Dr. Luan Zyka*/

Μë 2 shtator të vitit 1909, u hapën punimet e Kongresit Kombëtar të Elbasanit. Disa ditë më vonë, dhe pikërisht më 8 shtator, gazeta “Journal d’Salonique” e cila botohej në Selanik në frëngjisht prej hebreut Levy, botonte në faqen e parë një shkrim të Mit’had Frashërit me titull “Le congres Albanais. Lettre d’Elbassan” (Kongresi Shqiptar. Letër nga Elbasani).

Mit’had Frashëri e dërgonte letrën nga Elbasani, si pjesmarrës në Kongresin e Elbasanit, në qytetin që ka hyrë në histori me thënien e Luigj Gurakuqit “Elbasani, sikundrë asht mezi i Shqypnies landore, ashtu do jetë mezi i Shqypnies mendore”.

Gjuha diplomatike e Mit’had Frashërit

Në letrën e shkurtër dhe me informacion”me pikatore” të Frashërit të bën përshtypje një shprehje “Ju thashë tashmë se Kongresi ynë është thjesht GJUHËSOR, dhe se nuk merremi me POLITIKË”. (Gërmat kapitale janë të LZ). Por, a ishte e mundur që djali i Abdylit, nipi i Samiut dhe i Naim Frashërit, i rritur në djepen dhe magjën e mbrujtjes dhe zgjimit të vetëdijës kombëtare shqiptare të mos kuptonte se Kongresi i Elbasanit nuk ishte thjesht një kongres gjuhësor, por thellësisht një vepër politike themelore e përnjehsimit (unifikimit) kombëtar shqiptar ?!

Natyrisht që biri i Avdylit, ideologut që i dha përmasën kombëtare Lidhjes së Prizrenit të vitit 1878, jo vetëm që ishte i qartë për rolin thelbësor të gjuhës shqipe në formimin arsimor të shqiptarëve por edhe një si një truall i domosdoshëm për ngritjen dhe zhvillimin e kombit shqiptar. Koha ishte e tillë, kur Xhon Turqit i zhgënjyën shpresat e shqiptarëve për më shumë liri ekonomike dhe kombëtare, duke shtypur me dhunë cdo lëvizje të shqiptarëve qoftë me karakter ekonomik, apo me karakter kombëtar, si mësimi i gjuhës shqipe etj.

Ndaj Mithadi duhej të shprehej publikisht me kujdes për karakterin dhe synimet kombëtare të Kongresit të Elbasanit të vitit 1909, për të mos acaruar pushtetin e Turqëve të rinj që po orvateshin të pengonin zgjimin e shqiptarëve, dhe për të vepruar me shpejtësi në drejtimin e zgjimit dhe përnjehsimit të kombit shqiptar, i cili me zor po dilte nga mugëtira e konstruktimit etnik ashtu siç kishin bërë kombet fqinje; serbët, grekët, bullgarët etj.

Rëndësia ekzistenciale e gjuhës për shqiptarët

Thjesht, me këto ndërmarrje politike, nacionalizmi shqiptar po bënte atë që fqinjët e kishin bërë dhjetra vite më parë; vetëidentifikimin e tyre në një njësi të veçantë kombëtare shqiptare, të dallueshme si nga kombet fqinje, ashtu edhe nga otomanët.

Nga ana tjetër, do mjaftonte vetëm fakti se, objekti kryesor i Kongresit të Elbasanit ishte gjuha dhe arsimi shqiptar, dmth çështja thelbësore e kulturës së një kombi në kushtet e shqiptarëve kishte përmasa ekzistenciale, dëshmon se ishte kuvend i nivelit me të lartë politik, sepse vetë politika kulturore e një kombi është politika e politikave të tij kombëtare dhe shtetërore.

Aq më shumë në rastin e shqiptarëve, inteligjenca politike dhe kulturore shqiptare, i “kishte borxh” rracës nga e kishte prejardhjen, zgjimin dhe formësimin e plotë të vetëdijes dhe identitetit të tyre shqiptar. Ashtu siç po bënin kombet e tjera ballkanike nën frymën e ideve të Revolucionit francez dhe të interesave të Fuqive të Mëdha në këtë pjesë të Perandorisë Otomane.

