më 1928.

Revistë enciklopedike

Revista Kalendarit kombiar ështënjëra nga revistat e veçanta të periodikut e të kulturës shqiptare, që ka luajtur rol të madh në zhvillimin e mendimit politik, kulturor, letrar e gjuhësor, para e pas Pavarësisë së Shqipërisë. Rëndësia e saj qëndron në kontributin që i ka dhënë pasurimit të dijes e të kulturës kombëtare shqiptare me botimin e shumë shkri­me­ve me tema nga më të ndryshmet, ndër të cilat shquajmë ato me temë politike, historie, arkeologjie e gjeografie kombëtare dhe ndërkombëtare, me tema gjuhe dhe letërsie shqipe dhe të për­kthyer, me tema folklori dhe et­no­logjie, me interes të ve­çantë sidomos për kohën kur u botuan. Një ndihmë të çmue­shme re­vista Kalendarit kombiarka dhënë edhe me botimin e artikujve me informacione shkencore për dije nga më të ndry­shme si pedagogjia, kimia, biologjia, fizika, mjekësia, bujqësia, vete­ri­naria, astrologjia e astronomia, kuzhineria e të tjera. Por, e konsideroj të një rëndësie të veçantë sidomos kontributin e saj në lëvrimin e pasurimin e gjuhës shqipe. Kontributi i atdhe­ta­rëve dhe i veprimtarëve të veçantë, që mbajtën gjallë Kalenda­rin kombiar, shkon në disa drejtime, ndër to po radhisim:

e para, me botimin e shkrimeve të shumtat nxitëse at­dhe­tarie në qendër të të cilave qëndronte vijimisht gjuha shqipe dhe nevoja që ajo të flitej, të shkruhej, të mësohej e mbi të gjitha të duhej e të nderohej; me botimin e shkrimeve për ngjarjet e rëndësishme kulturore e gjuhësore të kohës; me boti­min e artikujve për figura të rëndësishme kombëtare e të huaja, veprat e të cilëve kanë rëndësi të veçantë për gjuhën shqipe dhe për gjuhësinë shqiptare; me botimin e shkrimeve me karakter gjuhësor e letrar, me të cilat i jepet krah zhvillimit, lëvrimit dhe pasurimit të gjuhës e të letërsisë shqipe; me botimin e veprave ose pjesëve të veprave të rëndësishme të trashëgimisë sonë letrare e gjuhësore. Dhe jo vetëm kaq.

E dyta, përmes shkrimeve tematikisht të ndryshme dhe lëvrimit të llojeve të ndryshme shkrimore, përkatësisht ligjërimore, nisur prej lajmit të thjeshtë ose të rëndësishëm e deri te analizat e ndryshme politike, shoqërore, ekonomike, fe­ta­re, prej poezive, prozave poetike, tregimeve, pjesë të veprave dramatike, llojeve të letërsisë gojore – përralla, fjalë të urta e humor,  prej shkrimeve shkencore ose diturore (nga shumë dije e praktika njerëzore), shkrimeve biografike, të dhënave të ndry­shme bibliografike, njoftimeve për botimet më të rëndësishme vjetore nga mbarë diaspora shqiptare e deri te letrat, thirrjet, udhëpërshkrimet, reportazhet, këshillat, nekrologët, parashikimi i motit dhe shkrimet t’i quajmë propaganduese. Kjo lëndë gju­hësore si tekst, kontekst dhe formë  e praktikës shoqërore jep mundësinë e vëzhgimit të shumanshëm të diskursit shoqëror e kulturor të kohës. Në të njëjtën kohë jep mundësinë për të zbuluar diskursin e veçantë që parakupton tekstin, stilin dhe re­gjistrin gjuhësor.

E treta, nisur nga lënda gjuhësore dhe llojet e shkrimeve mund të thuhet, prandaj, se në Kalendarin kombiar përvijohen qartë stilet funksionale: letrar-artistik, politik-shoqëror, publi­cistiko-gazetaresk, shkencor-mësimor, shkencor-popullarizues. Llojet shkrimore si me lëndën gjuhësore, si me përvijimin e stileve funksionale, përkatësisht me diferencimin e ligjërimeve stilore, kanë ndihmuar dukshëm, cilësorisht dhe sasiorisht, në zhvillimin e gjuhës shqipe të kohës, por edhe në të ardhmen e  saj, në të gjitha rrafshet e gjuhës: në morfologji e sintaksë, në fjalor e neologji, në fjalëformim e frazeo­lo­gji, në terminologji e në estetikë gjuhësore. Në të vërtetë  Kalendari Kombiar në këtë hulli vijoi denjësisht rrugën e rrahur nga zelltarët e mëdhenj rilindës. Do t’u mbeteshim borxh kësaj e revistave të tjerave, të shumta, të botuara në një rreth të gjerë kohor e në një gjeografi të hapur përtej Shqipërisë, nëse nuk do ta studionim me përkushtim të duhur kontributin e tyre të madh, pos të tjerash edhe për atdhetarizmin e tyre  gjuhësor, arsimor e kulturor. Dhe të gjitha këto kanë për autorë një dorë atdhetarësh botues, krijues, përkthyes, redaktorë dhe patjetër grishës të bashkë­pu­nëtorëve, po kështu, atdhetarë e krijues të shpërndarë anë e anë.

Të shohim në vijim më konkretisht se ç’na sjell kjo re­vistë në perëndim të një shekulli e në lindje të një shekulli të ri, të shekullit 20.

Revista Kalendari Kombiar, botim vjetor i shoqërisë “Dëshira” të Sofjes, nisi të botohet më 1897 dhe doli pa shkë­putur deri më 1916, për të vazhduar me nga një numër edhe më 1926 e 1928). Revista kishte karakter politik-shoqëror, letrar-kulturor dhe dituror-enciklopedik. Fillimisht u titullua Ditë­rrëfenjësi, ndërsa që nga viti 1901 kur Mid’hat Frashëri mori detyrë e kryeredaktorit ajo mori emrin Kalendari Kombiar, të cilin do ta mbajë deri në numrin e tij të fundit. Gjithsej kanë dalë 22 numra me rreth 3600 faqe. Deri në Kongresin e Ma­nastirit revista u botua me alfabetin e Shoqërisë së Stambollit, pra numri i vitit 1909 u botua me alfabetin e ri.

Sigurisht se në një shkrim si ky që shënon një ngjarje të rrallë – përurimin e një vepre të madhe jo vetëm me faqet e me jetëgjatësinë e saj, por të madhe me kuptimin, rolin dhe ndi­kimin e saj në një periudhë fortë të rëndësishme të jetës sonë kombëtare, është e pamundur të paraqitet gjithë ajo pasuri përmbajtjesore e gjuhësore-letrare, që mbështillet brenda ko­pe­rtinash të veçanta të katër këtyre vëllimeve të Kalendarit Ko­mbiar, të përgatitura kaq kujdesshëm, me dashuri e ndjenjë të dalluar estetike të atyre që kanë punuar në këtë projekt prej fillimit e deri te botimi i tij. Meritueshëm sepse bëhet fjalë jo vetëm për këtë pasuri kombëtare, por edhe pse bëhet fjalë për nismëtarin e të zotin e Kalendarit Kombiar dhe, njëkohësisht, të zotin e shtypshkronjës “Mbrodhësia”, i cili i ka ditur e njohur mirë standardet e të shtypurit bukur, të çmueshmin Kristo Lua­rasi dhe për të gjithë ata që e kanë ndihmuar për të sendërtuar ëndrrën e madhe të një shtatëmbëdhjetëvjeçari, ëndrrën për ta bërë Shqipërinë e për të bërë shqiptarin. Jo rastësisht në një informacion të tij në Kalendarit kombiar (1903) për librin  L’Albania dhe vepra e Jeronim De Radës, pos të dhënave të rëndësishme për të, ai thotë: “Kjo libre në gjuhën italisht, ka afero 400 faqe shtypur fort bukur dhe me kartë të mirë, kushton 4 frënga”. Në shkrimin përkujtues për Kriston, si e quan Mid’hat Frashëri bashkëpunëtorin e bashkëidealsin e tij të ngushtë, mbeten të pavdekshme fjalët: “Dua të rrëfenj madhë­rinë dhe bukurinë e shërbimit të tij”[3], pra edhe bukurinë, ashtu siç mbeten të tilla edhe fjalët e bashkëveprimtarit tjetër të tij, të Shahin Kolonjës: “kontributi i tij për çështjen shqiptare është më i vlefshëm se kontributi i të gjithë emigrantëve së bashku”[4].

Në këtë shkrim timin do të përpiqem për aq sa është e mundur shkurt të paraqes disa shënime të miat nga leximi i këtyre ditëve të Kalendarit Kombiar për të argumentuar sado pak ato që thashë deri këtu.

Kalendari kombiar është konceptuar përmes rubrikave standarde, ndër të cila shquajmë: Pjesa kombiare, Pjesa ditu­rake, Pjesa letrarishte, Pjesa e Bujkut, Pjesa andej-këndej, Pjesa shtëpiake, Ca vite të përmendurë, Kalendari i bujkut, Festat e tri feve, Yjet rrotulluese, Dheu (toka), Në Shqipëri e gjetkë, Jashtë Shqipërisë, Shtetet e Evropës, Ngjarje të motit, Libra shqip. këto të fundit sjellin të dhëna të shumta jo vetëm enciklopedike por edhe të tjera me karakter arsimor-didaktik, të dhëna  me interes për dijet e jetën në përgjithësi. Fizionomia e revistës është ruajtur gjatë gjithë viteve të botimit të saj.