Duke qenë i bindur se në arkivat e vendeve të ndyshme, duke përfshirë edhe ato shqiptare, gjenden të pahapura thesare faktesh dhe dokumentacioni për historinë e shqiptarëve, gjithsesi edhe me ato fakte që njohim deri tani, jemi në gjendje të përvijojmë rrugëtimin e çështjes së ideologjisë kombëtare shqiptare deri në Kongresin e Elbasanit të shtatorit të 1909.

Fillesat e zgjimit të vetëdijes kombëtare shqiptare

Para afro 300 vjetësh, dhe pikërisht në vitin 1734, ishin arbërëshët e Siçilisë ata që hapën shkollën fetare shqiptaro-orodokse të Palermos, me qëllim përgatitjen e klerikëve të rinj arbërëshë, të cilët do shërbenin në kishat e Sicilisë me popullsi arbëreshe.

Themeluesi, drejtuesi dhe frymëzuesi i kësaj shkolle ishte Pader Giorgio Guzzetta. Frut i kësaj fare të mbjellë dhe të kultivur nga At Guzzetta, ishte manifesti i nxënësit dhe bashkëpuntorit të tij, Paolo Marrini, i shkruajtur në vitin 1738 me titull “De studiis necessariis ad recte instituendos SiculoAlbanensis Collegii canditatos. Oratio ad rerum albanorum studiosos” (Mbi studimet e nevojshme për formimin e duhur të kandidatëve për Kolegjin Siculo Albanensis. Një doracak për të interesuarit për çështjet shqiptare).

Që nga kjo kohë e në vazhdim, gjatë shekullit të 18-të e deri në fund të shekullit 19-të, çështja e identifikimit kombëtar të shqiptarëve u bë objekt i shumë studjuesve dhe pionerëve të idelogjisë kombëtare të shqiptarëve midis arbëreshëve të Italisë si Nicola Chetta, ish – kryeministri i Italisë Crispi, studjuesi Bidera dhe nxënësi i tij, i mirënjohuri De Rada, pastaj Dhimitër Kamarda etj.

Kjo plejadë e pionerëve të zgjimit kulturor të shqiptarëve frymëzoi me dhjetra stjudues dhe veprimtarë në Greqi, Shqipëri, Rumani Turqi etj. si edhe të huaj romantikë si grekë, gjermanë, austriakë etj.

Midis intelektualëve etnikë shqiptarë ishte konsoliduar idea se gjuha dhe arsimi shqip ishte mjeti i domosdoshëm për ngritjen e nivelit emancipues të shqiptarëve në nivelin e shoqërive të qytetëruara.

Ashtu siç shkruante Zef Jubani, “për shvillimin e shqiptarëve, duhet përkthyer në shqip kodi ligjor osman dhe të shqiptarizohej arsimi”. Dhe jo vetëm kaq, të shkruajturit dhe mësimi i gjuhës shqipe përbënin palcën kurrizore të krijesës kombëtare shqiptare.

Në këtë shtrat të konsolidimit të etnogjenezës shqiptare, përgjatë shekullit të 19-të, do të shtoheshin përrenjtë e krijimit kulturor për gjuhën dhe kulturën shqiptare, krijimet e mbi 35 alfabetëve të shqipes, përkthimet e Biblës në shqip, si ato të Anonimatit të Elbasanit, të Tedodor Haxhfilipit (Dhaskal Todri i shkolluar në Akademinë e Voskopojës), të At Grigor Gjirokastritit në Korfuz, të Naum Veqilharxhit, Zef Jubanit etj.

Viti 1879 dhe vëllezërit Frashëri

Duke e pasur të qartë domosdoshmërinë kulturore dhe kombëtare të njehsimit të alfabetit dhe të shkrimeve në gjuhën shqipe, në tetor të vitit 1879 do të themelohej në Stamboll, në shtëpinë e Abdyl Frashërit, Shoqëria e të Shtypurit të Shkronjave Shqip. Viti 1879 mendoj se është stacioni i parë i veprimit të organizuar të politikës kombëtare kulturore të shqiptarëve me Kongresin Gjuhësor të Konstandinopojës.

Historia dihet me punën e kësaj Shoqërie, si edhe përndjekjen e persekutimin e drejtuesve të saj prej pushtetit otoman. Një tjetër përpjekje e organizuar e veprimtarëve të Lëvizjes Kombëtare shqiptare u shënua në vitin 1898 në Bukuresht me Kongresin Kombëtar kushtuar shkollave shqipe, nga ku iu drejtua një kërkesë sulltanit për të futur “…mësimin e detyruar të gjuhës shqipe në të gjithës shkollat e Shqipërisë, pa përjashtim”.

Nuk dimë asnjë përgjigje nga pushteti Otoman, dhe nuk kishte se si, kur lexojmë se cfarë i tha Dervish Pasha sulltanit pasi u kthye nga luftimet kundra kryengritësve shqiptarë: “Nëse u lejohet shqiptarëve që të mësojnë gjuhën e tyre së bashku me të krishterët, atëherë jo vetëm shqiptarët dhe Shqipëria do t’ju shpëtojnë nga dora, por edhe Stambolli do të jetë në rrezik. Gjuha shqipe jo vetëm që nuk duhet shkruar e lexuar, por çdo kujtim i këtij kombi gjithashtu duhet të fshihet dhe të harrohet”

Nga ana tjetër e frontit, ishte Sami Frashëri, ideologu i Lëvizjes Kombëtare shqiptare që shkruante se “…edhe shqiptarët të zënë e të shkruajën e të këndojënë gjuhën e tyre që të mundinë të rujnë kombinë”.

Shqiptarët si ngërç në “Çështjen Lindore”

Çështja Lindore po kalonte në nja etapë tjetër. Pas krijimit të shteteve Serbe, Greke dhe Bullgare tani ishte shtruar për zgjidhje (apo për ta krijuar artificialisht …) çështjen maqedone.

Çështja shqiptare “ishte harruar” në sirtarët e politikave të Fuqive të Mëdha, dhe shqiptarëve nuk u kishte mbetur asgjë tjetër, përveçse të kalonin në fazën tjetër të zhvillimi të proçeseve të brendshme të konsolidimit të identitetit të tyre kombëtar nëpërmjet arsimit dhe kulturës kombëtare. Përbën temë studimi më vete fakti që zhvillimi i arsimit kombëtar, ndonëse që në fillimet e shfaqjes së lëvizjes kombëtare ishte një nga çështjet kryesore për të cilat u kujdesën frymëzuesit e saj që nga Guzzetta etj , vonoi të korrte frytet përkatëse.

Në këtë vonesë ndihmuan pengesat që vinin kryesisht nga pushteti osman dhe Patriarkana Ekumenike, por edhe një sërë dobësish të brendshme, që lidhen me realitete të formuar prej shekujsh dhe dasitë e ndryshme midis shqiptarëve në besimet e ndryshme fetare, në dialektet e ndryshme gjuhësore në trevat e tyre, sidomos ne dy grupet kryesore gegnisten dhe toskërishte, në interesat ekonomike të krerëve feudalë që e kishin lidhur ekzistencën e tyre me pushtetin otoman etj.

Kongreset si nyje të thurjes së vetëdijes shqiptare

Në këtë vorbull ciklonesh, që përplaseshin mbi Ballkan dhe kryesisht në hapësirën shqiptare, del e qartë pse zhvillimi i arsimit kombëtar shqiptar ishte në thelb dhe praktikisht një çështje politike, si kusht dhe pararendës i pavarsisë së Shqipërisë në 28 nëntor 1912.

Pas shpalljes së Hyrijetit nga Turqit e Rinj, të cilët erdhën në fuqi më së shumti me ndihmën e shqiptarëve të Kosovës u ndezën shpresat e shqiptarëve për zhvillim ekonomik por për elitën intelektuale nacionaliste kishte ardhur ora për veprime praktike të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Në këtë hulli u mbajt me sukses Kongresi i Manastirit edhe pse nuk vendosi për një alfabet të vetëm, por përjashtoi alfabetet arabe dhe greke duke përcaktuar orientimin perëndimor të shqiptarëve. Një kongres i dytë u mendua të zhvillohej në Janinë, por siç duket pas ndërhyrjeve të faktorëve të jashtëm, ku pëshpëritet se luajti rol edhe Ismail Qemali, ky kongres nuk u zhvillua.