“Kalendari kombiar” – pasuri përmbajtjesore e pasuri gjuhësore

Në Pjesa kombiare janë botuar numër i madh shkrimesh, në të cilat, ashtu siç e thotë vetë emërtimi i saj, janë trajtuar tema kombëtare, të rëndësishme për kohën, në rend të parë ato për gjendjen politike, shoqërore, ekonomike dhe kulturore të Shqipërisë e të shqiptarëve në përgjithësi. Ndër këto shkrime i konsideroj të një rëndësie të dorës së parë ato që aktualizojnë nevojën për mësimin e gjuhës shqipe, shkrimet ku idealizohet dhe ku trajtohet ajo si tipari më i rëndësishëm i kombit shqiptar. Që në faqen e parë të numrit të parë të Kalendarit, më 1897, Kosta Trebicka zbulon shtysën kryesore të botimi të Kalendarit e ajo është: “dashuria mbë mëmëdhenë dhe dëshira që kemi për të hapurit e gjuhës sonë dalë nga dalë…”. Kështu në këtë ru­brikë përgjatë viteve gjejmë numër të madh shkrimesh të këtyre tematikave nisur nga vetë botuesi i saj, Kristo Luarasi, pastaj nga Kosta Trebicka e autorë të tjerë, kurse më të shumtat janë shkrime të Mid’hat Frashërit, të nënshkruara me pseudonimin Lumo Skendo, për çka kjo revistë me të drejtë duhet të quhet revista e Mid’hat Frashërit, sepse ai mban rregullisht, pos rub­rikës Pjesa kombiare, edhe rubrikat Pjesa diturake, Pjesa let­rarishte, Pjesa e Bujkut, që nuk rrinë prapa për nga rëndësia e tyre nga ato të parat.

Kristo Luarasi, pos që e botoi në shtypshkronjën e vet “Mbrothësia”, që e drejtoi revistën, që hapi rrugë për bashkë­punim e aktivizoi numër të madh shkrimtarësh e gazetarësh, ndër të cilët shquajmë pos Mid’hat Frashërit, Kosta Trebickës e Shahin Kolonjës, edhe Dervish Himën, Hilë Mosin, Jani Vru­hon, Loni Logorin, Josif Bagerin, Visar Dodanin, Papa Kristo Harallambin, Adham Shkabën, Spiro Dinen, Mihal Xoxën, Abdyl Ypin,Spiro Garon, Dhimitër Molen e shumë të tjerë, ai botoi, kohë pas kohe, edhe shkrime me karakter enciklopedik a shkencorqë u drejtohen lexuesve të gjerë,po edhe ndonjë shkrim tjetër si këta: Shkollat kombiare më 1893 në Kolonjë (1901, f. 62); Parathënie e motit 1889 (1909); Dy fjalë – Parathënie e motit 1907; Parathënie 1909;  Negovani,Papa Kristua, Belkameni dhe Papa Vasili (1911, f. 50); Naim be Frashëri (1901, f. 40)e të tjera.  Ndërkaq, ndër shkrimet me interes për çështjen kombëtare, shkollën e gjuhën shqipe shquaj edhe këto të bashkëpunëtorëve të tij të zellshëm: Përharim’i shqiptarëvet, i Luigj Gurakuqit, botuar me pseudonimin Jakin Shkodra; Himara dy qind e tridhjetë vjet më parë (1901, f. 46) i nënshkruar me pseudonimin Joan Kamili; Një copë nga histori e Shqipërisë (1900, f. 49) iKristo Tarfos; pastaj Mëmëdhe­tarëve shqiptarë (1908, f. 60) i Petro Nini Luarasit; Shkaku i të mosmbrodhësuarit të shkronjave shqip në Shqipëri (1905, f. 49), i nënshkruar me Shkronjësi P.; Shqiptarët në Rumani (1926, f. 102) pa autor; Shqiptaret e Morese (1902, f. 72), sipas redaksisë,  autor i këtij artikulli është “një prift nga Shqipëria, i cili punon pa reshtur për lulëzimin e gjuhës shqipe”; Shqiptarët n’Egjypt (1908, f. 49) i Jani Petro Vruhos, i nënshkruar me pseu­donimin Kull. i Firaun-it. E të tjera.

Ndër shkrimet e shumta me interes të Mid’hat Frashëri, që konsiderohet me të drejtë “shpirti dhe mendja” e Kalendarit Kombiar,i konsideroj:Po humbasëm! (1899, f. 49), Gjer kur në gjumë (1906, f. 40), Mëmëdheu (1908, f. 42), Një rrezik  (1908, f. 58),  Kombësia (1912, f. 47),  Ku jemi? (1902, f. 41), Punë dhe shpresë (1911, f. 37), Patriotizma (1916, f. 39); Begati e Shqipërisë (1903, f. 40); Bashkimi bën fuqinë (1904, f. 39) e shumë të tjera, në të cilat autori, nisur nga konteksti politik, shoqëror, historik e kulturor, trajton çështje të kombit, të politikës e të ekonomisë, të gjuhës e të shkollës shqipe. Në shkrimin Kombësia, fjala vjen, autori i referohet librit Para­dokse sociologjike të shkrimtarit dhe studiuesit hungarez me origjinë hebreje Maks Nordau lidhur me konceptin që për­faqëson nocioni komb. Ndër të tjera autori i sillet pyetjes që shtron Nordau: Çfarë e ç’quan kombësinë? A e ç’quan raca, istorija, vendi ku ka lindur? Dhe përgjigjet: Ajo që e ç’quan kombësinë është gjuha. Me gjuhën njeriu bëhet një nga njerëzit e një populli; vetëm gjuha i ep njeriut kombësinë. Duhete që ta kuptojm’ mirë sa rëndësi ka gjuha për njerinë, sa shumë rol të madh lot në formën të mendimeve dhe të ndjenjave të tij. Gjuha bën njerinë.

Mid’hat Frashëri është autor edhe i shumicës së shkri­meve nga rubrikat Pjesa diturake, Pjesa letrarishte dhe Andej-këndej. Në të vërtetë, në çdo numër të revistës ai boton nga 5-6 shkrime me tematikë të ndryshme bashkë me shkrimet e për­kthyera. Kështu, në rubrikën Pjesa diturake përfshihet numër i madh shkrimesh, me interes të padyshimtë jo vetëm për kohën, të dijeve të ndryshme: letërsi, gjuhë, histori, gjeografi, socio­logji, politikë, ekonomi, mjekësi, anatomi, bujqësi, zoologji, botanikë, ndër të cilat shquaj shkrimet mbresëlënëse: Vendi ynë (1898, f.38), Sulotët (1913, f. 51), Ç’thanë të huajt për ne (1900, Shoqërija që do krijuarë (1926, f. 77), Ulqini, (1898, f. 78), Mendim i vogëlë (1910, f. 82), Fjeshtësia është bukuria e një gjuhe (1905, f. 45), Letra mi një udhëtim në Svicrë (1915, f. 122-190).

Me këtë rast po them dy fjalë për shkrimin e gjatë prej 25 faqesh me titullin Vendi ynë, në të cilin autori. Mid’hat Fra­shëri, sjell të dhëna të shumta gjeografie e historie të Shqi­përisë. Shkrimi është shkruar me akribi të lartë shkencore, me gjuhë të pasur e të pastër shqipe e mbi të gjitha me shumë dashuri për Shqipërinë, gjeografinë e historinë e saj. Duke pasur parasysh moshën fare të re të autorit kur u shkrua ky shkrim – 18 vjeçare,. mund të mendohet se ai ka shfrytëzuar edhe dijet, kulturën dhe përvojën e familjes së tij zëmadhe, posaçërisht të Samiut, të ungjit të tij, dhe jo vetëm për këtë shkrim.  Për të provuar ato që thashë, po sjell një fragment nga ky shkrim:

Copë e dheut që ka në jugët mëngën e Nartës dhe Gre­qinë, në veri Malin e zi, Ienibazarin dhe Serbinë, ne perëndim detnë Adriatik dhe Jonienën e nga an’e lindjes zgjatet nga mëng e Selanikut e për ne Vranjët quhet Shqipëri, vend i djem­ve të shqipes; …Mali Sharr ka majën më të lartë nga gjithë malet që janë në sinisin (siujdhesën SH.I.) të Ballkanvet; Lubatini në mes të Prizrenit e t’ Ysqypit, është një majë e lartë 3050 metra, mi faqe të detit. Sharri lëshon degë në veri-lindje dhe futet në Serbi; nga an’ e jugut degët e Sharrit janë: Korabi i mveshur në bredh, në dushk e në bushk …(f. 38)

Shkumbija, që del nga majët e Kolobardhes, shkon afër Elbasanit dhe Peqinit, Shkumbija ndan nga mezi Shqipërinë dhe në veri të tij janë Gegët e në jugët Toskët, që kanë në mes të tyre ndryshim sa kanë dy sytë e një balli.” (f. 40)

Larmi tematike e ligjërimore

Shkrimet e Mid’hat Frashërit nga rubrika Pjesa diturake, siç ishte edhe shkrimi Vendi ynë, mund të merren sot si gjedhe për hartimin e teksteve mësimore historie, gjeografie, biologjie e të tjera. Po kështu, edhe shkrimi Letra mi një udhëtim në Svicrë i Mid’hat Frashërit jep dëshminë për prirjen e dalluar të autorit për këtë lloj shkrimi – udhëpërshkrimin, të cilin do ta përpunojë e pasurojë edhe më tej në botimet e tij të veçanta me këtë lloj shkrimor, të rrallë asokohe në letrat shqipe. E dëshmon këtë mirë edhe fakti se ai, pos të tjerash, shkroi edhe një ditar nga një udhëtim mbresëlënës, i mbetur në dorëshkrim dhe i botuar së fundi me titullin 6 javë në Shqipëri (1909-1910)[5], me të cilën radhitet ndër të parët dhe ndër më të suksesshmit lëv­ru­es të këtij lloj shkrimi. Duke qenë se ai njihet ndër intelektualët shqiptarët që kanë shëtitur shumë  jo vetëm në Shqipëri, por edhe në shumë vende të Evropës e më larg, kujtimet dhe mbresat e tij nga një udhëtim i tij në Shqipërinë e Jugut, janë pasuri e padyshimtë e letërsisë dokumentare shqipe. Në këto kujtime që përshkruajnë me mjeshtëri të rrallë jetën dhe ngjarjet e Shqipërisë së fundshekullit 19-të, përkatësisht të viteve të fundit të sundimit osman dhe në prag të Pavarësisë së saj, gjej­më shumë të dhëna politike, historike, kulturore, veçanërisht sociologjike e etnografike për Shqipërinë e më gjerë.

Shkrimi tjetër Mendim i vogëlë në të vërtetë është një thirrje drejtuar poetëve, me gjasë i nxitur duke parë cilësinë jo të dëshirueshme të poezive që arrinin për botim në redaksitë e Kalendarit dhe të revistës “Liria” të Mid’hat Frashërit: Vjersha s’duhet të jetë vetëm një varg fjalësh pak a shumë të matura,, thotë ai midis tjerash, po duhet të ketë një mendim të lartë, një mendim të thellë, … një mendim më vete … , të na rrefejë një ndonjë gjë, … dhe të na dëftejë me një mënyrë të bukur. Por, vazhdon autori, në është se  – o shkronjës i dashur – në mendjen tënde nuk gjen as mjeshtëri për bukurinë, as ndonjë mendim ahere – mos u-forco të na beç vjersha, mos kalle vethen tënde dhe këndonjësit e mjerë në mundim.  Atëherë – o miku im – shkro në proze, shkro ne radhe, si edhe unë, a pusho fare.

Një shkrim me temë të ngjashme me karakter udhëzues-praktik është edhe ai i Duçe Jorgobabës me titullin Vjersha (1889, f. 133), sikundë edhe shkrimiFjeshtësia është bukuri në gjuhë, po i Mid’hat Frashërit, aktualizon nevojën e të shkruarit të gjuhës shqipe drejt e bukur dhe nevojën e respektimit të normave nga të gjithë ata që marrin mundin për të shkruar: Një gjuhë për të qenë e gjallë ka nevojën jo vetëm të shkruhet, por të shkruhetë edhe drejt e pa ladhime, për të vazhduar më tej se më e madhja e nevojavet është këto rregullat të përdoren prej të gjithë shkronjësve. Shkrimi sjell shembuj të mjaftueshëm të përdorimit të gabuar të formave fonetike e morfologjike të fja­lëve.

Çështja e përdorimit të tepruar të fjalëve të huaja shtje­llohet në shkrimin gjuhësor-esesistik Shqip, kuvendojme a po çorbë trazojmë (1904, f. 106). Autori shpreh shqetësim dhe qortim për pakujdesinë dhe qëndrimin jo të drejtë ndaj gjuhës shqipe, sidomos ndaj përdorimit tejet të madh të turqizmave dhe greqizmave, të cilat kishin shfytyruar ndjeshëm pamjen e saj asokohe.

Edhe shkrimet me karakter portretizimi ose me karakter përkujtimi të ngjarjeve dhe të figurave të rëndësishme shqiptare e ndërkombëtare, që janë në të shumtën e herës shkrime të Mid’hat Frashërit, ose shkrime të përkthyera nga ai a ndonjë autor tjetër, janë jo vetëm me interes por edhe mbresëlënëse, për çka lexohen me kërshëri e ëndje. Me to i jepet krah lëvrimit të ligjërimit biografik në shqipen. Shquajmë ndër to shkrimin e Mid’hat Frashërit me titullin Kristo, kushtuar Kristo Luarasit, shkruar një ditë pas vdekjes së tij (10 korrik 1934) e që është përfshirë në krye të vëllimit 4 të Kalendarit (1913-1928), një shkrim ky sa vlerësues po aq emocionues, pastaj shkrimet e tij kushtuar Galile Galileut (1911, f 83), Kristofor Kolombos (1910, f. 136), Napoleon Bonapartit (1915, f. 107), Gutenbergut (1909, f. 107), Xhorxh Vashingtonit (1908, f. 85), Zhan D’arkut (1914, f. 151), Oberlinit (1900, f. 116), Stivensonit (1901, 151), Anbrey Herbertit (1926, f. 104), Ferdinand de Lasseps dhe Kanalit të Syezit (1912, f. 119) e shumë të tjerëve. Ndërkaq, shkrimi mbamendës për Edith Durhamin (1912, f. 189) është i Kolë Kamsit, nënshkruar me pseudonimin Komneni, shkrimi tjetër kushtuar Pirros (1907, f. 44), është i Petro Nini Luarasit dhe është nënshkruar me P. Korçari, ndërkaq shkrimi mbi Skënderbeun (1900, f. 10) është i pa autor.

Një numër shkrimesh kanë në qendër vështrimi figurat tona të shquara të Rilindjes – Jeronim De Radën, Konstantin Kristoforidhin, Naim Frashërin, Sami Frashërin, Anton San­to­rin, Petro Nini Luarasin e shumë të tjerë shkrimtarë e veprim­tarë. Gjejmë, kështu, nga autorë të ndryshëm jo pak biografi të shkurtra për veprimtarë të shquar të Lëvizjes sonë kombëtare, por edhe të njerëzve të shquar, filozofë, shkrimtarë, shken­cë­tarë, si fjala vjen shkrimet për Aristofanin (1913, f. 141), Saadiun (1913, f. 151), e të tjerë, të shkruara nga Nastas J. Fra­shëri. Një dorë shkrimesh na i sjellin ngjarjet e rëndësishme historik-kulturore si Lidhjen e Pejës, Kongresin e Manastirit, Kongresin e Elbasanit, Kongresin e Dibrës, hapjen e Shkollës Normale, Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë, Luftën e Parë Ballkanike, Luftën e Parë Botërore e shumë ngjarje të tjera të rëndësishme historike e kulturore.

Në Kalendar (1914, f. 92) është botuar edhe një letër e Bajronit dërguar së ëmës nga Preveza më 12 nëntor 1809, përkthyer nga gazeta bullgare “Mir”, në të cilën i shkruan asaj për arritjen e tij në Janinë, si thotë ai, në kryeqytetin e Shqi­pë­risë. Mes të tjerash, aty ai shkruan: Mase i dua shumë shqip­tarët’ këta nuk janë të gjithë myslimanë; një pjesë e tyre janë të krishterë, po përgjithësisht, shqiptarët nuk i japin rëndësi fesë, dhe kjo nuk lot ndonjë rol për të prishur zakonet kombëtare që kanë. (Po aty, f. 95)

Revistë gjuhësore-letrare

Në rubrikën Pjesa kombiare të vitit 1900 (f. 60) botohet Parathënia (E parathënme) e Ëvetarit të dytë  (1845) e Naum Veqilharxhit, titulluar Mbi djemt’ e rinj Shqiptarë!, shoqëruar me shpjegimet e nevojshme të Kristo Luarasit, i cili e quan një zbulesë me rëndësi të madhedhe si një vend i hapur për të marrë pjesë gjithë shqiptarët dhe kështu tutje pra, të përveshin llërët që të gjithë të punojnë për të lulëzuarit e gjuhës sanë shqipe. Këtu Kristo Luarasi boton dhe një poezi të frymëzuar kushtuar, po atij, Naum Veqilharxhit. Siç dihet, këtij Ëvetari, që është gjashtë herë më i vëllimshëm se i pari[6], do t’i humbin gjurmët aty rreth vitit 1915 në Fier, duke qenë pronë e Mit’hat Frashërit e ky i fundit. sipas gjasësh, e ka trashëguar prej axhës së tij Sami Frashëri. Në fillim të viteve ’80, me rekomandimin e Rexhep Qosjes, që i bën Shkëlzen Raçës, një studiuesi të ri asokohe të Institutit Albanologjik e tashmë i ndjerë, që ta kërkojë këtë Ëvetar në Athinë, ky i fundit për fat të mirë do ta gjejë në Bibliotekën Genadion të Shkollës Amerikane në Athinë, më 1982. Nuk dihet nëse është kjo kopja nga e cila është nxjerrë parathënia e saj e botuar në këtë numër të Kala­ndarit, nëse është kopja e humbur në Fier apo ndonjë kopje tjetër, por gjetja e saj, në opinionin shkencor të kohës,u konsi­de­rua një rizbulesë tejet e rëndësishme. Ëvetari u botua në Gjurmimet albanologjike më 1983 nga Rexhep Qosja, shoqë­ruar me një studim të tij të hollësishëm për historikun e përmbajtjen, si dhe me të dhëna të tjera të rëndësishme rreth tij, kurse më 1984 Ëvetari është transkriptuar nga Lluka Nase dhe është botuar edhe në kompletin e veprave të Qosjes më 2010.

Po në Kalendar u botuan edhe Qarkorja e Veqilharxhit (1906, f. 47), Fjalori i Marko Boçarit (1926, f. 115-196), pjesë nga veprat e Pjetër Budit (1905, f. 40) e të Frang Bardhit (1903, f. 33), por edhe shkrimet: Kundër mallkimit të gjuhës shqipe (1906, f. 97)i Petro Nini Luarasit, i nënshkruar me pseudo­nimin Raullasidhe Gjuha shqipe  (1910, f. 42) i albanologut francez L. Lamouche, një shkrim ky dashamirës për gjuhën shqipe, në të cilin, pos që hidhen poshtë të dhënat përçmuese për gjuhën shqipe, jepet edhe historia e saj, kurse, përmes analizës së elementeve strukturore, bëhet përpjekje që të për­caktohet vendi i saj në familjen e gjuhëve evropiane.

Në Kalendar është botuar edhe një shkrim i shkurtër Kombet e vegjël dhe gjuhësia (1903, f.  59) i Holger Pedersenit, në të cilën ai thekson rëndësinë e madhe të gjuhës shqipe për studimet gjuhësore historiko-krahasuese evropiane duke sjellë edhe të dhënën se profesori i njohur i Lajpcigut, z. Brugman, në librin e tij të botuar në Strasburg më 1901, në përpjekje e sipër “për të kthjelluarë gjuhë të tjera” i referohet edhe gjuhës shqipe.