Nga ana tjetër Turqit e Rinj, ose grupimi më radikal mes tyre, të cilët në thelb nuk mendonin për liberalizimin e shoqërise multietnike osmane por turqizimin e saj tërësor, po bënin çdo përpjekje për shuarjen apo devijimin e Lëvizjes Ideologjike dhe Kulturore të Shqiptarëve.

Për këtët qëllim, menjëherë pas kongresit të Alfabetit të Manastirit të viti 1908, Turqit e Rinj mblodhën krerët e shqiptarëve të Jugut në një kuvend në një teqe bektashiane në Tepelenë në dimrin e vitit 1909. Synimi i tyre ishte që ti ti bindnin shqiptarët e Jugut që të përdornin vetëm alfabetin arab në shkrimin dhe këndimin e gjuhës shqipe. Por shqiptarët nuk i dhanë rëndësi këtij halli diplomatik të radikalëve Xhonturq, duke u interesuar vetëm për bashkimin e 4 vialjateve me popullsishqiptare në një të vetëm.

Turqit e Rinj vazdhuan përpjekjet e tyre duke zhvilluar në korrik të vitit 1909 Kongresin e Dibrës, me synim ti mbushnin mendjen shqiptarëve që të shkruanin gjuhën e tyre me alfabetin arab që ishte alfabeti i shenjët i besimit islam. Por edhe Kongres i Xhonturqve dështoi në saj të qëndrimit patriotik shqiptar të shumicës së pjesmarrësve midis të cilëve edhe përfaqsues të besimit islam të Serbëve, Bullgarëve etj.

Veç punës bindëse duke ofruar “kulaçin” e besimit fetar për të penguar zhvllimin e arsimit shqiptar sipas zgjedhjes së tyre më gjuhën dhe alfabetin latin, Turqit e Rinj përdorën edhe politikën e “kërbaçit” duke dërguar në viset shqiptare ushtrinë ndëshkuese otomane me Xhavit Pashën në krye i cili u deklaronte gazetarëve se kam ardhur të përhapur arsimin të cilin nuk e pëlqenin kosovarët dhe shqiptarët. E njëjta tezë qarkullonte edhe në politikën e jashtme britanike, si mbështetëse atëhere të Turqve të Rinj. Kur në fakt shqiptarët po bënin të kundërtën, ishin zgjuar dhe ngritur për të zhvilluar arsimin në gjuhën e tyre dhe në alfabetin latin.

Shkolla shqipe, mësonjëtore të fshehta apo Normale si ajo drejtuar nga Nikoll Naço në Rumani, ishin ngritur dhe funksionin sado mes problemeve të tyre.

Nga ana tjetër sistemi arsimor otoman i prapambetur dhe i cunguar në dije dhe i kufizuar në lëndë mësimore, nuk zhvillonte një rini të ditur dhe të emancipuar si nxënësit që dilnin nga shkollat greke apo italiane etj., në Shqipëri.

Në këto kushte, faktori shqiptar po fermentonte hapin e tij të mëtejshëm, ku sipas botimit të thirrjes së gazetës Liria të Selanikut, më 14 mars 1909 me titull “Kongres për Shkollat Shqipe”, dhe më 16 maj të apo atij viti, e njëjta gazetë, që botonte Mithat Frashëri në Selanik, lajmëronte se “është vendosur që Kongresi i Elbasanit të mbahet më 20 gusht”. Data 20 gusht me kalendarin otoman i përket datës 2 shtator.

Në këtë shkrim theksohet midis të tjerave se “Gjer më sot shqiptarët kanë bërë shumë punë veç e veç po nëse bashkohemi të gjithë, atëhere do bëjmë më shumë punë, dhe do të jemi më të fuqishëm…”.

Përzgjedhja e Elbasanit si veprim strategjik

Nuk është e rastësishme përzgjedhja e Elbasanit si vendi i mbajtjes së këtij Kongresi themelor të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Edhe pse Mithat Frashëri, në shkrimin e tij për gazetën “Journal d’Salonique” përshkruan përzgjedhjen e Elbasanit si një qytet i qetë me njerëz të emnancipuar, është e qartë se kjo është gjuha diplomatike e tij përkundrejt faktorëve të jashtëm, kundërshtarë të çëshjtes shqiptare.