Një rubrikë me rëndësi letrare e gjuhësore është quajtur Pjesa letrarishte ku janë botuar numër i madh poezish, tregi­mesh, prozash të shkurtra, esesh, pjesësh dramatike, rrëfenjash e përrallash shqiptare a të përkthyera dhe shkrime të tjera me karakter letrar, gjuhësor e publicistik. Numri i autorëve që paraqiten me krijimet e tyre artistike në këtë rubrikë është tejet i madh dhe po mjaftohemi duke përmendur disa nga ata të elitës kulturore të kohës: Naimi, Samiu, Pashko Vasa, Luigj Gura­kuqi, Mihal Grameno, Çajupi, Asdreni, Gjergj Fishta, Petro Nini Luarasi, Papa Kristo Negovani, Gjerasim Qiriazi, Hilë Mosi, Salih Butka, Zef Skiroi, Jani Vruho. E shoh të udhës të shtoj se pikërisht në Kalendarin kombiar të vitit 1913, bashkë me shkrimin Shqiptarëve të Mid’hat Frashërit  (f.44), ku shprehet gëzimi për Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë e, një­kohësisht, edhe pezmi, pakënaqësia e revolta e madhe e autorit për mbetjen jashtë saj të në pjese të madhe të tokave shqiptare si dhe për zhvillimet politike shumë dëmtuese të fqinjëve tanë e më gjerë që kishin marrë hov veçanërisht pas krijimit të shtetit të ri, u botua poezia zëmadhe Betimi mbi flamur e Asdrenit (f. 50), poezi që u bë himni i tij.

Në Kalendar gjejmë mjaft përkthime të krijimeve arti­stike të autorëve të huaj klasikë e bashkëkohës si Tre korbë të Alfons Dodes, prozën e shkurtër Lavdi jetës (1902, f. 122) të  H. W. Longfellout, përkthyer nga Mid’hat Frashëri, e të tjera. Në rubrikën Pjesa letrarishte edhe vetë Mid’hat Frashëri para­qitet me numër të madh krijimesh artistike, tregime e proza të shkurtra eseistike, me të cilat ai ka luajtur rol të madh në formimin estetik e gjuhësor të krijuesve të rinj e në përgjithësi të lexuesve të kohës, kur u botua Kalendari, por edhe në vitet në vijim.

Pos për botimet e Mbrothësisë, libra e gazeta shqipe, në Kalendar, gjejmë njoftime të shumta edhe për botime të alba­nologëve të njohur anë e anë Evropës e më gjerë, si fjala vjen njoftime për botimet e Joklit, Majerit, Vajgandit. Natyrisht njof­ti­met më të shumta janë për botimet e të autorëve shqiptarë, ndër të cila po përmend:  Vehbijen e Tahir Efendisë, Lahutën e Malcisë e Anzat e Parnasit të Fishtës, Vargnimin n’gjuhën shqipe të Luigj Gurakuqit, Bardhën e Temalit të Pashko Vasës, veprat e Mihal Gramenos e të tjera.

Në Kalendar janë botuar deri edhe njoftime për vdekjet e njerëzve të shquar të kombit dhe më gjerë, si fjala vjen për vfekjen e Jeronim De Radës më 1903 (1904, f. 26), të Herber Spenserit, po kështu më 1903 (1904, f. 30), të Sami Frashërit më 1904 (1905, f. 3), për vrasjen e Papa Kristo Negovanit më 1905 (1906, f. 32), helmimin e Petro Nini Luarasit më 1911 (1912, f. 26), vrasjen më 1906 të Spiro Jovan Kosturit në Selanik, i vrarë edhe ky për çështjen e gjuhës shqipe (1907, f. 2), e shumë të tjera, por edhe njoftime publicitare si këto:

HOTEL & RESTAURANT “LIRIJA”(më parë Sulltanie). Në Manastir në udhën 10 korrik është një vend i mirë, ka dhoma të paçme, të mobiluara mirë, shërbime të shpejta … ju sigurojmë që do të mbeteni të kënaqur. Vëllazërija Germenji – Manastir(1910, p.n.).

Ose:

BLINI LIBRAT e zotit Mihal Grameno Oxhaku, Var’i i Pagëzimit dhe e E puthura. Këta tre romane shigjetare janë shkruar me një gjuhë fort t’ ëmbë dhe janë të parat romane në gjuhët tonë, andaj vraponi t’i blini, sa pa sosurë, do të ndjeni një shije e një zbavitje dhe do të mësoni gjëra të ngjara me rëndësi, vetëm për 6 groshë që të tri copët. Adresa: Mihal Grameno – Korçë. (1910, p.n.).

Disa nga ky lloj i shkrimeve publicitare do të mund të shërbenin si gjedhe edhe sot – si duhet të shkruhet një njoftim a reklamim saktë, shkurt, shqip e pa fjalë të huaja,

Siç dëshmohet nga shkrimet e shumta dhe të llojllojshme të botuara në Kalendarin kombiar, Mid’hat Frashëri si autor, publicist e si redaktor letrar e gjuhësor, është kujdesur jo vetëm për përmbajtjen e tyre dhe jo vetëm për mendimin e lartë e për mendimin e thellë, po si thotë ai vetë në shkrimin Mendim i vogël, është kujdesur posaçërisht edhe për bukurinë e këtij mendimi. Kjo më detyron të them se gjuha shqipe në këtë re­vistë dhe, sidomos, në shkrimet e Mid’hat Frashëri, shpreh zhvillim, pasurim dhe estetikë.

Pasuri leksikore

Në faqet e Kalendarit janë botuar edhe lista fjalësh shqip që, siç thuhet, nuk “para dihen”, të quajtura Fjalëtore të vogla. Kështu në një Fjalëtore të tillë botuar më 1909 (f. 55) janë përfshirë edhe këto fjalë: anësi, paanësi, dorëzënës, mefshtësi, nënurdhës, venom (therror) etj.Meqë jemi te Fjalëtoret duhet të them edhe këtë: këto katër vëllime të KalendaritKombiar i sjellin një pasurim të ndjeshëm shqipes, veçanërisht në rrafshin leksikor. Edhe me një hetim sipërfaqësor mund të vërehet se janë përdorur numër i madh fjalësh pak a shumë të panjohura a krijimesh gjuhësore vetjake të autorëve të ndryshëm. Këto fjalëkrijime flasin shumë për dashurinë dhe përkushtimin e autorëve të shkrimeve të tyre ndaj fjalës dhe gjuhës shqipe, për përpjekjen e tyre të madhe për pastërtinë e gjuhës, por edhe japin mundësinë të vëzhgohen prirjet e zhvillimit të gjuhës shqipe në një periudhë të rëndësishme të historisë së saj të jashtme e të brendshme. Puna e tyre në  këtë drejtim përforcon mendimin se ata janë vazhdues të denjë edhe në fushën e krijimtarisë gjuhësore. Duhet të theksoj se numri më i madh i njësive leksikore për të cilat e kam fjalën janë nxjerrë nga shkrimet e Mid’hat Frashërit në rubrikën Pjesa kombiare, e si­do­mos nga rubrika Pjesa diturake. Duke qenë se në këto shkri­me trajtohen tema të ndryshme nga dije të shumta shkencore, autori ka qenë i detyruar të marrë nga gjuha popu­llore ose të krijojë vetë njësi leksikore, fjalë të reja, por edhe fjalë me veçori terminologjike për terma, nocione, dukuri a gjendje të ndryshme. Numri i tyre është vërtet shumë i madh dhe meriton vëmendjen e studiuesit të gjuhës. Sa për ilustrim po përmend një numër të tyre të vjela gjatë leximit të Kalendarit rreth katër­mijë faqesh:

emra: përsërilindje, përcipje (sipërfaqe), përfaqe (sipër­faqe),përndarje, përfjalim, shpengim, vetëqeverim, vetëfjalim (monolog), vetëurdhërim,nënurdhërim, besëtar, shëtitar, dër­gimtar,shërbestar,urdhërimtar, mësimtar, bimëtar, ndih­më­tare, mësimtare,ultare ((arbërisht – ulëse, karrige) stërvitor, mendjetor,folëtor (folës), plotësore, pasjetore,pjellëtore,  bib­le­tore,detore,anijetore,pikëlore,uratore,kremtore,begatore,pesëdhjetore,njëkombës, kombdashës,bashkëkatundarë,bash­kë­mbledhje, bashkëzëshm/e-ja (bashkëtingëllore), kryeçarje, ko­­të­­­sidashës, njerëzdashës, mbarësidashës,mbarëdashës, ma­ce­dashëse, mikdashës, kotmadhështi, paraprindë, mendje­dyshonjës,historishkrues (historian),bimëtregonjës (botanist),tymjak (oxhak), lindjak (i posalindur), pamendëri,njëkombësi, shumëkombësi,mortësi, punëtorësi, mjerësi, keqësi, gjakësi,lirësi,parësi,djemuri,pamëri, shumëfarësi, pashpresësi, më­simtari, plotëri, keqbarazi, mirëbënjësi, miliunist (milioner), ngajë (shkak),mirërrojtje, mirënjojtje, drejtdukje, vendlermi (vendilindje) rrotullohësit (planetet), kryeushtar, kryeftillonjes, fluskaujë, mirërrojtje, moskamje,squkë (vë) – klloçkë (vë), etj.; fjalëterma dhe togfjalësha terminologjikë: qendrak  (bosht i tokës, diametër), gjakvjellje, ujëqitje, ujëderdhje, dëmtar, grunar (hambar gruri), lindëtore, barëtor (farmacist), zgjedhje deputore (e deputetëve), mesdëbonjë (qendërikës), meshqëse,thartor (uthull), palët (shtresat) e dheut, djathë i parrahur, lule djathi, mullëz, djathë baxho (djathë pa ajkë ose djathë i mazitur, siçquhet në Kosovë), arëpunonjës, pemëtore,përmbjell (shar­toj), të përmbjellurit (të shartuarit), përmbjelltore (shartim), sytë e kalemit (e biskut – e prerë e biskut), të përmbjellët me të çamë, të përmbjellët me të bashkuar, të përmbjellët nën lëvozhgë, të përmbjellët me burbuqe,pulë miskate, dallëndyshe e detit, shekë (sh.sheqe dhe sheka – lloj ene druri), tundjesë (tro­bolicë (në Gegëri, mutinë (sllav.), stopan, vedër, mapë, grivë, stap, bimçe (lloj ene), kullore, kënaçe, dhemasje (matëse e largësisë), fuzat e gjakut, kakusha (mjek. pluska, shika), ge­mat e gurmazit, fyzat e frymës, kopshte kafsharake dhe bimarake (për kopshtet zoologjike e botanike), gjilpërëz (pjesë e lules),gojëz, lugëz, farëz, fletëz,degëz, purtekëz, gjilpërëz (pjesë e lules), guhak,truzë (truri i vogël), xhongël (rrudhë e trurit), ngrohmasje (termometër),uratëz, faqezë,fëmijëz,trajtëzë ,fle­tëz, krymëza,etj.;

mbiemra: (i) përmesëm (mesatar), përndërkryer (i, e), përmoçme (e), zakonisur (i),ndërdyshëm(i),hijeruar (i),tërë­ndriçim (i), forthijshëm (i), kafshët (i) (plehe të kafshta), i bimët (helme të bimëta), shkumbëkurorëzuar (i), paanët (i), papamët (e), gjysmëshpirtme(e), fatbardhshme (e), shumë­kohshme (e), ujëtor (i lëngët), vjetëroke (antike), vjedharake,diturake, maja­ra­ke, (moshë) çunarake, motarake, foshnjarake, burrërarake, pleqarake, plakarake, plakarishte, vezëtore (pulë, që ka brenda vezë),shpirtengjëll, shpirtiriq, shpirtndritur, shpirtdjallëzi, shpirt­lugat, shpirtkërmill, shpirtpakë,shpirtlumtur, zemërpak, zemërmjerë, zemerduronjës,  zemërndyer,dorëhollë,mendje­shkurtër,mendjepakë, sysëmurë,  farëzuzari, gënjeshtërmadhe, mirëmosnjohës,pësimadh,nakarmëshenjtë, vendzënës, vetë­urdhëronjës, mallkimdhënës, etj.;

folje: përgjykoj, përnderoj, çpërnderoj, shpërkufizoj, mi­rë­ditësoj, mirësoj, lajmësoj, brumëzoj,hirështoj,fjalëtoj (flas), nënurdhëroj,pingulizohet, ngajoj (shkaktoj), përngroh, tër­sjell,etj.;

ndajfolje: bashkëzëshëm, kombërisht,frymërisht (shpir­të­­risht), lëndërisht (materialisht), tërthorçe, së mbrashti, së mbari, së sipërmi, së poshtërmi, kurdoheras, vazhdasi, ngul­mazi , brinjazi, shquarazi, sindekur, etj.

Veçori gjuhësore që bien në sy gjatë leximit të Kale­ndarit Kombiar janë edhe përdorimi i dendur i shumësit te emrat me –ra, -ëra, -ta, -na, -ka (+deminutivë) te të dyja gjinive: mbretërira, kopshtra, barishtëra, plaçkëra, anëra (anë), vadëra, bimëra, copëra, pemurishta, farëna,plaçkurina, bukurina, këpucka, duarka,fustanka,deriçka, vrimçka etj.; dhe përdorimi i dendur i emrave foljorë: të vjelurit, të mble­dhurit, të mbrehtit, të sosurit, të punuarit, të mësuarit, të lë­ruarit, të mbjellurit, të përmbjellurit, të shartuarit, etj. Ja një shembull:Të mbyllurit e shkollavet, të ndaluarit e mësimit shqip në shkollat e qeverisë, të kyçurit e klubevet … (1911, f. 40)

Po kështu, bie në sy paraqitja e dendur e varianteve fonetike, përkatësisht e varianteve sinonimike:

emra: pafuqësi – pafuqi; turpsi – turpni; poshtësi – poshtëri; mjekni – mjekësi; tregësi- tregëri; pleqësi – pleqëri; pamendëri – pamendësi; punëtori – punëtorësi; diplomatëri – diplomaci; plotëri- plotësi; shalqi – sharqi; hidhësi – idhësi; qytetari – qytetëri;kusarëri – kusari; vobëzi – vobektësi; shqiptarësi – shqiptarëri; pastri – pastrim;mundëtar – mundës; notëtar – notues; shëndet – shëndetje; dritesore – dritare; mortje – mortësi; mirënjojtje – mirënjohje; paditje – padije; njohë (a) – njohje; tru-ri – tru-ja,e ndërdyshmja – mëdyshja,  barna – barishtëra: grek – greqishtar (që flet greqisht) etj.;

mbiemra: i nevojtur – i nevojshëm;i bimët – bimor; bimake – bimore, damtore – e dëmshme; i helmët – helmues;i forcijshëm – i fortë,  mungimët (i) – i munguar, i qytetçëm – i qytetëruar etj.;

folje: fjalëtoj – flas, vogëlsoj – vogëloj; madhoj – zmadhoj; nguret-nguroset; kuqet – kuqërohet, etj.;

Përdorimi i sinonimeve vërehet sidomos kur përdoren fjalët e huaja. Në ato raste shumë shpesh jepen të dyja fjalët – fjala shqipe dhe fjala e huaj, turke ose greke, këto të fundit në kllapa, ndërkaq ka raste kur fjala shqipe jepet në kllapa: dobi (qar, fajde), radhua (defter), shëronjës (heqim); shtrëngatë (furtunë); shpresë (ymys); shkak (sebep), qeveri (hyqymet), be (prokopi); kllapa (parantezë), pazar (treg), heqëz (sirtar), shumëgjuhësh (poliglot), patate (kërtolla), tërfil (jonxhe), fasule (groshe), etj. Ja një shembull: Pse pra hyqymeti (qeverija) s’i ep lirin’ e gjuhës shqiptarëve, se kjo gjuhë na i bëhet mur i hekurt armiqve e s’le të hedhin shtekun … (1890, f. 65); … çdo e ligë që i vjen vendit ka për shkak (sebep) vetëdijen e ligë të shqiptarëve që janë pas qeverisë; … duke tërsjelltur (me tafra ontas) nga gjuhë të tjera … (1900, f. 62);

Përdorimi paralel i fjalëve shqipe ose të konsideruara si të shqipes, krahas fjalëve turke a greke, është i kuptueshëm dhe i pajtueshëm me misionin e patriotëve shqiptarë – përdorimi i fjalëve turke e greke është tejet i shprehur në këtë kohë, siç dëshmohet edhe në tekstin në vijim: Zaptija që na rreh, bimbashi që bëhet një me hajdutin e na rjep, kajmekami që na vjedh, mytesarifi që na çpërnderon, alaj-beu që na tmerron, pothuaj gjithnjë janë shqiptarët e më të paktët halldupë(1890, f. 48). Ka raste, më të rralla, kur përdoren njëkohshëm dy fjalë shqipe sinonime ose që ndihen a përjetohen si të tilla, njëra prej tyre në kllapa: pikset (trashet), shpesh (dendur),etj.

Kalendari sjell edhe lëndë të pasur frazeologjike, por edhe njësi gjuhësore folklorike, sidomos fjalë të urta e lloje të ngjashme me to, si fjala vjen: Plasi dheu, doli dushku, m’i madh dhëndëri se krushku. (epigram popullor); Morrat na hanë dhe sqimat na mbajnë (1904, f. 97); Më mirë të flesh urët (unët), sesa të zgjohesh me hua. (1904, f. 98); Dhelpraqë fle, s’gjuan pula. (1904, f. 95); Kur ndahet pusi, ahere dihet vleft’ e ujit. (1904, f.97);  Që kur kam një dele e një lopë, bota më nderon. (1904, f. 95); Madhështia i mbyll derën njeriut. (1904, f. 97); Ujku s’ha mish me porosi. (1904, f. 95); Kush bëhet mjaltë e han mizat. (1905, f. 147); Barra është e lehtë ndë sup të tjetrit. (1905, f. 147). E shumë të tjera.

E gjithë kjo lëndë e pasur dhe e larmishme nga ana për­mbajtjesore, e gjithë kjo lëndë e pasur dhe e larmishme gjuhë­sore e letrare,  botuar në revistën Kalendari kombiar ka ndikuar ndjeshëm që të zhvillohet e pasurohet gjuha shqipe, të pasu­rohet e të lëvrohet gjuha e letërsisë, gjuha e publicistikës, gjuha politike dhe gjuha shkencore.

Përfundim

Në përfundim duhet të thuhet se në përvjetorët, që do të shënohen vit pas vitesh për Kalendarin kombiar, nderimi e mirënjohja duhet t’u shkojë të gjithë atyre veprimtarëve e zelltarëve të cilët me ko­ntributin e tyre të madh atdhetar, me veprimtarinë e krijimtarinë e tyre të shquar gjuhësore, letrare e diturore, edhe botore, kanë shënuar historinë e çmueshme të kësaj reviste, pa të cilën nuk mund të hartohet asnjë histori e plotë e zhvillimit të publicistikës sonë dhe sidomos asnjë histori e lëvizjes sonë për liri, për çlirim, për shtetësi, për gjuhën e për arsimin shqip.

Një mirënjohje e një përlavdërim i veçantë u shkon edhe botuesve të Fondacionit Arsimor Kulturor Humanitar ALSAR dhe kryetarit të këtij fondacioni z. Mehdi Gurra, Këshillit botues, prof.  dr. Genc Luarasit për përgatitjen e materialit për botim dhe të gjithë atyre që kanë bërë punë me përkushtim të rrallë që lexuesi shqiptar ta ketë në dorë në një botim kaq të veçantë Vjetarin Kalendari kombiar.

*Botuar në librin “Shefkije Islamaj -Shkrime të saj dhe shkrime për krijimtarinë e saj”. Instituti Albanologjik, 2018, f. 17-38.

---

[1]Më 2017, në 120 vjetorin e daljes së tij, u ribotua në katër vëllime kolana e plotë eKalendarit kombiar (1897-1928), nga Fondacioni ALSAR, Tiranë.

[2]Aurenc Bebja,Një studim i rrallë francez për shtypin shqiptar të viteve 1848 – 1939,  22 Shkurt 017. Burimi: gallica.bnf.fr / Bibliothèque natio­nale de France, sipas Aurenc Bebes nga Blogu © Dars (Klos), Mat – Albania);Linku: https://www.darsiani.com/la-gazette/nje-studim-i-ralle-francez-per-shtypin-shqiptar-te-viteve-1848-1939/.Sipas gjurmuesit të palodhshëm të arkivave Aurenc Bebes, me origjinë shqiptare e që jeton në Francë, studiuesi francez André Ravry më 1939 ka botuar një studim për shtypin shqiptar të viteve 1848-1939, brenda dhe jashtë Shqipërisë, në revistën e Universitetit të Shkencave të Shtypit të Parisit, në numrin 3 të muajve korrik-shtator 1939. Shkrimi ka  karakter analitik dhe gjendet në Bibliothèque nationale de France.

[3] Mid’hat Frashëri, Kristo, Parathënie, Kalendari Kombiar (1913-1928), ALSAR, Tiranë, 2017.

[4] Dr. Laurant Bica, Kristo Luarasi dhe Frashërllinjtë, Parathënie, Kalendari Kombiar (1903-1907), ALSAR, Tiranë, 2017.

[5]Mit’hat Frashëri, 6 javë në  Shqipëri, përgatitur nga Uran Butka. Plejad, 2016.

[6]Rexhep Qosja, Ëvetari i dytë (1845) i Naum Veqilharxhit – dokument i rëndësishëm i Rilindjes Kombëtare, “Semantika e ndryshimeve historiko-letrare”, Vepra X e Kompletit, Prishtinë, 2010, f. 146.

Gazetari dhe shkrimtari Sami Milloshi çeli ekspozitën e dytë të artit në Kolegjin Wheaton në Norton, Massachusetts. Ekspozita do të qëndrojë e hapur deri më 22 dhjetor 2025. Janë rreth 40 piktura të formatit të madh, disa edhe miniatura. Motivet janë kryesisht landscape — pamje nga natyra.

Intervistë e piktorit Sami Milloshit dhënë Kryeredaktorit të Gazetës “Dielli”, Sokol Paja

1. Cilat janë veçantitë e ekspozitës së dytë të piktorit dhe shkrimtarit Sami Milloshi? Si u prit në Boston nga publiku dhe artdashësit amerikanë?

Së pari, do të dëshiroja t’ju falënderoj përzemërsisht, i nderuar zoti Paja, për ftesën për të folur mbi pikturën time. “Dielli” është një emër i madh i publicistikës shqiptare dhe ju po e mbani gjallë me dinjitet këtë emër emblematik. Unë vij në pikturë nga bota e letrave — jam shkrimtar dhe me një çerek shekulli mbi supe si gazetar aktiv në shtypin e shkruar shqiptar. Duket pak e çuditshme sesi i hyra pikturës. Tetë vjet më parë, i bëra një pyetje vetes: “Çfarë do të bësh kur të dalësh në pension?” Përgjigjja ishte: “Merreu me pikturë.” Dhe ashtu bëra — vajta, bleva kavaletin, paletën, penelat dhe bojrat në një dyqan arti në Brockton, Massachusetts.

Kur vajta të paguaja te arkëtarja, i thashë:
— Please wish me good luck, I am going to be a painter! (Të lutem, më uro fat, sepse kam vendosur të bëhem piktor).
— Good luck! (Paç fat) — më tha ajo dhe qeshëm.
E fillova me shumë dëshirë. Ditë pas dite u bënë disa punë. Meqë ende vazhdoj të punoj në Kolegjin Wheaton në Norton, Massachusetts, i kërkova presidentit të kolegjit të hap një ekspozitë. Ishte viti 2018 — një vit e pak pasi kisha filluar të pikturoja. Natyrisht isha fillestar, por plot pasion, sepse më kishte rrëmbyer piktura. E hapa ekspozitën në qendrën kulturore të kolegjit. U pëlqye.

Presidenti Dennis Hanno madje bleu piktura për zyrën dhe shtëpinë e tij. Blenë edhe disa profesorë dhe studentë. Gjashtë muaj më pas, m’u dha e drejta të flisja për pikturën time në mbledhjen vjetore të profesoratit dhe stafit tjetër të kolegjit (rreth 400 veta). Pas asaj dite, si të thuash, u bëra i njohur si “piktori i kolegjit”. Bëja piktura dhe i shisja po aty. Kjo që kam hapur tani është ekspozita e dytë, e hapur po në Kolegjin Wheaton, tashmë në mjediset e bibliotekës ku edhe punoj.

2. Sa do të qëndrojë e hapur ekspozita? Sa piktura janë? Cilat janë motivet artistike?

Ekspozita do të qëndrojë e hapur deri më 22 dhjetor të këtij viti. Janë rreth 40 piktura të formatit të madh, disa edhe miniatura. Motivet janë kryesisht landscape — pamje nga natyra. Por unë nuk jam piktor realist; unë pikturoj shpirtin tim përballë natyrës. Pse ky vend? — më pyet ti. Sepse ky vend, Amerika, është vend i çudive. Unë kurrë nuk do të isha bërë piktor në Shqipëri. Por Amerika është vendi ku njerëzit që ndjekin një ëndërr bëjnë çudira, duke e shndërruar të pamundurën në të mundshme — pra, në një realitet të prekshëm.

Një mik imi, profesori i matematikës Luigj Gjoka, ish-deputet, ka thënë se: “Te ti, Sami, u zgjua një ëndërr e fjetur e fëmijërisë për pikturën dhe u bë realitet në moshën e burrit.” Ky është, për mua, përcaktimi më i saktë estetik i asaj çfarë ka ndodhur me mua si piktor dhe si krijues në tërësi.

3. Cilat ishin reagimet e amerikanëve mbi veprën tënde krijuese?

Jashtëzakonisht inkurajuese. Amerika ka një veçori: është një mjedis gjigand inkurajues. Një kolege në bibliotekë më tha sot: “Ngjyrat e pikturave të tua më bëjnë të lumtur.” Presidentja e kolegjit, Michaele Whelan, tha se “këto piktura janë perla impresioniste”. Kam shitur me dhjetëra piktura nëpër Amerikë, thjesht përmes komunikimeve të drejtpërdrejta. Por kënaqësinë më të madhe ma japin studentët kur blejnë pikturat e mia.

4. Cilat ishin reagimet e shqiptarëve mbi veprën tënde krijuese? A ju kanë mbështetur shqiptarët e Bostonit? A ka motive shqiptarie kjo ekspozitë?

Kanë qenë reagime pozitive. Në një manifestim kulturor në Kishën Shqiptare në Worcester kam shitur disa piktura. I kanë blerë vëllezërit e famshëm artistë Geg dhe Ndoc Delia. Po, ka pak motive shqiptare, por jo aq sa do të dëshiroja të kisha. Sa i takon mbështetjes së shqiptarëve të Bostonit, mund të them se kam vetëm përkrahje individuale miqsh, por nuk ekziston ndonjë përkrahje si komunitet. Ata as që e dinë se unë jam edhe piktor…

5. Cilat janë mesazhet kryesore që i jepni publikut në këtë ekspozitë?

Paqe me veten, paqe me natyrën, paqe me njerëzit që të rrethojnë. Unë kam tashmë një ide më të qartë për artin: Arti është një univers i vetëm, ku interferojnë të gjitha llojet e artit, pavarësisht formës së shprehjes — qoftë pikturë, letërsi apo muzikë. Një poezi e mirë mund të shfaqet si pikturë, ashtu sikurse një pikturë mund të lexohet si poezi. Ka piktura që tingëllojnë si muzika e Vivaldit…

6. Cilat janë planet për ta vazhduar më tej këtë ekspozitë në shtete të tjera të Amerikës? Po në Shqipëri a keni plane?

Jo, nuk kam ndonjë plan për ta hapur ekspozitën në shtete të tjera të Amerikës. Por kam një ëndërr ta hap një ekspozitë në Shqipëri. Megjithatë, pasi të mbaroj punë me këtë ekspozitë, dua të merrem me botimin e një libri të ri me tregime. Ky është projekti im afatshkurtër tani për tani.

7. Cili është gjykimi juaj mbi mbështetjen që komuniteti, ambasadat, biznesi dhe organizatat patriotike shqiptare i japin artit, kulturës dhe letërsisë në mërgatë

Nuk kam ndonjë informacion të hollësishëm për mbështetjen që jep komuniteti apo ambasadat e të tjerë. Por, sa shoh në përgjithësi, e perceptoj si një vetizolim “alla shqiptar”, që as nuk tenton të integrohet sado pak në këtë mjedis kaq bujar amerikan. Shqiptarët mblidhen në darka e dreka, japin çmime kot së koti për të përkëdhelur gjoja sedrën patriotike. Por, kur vjen puna për fakte konkrete integrimi, këto duhet t’i kërkosh me qiri për t’i gjetur. E gjitha kjo vjen sepse qeveria shqiptare, dhe për rrjedhojë ambasadat e saj — përfshi edhe këtë në Washington — nuk kanë veçse një vizion të mjerueshëm për emigrantët shqiptarë, që janë në numër sa një Shqipëri e dytë.

Ajo që nuk shkon është koncepti klientelist që ka qeveria shqiptare për emigracionin. Është e turpshme. Qeveria e Tiranës mjafton të shohë Kosovën, me çfarë respekti i trajton emigrantët, dhe gjithçka mund të kthehej në rrugë të mbarë. Shkurt, unë nuk kam shpresë se kjo qeveri aktuale e Tiranës mund të ndryshojë ndonjë gjë për së mbari. Nevojitet një ndryshim rrënjësor që ta kthejë fytyrën nga interesat kombëtare shqiptare dhe të mos mbetet peng i agjendave globaliste antikombëtare.

Fotot nga Bujar Veselaj

@followers

Gazeta “Dielli” – Organ zyrtar i Federatës Panshqiptare të Amerikës Vatra, njofton vatranët, abonentët, komunitetin dhe dashamirësit e Diellit dhe të Vatrës rreth Numrit Special të gazetës Dielli me rastin e Festës së Flamurit Kombëtar:

Çmimet për publikim të njoftimeve, urimeve, reklamave, mesazheve sensibilizuese, botimeve specifike, shpalljeve të ndryshme në gazetë do të jenë si më poshtë:

1 Faqe gazetë – 600 Usd

½ Faqe gazetë – 300 Usd

Gazeta “Dielli” fton të gjithë patriotët shqiptarë në Amerikë, Kanada e më gjërë, organizatat, shoqatat, grupimet atdhetare, institucionet fetare, shkollat shqipe, shoqëritë kulturore, klubet patriotike, rrjetin e bizneseve në mërgatë e mëmëdhe që ti bashkohen kësaj fushate për forcimin e gazetës Dielli dhe promovimin e identitetit, vlerave e historisë sonë kombëtare.

Çdo njoftim duhet të vijë në gazetën Dielli përpara datës 20 Nëntor 2025.

Të gjitha njoftimet duhet të dërgohen në adresën elektronike zyrtare të gazetës Dielli: gazetadielli@gmail.com dhe pagesat përkatëse të postohen në Adresën e Vatrës: 2437 Southern Blvd, The Bronx, NY 10458.

Mirënjohje dhe falenderim të përzemërt për të gjithë ata patriotë që do i bashkohen kësaj fushate mediatike dhe atdhetare.

Opinion nga Rafael Floqi/

Zgjedhjet e para pas rikthimit të Donald Trump në Shtëpinë e Bardhë dhanë një mesazh të qartë, por jo të thjeshtë: demokratët fituan bindshëm në disa gara kyçe, ndërsa republikanët u përballën me zhgënjime të parakohshme për një parti që vetëm një vit më parë kishte rimarrë pushtetin federal. Megjithatë, nën sipërfaqe, rezultati i 4 nëntorit 2025 nuk është thjesht një fitore e njëanshme, por një pasqyrë e polarizimit të ri që po merr formë në politikën amerikane.

1. Një sinjal paralajmërues për republikanët

Humbja e republikanëve në Virgininë dhe Nju Xhersi – dy shtete që shpesh shërbejnë si termometër politik – tregon se fitorja e Trump-it në 2024 nuk është përkthyer automatikisht në besim të gjerë për partinë e tij. Edhe pse presidenti qëndroi në prapaskenë gjatë fushatës, kandidatë si Winsome Earle-Sears dhe Jack Ciattarelli e identifikuan fort fushatën e tyre me axhendën e Shtëpisë së Bardhë. Kjo lidhje, që vitin e kaluar shihej si forcë, këtë herë u shndërrua në barrë pengese.

Shumë votues, sipas sondazheve, shprehën pakënaqësi me gjendjen ekonomike. Pavarësisht rritjes së bursave apo premtimeve për rilindje industriale, kostoja e jetesës dhe çmimet e larta të ushqimeve e energjisë mbeten shqetësimi kryesor. Në këtë kuptim, Trump dhe republikanët po përballen me të njëjtin paradoks që dëmtoi demokratët në vitin 2020: treguesit makroekonomikë mund të duken pozitivë, por perceptimi i qytetarëve për gjendjen personale ekonomike mbetet i zymtë.

2. Demokracia pragmatike dhe kthimi drejt qendrës

Fitorja e Abigail Spanberger në Virginia dhe e Mikie Sherrill në Nju Xhersi nuk është rastësi. Të dyja u distancuan nga retorika e krahut të majtë të Partisë Demokratike dhe u fokusuan në mesazhe të moderuara, duke theksuar sigurinë publike, kujdesin shëndetësor dhe koston e jetesës. Në fjalimin e saj të fitores, Spanberger foli për “pragmatizëm mbi partishmërinë” – një frazë që mund të përshkruajë më saktë strategjinë e re të demokratëve.

Ky rikthim drejt qendrës, që kujton fushatat e suksesit të Bill Clintonit në vitet 1990, mund të shërbejë si recetë për rigjallërimin e partisë në nivel kombëtar. Në një kohë kur shumë votues ndihen të lodhur nga ekstremet ideologjike, mesazhi i moderuar i këtyre grave-lidere u duk se gjeti jehonë. Të dyja kanë biografi që flasin vetë – një ish-agjente e CIA-s dhe një pilote e marinës amerikane – figura që u japin demokratëve besueshmëri në fushat tradicionale ku republikanët dominojnë: siguria dhe shërbimi ndaj vendit.

3. Ekonomia, akoma “çështja e madhe ”

Slogani i vjetër “It’s the economy, stupid” mbetet aktual. Të dhënat e sondazheve të Associated Press tregojnë se më shumë se gjysma e votuesve në Virginië dhe Nju Xhersi e shohin ekonominë si çështjen më të rëndësishme. Kjo shpjegon pse demokratët që u përqendruan te inflacioni dhe pagat reale arritën rezultate më të mira.

Trump, nga ana e tij, e ka vënë theksin te emigracioni dhe çështjet kulturore, por votuesit e këtij viti kërkuan diçka më konkrete: stabilitet ekonomik. Nëse kjo prirje vazhdon, republikanët do ta kenë të vështirë të ruajnë shumicën në Kongres në zgjedhjet afatmesme të 2026-ës.

4. Një referendum i heshtur mbi Trump-in

Edhe pse presidenti nuk mori pjesë drejtpërdrejt në fushata, zgjedhjet u lexuan si një provë e hershme mbi udhëheqjen e tij. Sondazhet tregojnë se rreth 60% e votuesve janë “të zemëruar” ose “të pakënaqur” me drejtimin që ka marrë vendi. Ky është një paralajmërim për një president që sapo ka hyrë në vitin e dytë të mandatit të tij.

Për ironi, strategjia e republikanëve për ta distancuar Trump-in vetëm pjesërisht dështoi: ai mbetet figura që përcakton perceptimin e partisë, qoftë për mirë, qoftë për keq. Në disa zona konservatore, ai mbetet jashtëzakonisht popullor, por në zonat urbane dhe periferike – që përcaktojnë zgjedhjet shtetërore – prania e tij simbolike i largon votuesit e pavarur.

5. Dy fytyrat e Partisë Demokratike: nga qendra te e majta e re

Ndërsa Spanberger dhe Sherrill përfaqësojnë krahun moderat, fitorja e Zohran Mamdani-t në zgjedhjet për kryetar bashkie në Nju Jork shënon një tjetër realitet brenda Partisë Demokratike. Mamdani, një socialist demokrat 34-vjeçar, fitoi bindshëm mbi ish-guvernatorin Andrew Cuomo, duke ofruar një platformë radikale për barazi ekonomike dhe reforma të thella sociale.

Ky kontrast brenda të njëjtës parti tregon se demokratët janë ende në kërkim të identitetit të tyre: a do të mbeten një forcë qendrore që flet për të gjithë amerikanët apo do të përqafojnë një model më të majtë, evropian në frymë?

Nga njëra anë, suksesi i Mamdani-t tregon se vizioni progresist tërheq brezat e rinj dhe votuesit urbanë. Nga ana tjetër, ai i ofron republikanëve një shënjestër të re për sulme politike. Nuk është rastësi që menjëherë pas fitores së tij, komitetet republikane nisën reklama që lidhin demokratët moderatë me “radikalizmin e Nju Jorkut”.

6. Çfarë vjen më pas

Në planin afatshkurtër, këto zgjedhje janë fitore e rëndësishme morale për demokratët dhe sinjal alarmi për republikanët. Por në planin afatgjatë, tabloja është më komplekse.

Trump mbetet një figurë polarizuese që kontrollon bazën republikane, ndërsa demokratët janë të ndarë mes dy qasjeve: pragmatizmit të qendrës dhe idealizmit të majtë. Nëse arrijnë të ruajnë balancën midis këtyre poleve, mund të ndërtojnë një platformë të qëndrueshme për vitet e ardhshme. Por nëse përçarjet thellohen, rrezikojnë të përsërisin gabimet që i çuan në humbje në 2024.

Ndërkohë, ekonomia do të mbetet faktori përcaktues. Nëse amerikanët ndiejnë përmirësim real në xhepat e tyre, republikanët mund të rikuperohen. Nëse jo, ky nëntor mund të shihet në retrospektivë si fillimi i një kthese politike që rikthen demokratët në qendër të skenës kombëtare.

Përfundim

Zgjedhjet e vitit 2025 treguan se elektorati amerikan mbetet i ndjeshëm ndaj çështjeve ekonomike, i lodhur nga polarizimi dhe gjithnjë e më i prirur të kërkojë lidership që ofron stabilitet e pragmatizëm. Demokratët përfituan nga ky moment, por sfida e tyre është ta ruajnë unitetin dhe t’i japin përmbajtje fitores së tyre simbolike. Republikanët, nga ana tjetër, do të duhet të vendosin nëse do të vazhdojnë të mbështeten plotësisht te Trump apo do të kërkojnë një kurs më të gjerë që i flet gjithë vendit.

Në fund, ky ishte më pak një triumf i plotë për demokratët dhe më shumë një mësim për të dyja palët: zgjedhjet fitohen jo me retorikë, por me besimin e qytetarëve se jeta e tyre do të përmirësohet realisht.

Sokol Paja/

Michigan, 1 nëntor 2025 – Në “Imperial House” Televizioni i Shqiptarëve të Amerikës festoi çerek shekull veprimtari mediatike, edukative, kulturore dhe atdhetare në shërbim të komunitetit shqiptar e çështjes kombëtare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. “ALBTVUSA” përfaqëson modelin e arrirë mediatik, shembullin e shkëlqyer, frymën përbashkuese, nivelin e lartë profesional dhe trashëgiminë e shkëlqyer mediatiko-kulturore e atdhetare në Shtetet e Bashkuara. Administrimi vizionar i drejtorit Gani Vila, ndërthurur me profesionalizmin e spikatur e formimin e nivelin lartë gazetaresk të kryeredaktorit Rafael Floqi, energjinë e pasionin e të gjithë stafit e bashkëpunëtorëve, e ka shëndërruar Televizionin e Shqiptarëve të Amerikës në një institucion serioz e dinjitoz, mediatik, edukativ, komunitar e atdhetar. Nën prezantimin e shkëlqyer të moderatoreve Brikena Hoxhalli, Armela Gjoka e organizatorit Fran Gjoka, mbrëmja festive me pjesëmarrjen e personaliteteve të shquara kombëtare në Amerikë, shoqatave e organizatave patriotike, autoriteteve fetare në Michigan e personaliteteve politike, u kurorëzua një sukses i arrirë mediatik e komunitar me emrin dinjitoz “ALBTVUSA”.

E veçantë në mbrëmjen festive ishte pjesëmarrja e Vatrës: kryetari Dr. Elmi Berisha, nënkryetari z.Alfons Grishaj, sekretari Dr. Pashko Camaj, kryetari i Këshillit z.Kolec Ndoja, drejtori i degëve z.Mondi Rakaj, Editori i Diellit, kryetari i degës së Vatrës në Michigan z.Julian Çefa, kryetarja e degës së Vatrës në Worcester znj.Efi Qeleshi e vatranët Bardh Tomaj, Pal Rakaj, Ben Pllumaj e shumë vatranë të tjerë që nderuan një vlerë komunitare e mediatike me emrin e dashur “ALBTVUSA”. E veçantë ishte edhe pjesëmarrja e përfaqësuesve të institucioneve fetare shqiptare në Michigan: Kisha e Shën Palit-Dom Fred Kalaj, Xhamia Shqiptare – Imam Shuaip Gërguri, Teqeja Bektashiane – Baba Eliton Pashaj, Kisha Orthodokse – At Eugene Shkurti të cilët kanë dhënë një kontribut të shkëlqyer në zhvillimin e komunitetit, bashkëjetesën fetare e komunitare shqiptare në Michigan e më gjerë. Pjesëmarrës në këtë festë të rëndësishme ishin drejtuesit nga shoqata si: Bijtë e Shqipes, Qendra Ballkanike në Michigan, shoqata Malësia e Madhe, shoqata humanitare Rapsha, Koja, Jehona e Malësisë, Kosova, etj.

Dokumentari prej 13 minutash emocionoi të gjithë të pranishmit me historinë e suksesshme të lindjes e zhvillimit, sfidave e arritjeve të Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës teksa drejtori i “ALBTVUSA” z.Gani Vila me përulësi dhe mirënjohje falenderoi mbështetësit dhe pjesëmarrësit në festën e rrugëtimit 25 vjeçar.

Kryetari i Federatës Vatra Dr. Elmi Berisha theksoi se në këto 25 vite, ky medium ka dokumentuar ngjarje të rëndësishme të komunitetit tonë në SHBA nga aktivitetet e “Vatrës”, shoqërive dhe institucioneve fetare shqiptare, vizitave dhe personaliteteve të larta nga Tirana, Prishtina e Shkupi. Bashkëpunimi midis “Vatrës” dhe ALBTVUSA është një bashkëpunim i natyrshëm, ky istitucion përbën mision historik në ruajtjen e identitetit kombëtar dhe mbrojtjen e vlerave shqiptare në Amerikë. Ashtu si “Vatra” më shumë se një shekull më parë ngriti “Diellin” si simbol të dritës kombëtare, sot ALBTVUSA ka një ndikim shqiptar mbi fuqinë e imazhit dhe fjalës së lirë, theksoi ndër të tjera Dr. Elmi Berisha.

Dom Fred Kalaj në fjalën e tij vlerësoi vlerat shqiptare të kultivuara prej Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës, ndërsa Imam Shuaip Gërguri uroi misionin e televizionit si një dritare shqiptare, teksa Baba Eliton Pashaj vlerësoi punën e televizionit për bashkimin e shqiptarëve kurse At Eugene Shkurti vlerësoi punën e bekuar në dobi të komunitetit shqiptar në Michigan.

Filantropi dhe biznesmeni i suksesshëm z.Agim Lumani në fjalën e tij vlerësoi historinë dhe punën e Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës dhe bëri thirrje shqiptarëve në Michigan për të votuar Robert Lulgjurajn si përfaqësues i shqiptarëve në Kongresin Amerikan. Kryetari i Bashkisë Lezhë z.Pjerin Ndreu vlerësoi historinë e Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës, kontributin e diasporës shqiptare në Amerikë dhe bëri thirrje që shqiptarët e mërguar të mos e harrojnë kurrë Shqipërinë.

Besa Tafilaj vlerësoi veprimtarinë e televizionit, rolin e medias në shoqëri dhe ekspozoi punën e saj në Shtëpinë e Bardhë. Botuesi i gazetës “Illyria” z.Vehbi Bajrami vlerësoi punën kombëtare të “ALBTVUSA”. Z. Fran Gjoka e cilësoi “Televizionin” si dritare që lidh kombin e mërguar me trojet etnike.

Editori i gazetës “Dielli” Sokol Paja theksoi se Televizioni i Shqiptarëve të Amerikës me programet kulturore, komunitare dhe kombëtare, ka pasur një ndikim të fuqishëm në mërgatën shqiptare të Amerikës për të ruajtur dhe promovuar interesin kombëtar, interesin komunitar, gjuhën shqipe, kulturën kombëtare, historinë, traditat dhe identitetin kombëtar shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Me mijëra emisione televizive, intervista, kronika, profile, reportazhe, portrete, speciale, dokumentare, lidhje direkte, editoriale, komente, opinione, analiza dhe mbulime mediatike për Federatën “Vatra” e Gazetën “Dielli”. Këto vlera dëshmojnë për shërbimin e çmuar dhe mirënjohjen që ky television meriton nga secili prej nesh.

“ALBTVUSA” nderoi me certifikatë mirënjohje “Thank You” për mbështetjen, besimin dhe kontributin e dhënë në përparimin e misionit të “ALBTVUSA” në 25 vjet, si një zë i fuqishëm mediatik e unik i shqiptarëve të Amerikës të cilët janë: Edward Turfe, Agim Lumani, Fran Gjoka, Anila Niklos Coniku, Alfons Grishaj, Pjetër Stanaj, Peti Camaj, Mynyr Nazifi dhe filantropin e humanistin e shquar z.Ekrem Bardha.

Nënkryetari i Federatës “Vatra” z.Alfons Grishaj “Pishtar i Demokracisë” çmoi rrugëtimin 25 vjeçar të Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës, vlerësoi punën e shkëlqyer të komuniteteve fetare në Michigan dhe apeloi për më shumë reflektim, bashkëpunim e shqiptari prej shqiptarëve në mërgatë e sidomos klasës politike në Shqipëri e Kosovë në dobi të interesit kombëtar.

Televizioni i Shqiptarëve të Amerikës vlerësoi me “Certifikatë Mirënjohje” për bashkëpunimin dhe kontributin profesional, frytdhënës dhe ndihmën e dhënë ndaj “ALBTVUSA” në 25 vite, për promovimin e kulturës dhe të vlerave kombëtare në diasporë: Elidon Haxhia, Gjok Gojçaj, Ben Pllumaj, Pashko Gojçaj, Besa Tafilaj, Nikollë Hysa, Pal Shkreli, Gjon Gjolaj, Marash Nucullaj, Adriatik Sheko dhe Lulash Palushaj.

Në këtë mbrëmje gala, Dhoma e Përqafësuesve të Shtetit të Michigan përmes përfaqësuesit Philip Peters e nderoi Televizionin e Shqiptarëve të Amerikës me “Proklamatë” për kontributin e shkëlqyer mediatik në 25 vite histori. Ceremonia festive kulmoi me shfaqjen e trajlerit të filmit kushtuar Heroit Kombëtar Gjergj Kastriotit që do të realizohet së shpejti në Hollywood.

Kandidati për Kogresin Amerikan Z.Robert Lulgjuraj vlerësoi punën e televizionit “ALBTVUSA” dhe theksoi nevojën e zërit shqiptar që të dëgjohet në Kongresin Amerikan. Ai kërkoi mbështetjen dhe ftoi shqiptarët që përmes votës të bëjnë histori në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Z.Renis Nushaj kandidat për Senatin e Shtetit në Michigan vlerësoi vlerat shqiptare të promovuara prej Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës. Botuesi Ramiz Tafilaj në emër të “Gazetës së Alpeve” vlerësoi punën e tyre dhe nderoi me mirënjohje Gani Vilën e Fran Gjokën për veprimtarinë atdhetare, kulturore e mediatike. Ceremonia festive vazhdoi deri në orët e vona të mbrëmjes nën argëtimin e këngëtarëve: Aleksander Gjelaj, Dorina Tiko, Nazife Bonjaku, Perparim Mefaja, Anjeza Ndoj, Albina Ndreaj, Bukurie Domi, Kim Vojkollari, Gerona Hyska, Sali Malaj, Misi Gojcaj dhe Alberije Hadergjonaj.