Për idelogogët e Lëvizjes Kombëtare shqiptare, Elbasani, qysh pas Lidhjes së Prizrenit ishte vendi i takimeve të fshehta të tyre për çështjet kombëtare shqiptare. Elbasani kishte formuar tashmë një traditë më shumë se një shekullore të veprimtarisë dhe zgjimit kulturor kombëtar shqiptar, me veprat e Teodor Haxhifilipit (Dhaskal Todri) për alfabetin gjuhën dhe arsmin shqiptar. Me dorëshkrimet e gjetura në gjuhën shqipe në Manastirin e Shën Gjonit Elbasani, me mësuesit shëtitës të gjuhës shqipe si Simon Shuteriqi, dhe Hasan Ceka, me veprat e Luterit shqiptar, Kostandin Kristoforidhi etj.

Bile në Elbasan, gjuha shqipe përdorej edhe në marrëdhëniet me shkrim të tregtarëve të qytetit.

Është për tu shënuar shprehja e Edhit Duram kur vizitoi Elbasanin se, “njerëzit e këtij qyteti kanë një prirje të lindur për të mësuar”. Gjithashtu Elbasani ishte më pak i ndikuar dhe i kontrolluar nga faktorët e jashtëm si Patriarkana e Stambollit apo edhe Austria dhe Italia.

Në politikën greke ishte konstatuar prej kohësh fakti se drejtuesit e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, pas pengesave që po ndeshnin në Korçë, kishin përzgjedhur Elbasanin si qendër tjetër të Lëvizjes së tyre Kombëtare.

Kur u hap lajmi se me fitoren e Xhonturqve u rivendos Kushteuta me premtimin se mileti do kishte më shumë të drejta ekonomike, shoqërore dhe kulturore, në Elbasan tellall Xhepi, si agjensi e sotme lajmesh, jepte sihariqin,

– “U dha urdhër për me u këndue gjuha shqipe ashiqare”

Edhe vetëm ky fakt do të ishte i mjaftueshëm për të kuptuar të interesuarit se vetëdija shqiptare po merrte trajtë, formë dhe funksion në jetën shqiptare.

Përmasat e shumanshme të Kongresit të Elbasanit

Pa hyrë na faktet e ditura rreth pjesmarrjes së gjerë të klubeve, personaliteteve të njohura dhe të panjohura të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, po ashtu edhe mungesave të veprimtarëve të tjerë si nga Kosova dhe Vlora, apo Gjergj Fishta me veriorët e tjerë (të cilët lajmëruan se do të ishin në një mendje me vendimet e dala nga Kongresi i Elbasanit), mund të vërejmë disa kulme të këtij Kongresi.

Edhe pjesmarrja e delegatëve ishte me synim gjithëpërfshirës si gjeografik ashtu edhe fetar disa mungesa të faktorëve të tjerë shqiptarë dëshmojnë mungesën e një qendre të vetme, të pranuar nga të gjithë si drejtuese dhe koordinuese e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Megjithatë, në politikë, shpesh qëllimi justifikon mjetin, dhe ky qëllimi u arrit me ndihmën e patriotëve elbasanas si Dervish bej Biçakxhiu, Aqif Pashë Elbasani, Lef Nosi etj., të cilët jo vetëm organizuan mikpritjen e kongresistëve, por mobilizuan edhe forca të armatosuara të popullit nga Shpati, Gramshi etj., për të raujtur rendin dhe qetësinë nga kundërshtarët e Lëvizjes Shqiptare, me mercenarët e tyre shqipfolës.

Në fillim Kongresi i Elbasanit nuk u pa me ndonj rëndësi të veçantë nga mjaft të interesuar, siç shkruan edhe Gjergj Qiriazi “nuk kisha dëshirë, por në fund vendosa të shkoja me Sevastinë”, apo siç raportonte konsulli austriak se “…nuk shikonte ndonjë gjë të madhe në Kongresin e Elbasanit”. Ndoshta austriakët nuk ishin të informuar mirë për substratin dhe rëndësinë e Kongresit, ndoshta për faktin se frymëzuesi i Kongresit, Mit’had Frashëri, ishte kundër ndërhyrjeve të huaja punët e shqiptarëve, dhe sidomos të Austrisë.

Megjithatë,ashtu siç shkruan edhe Noli “Kongresi i Elbasanit i tejkaloi pritshmëritë tona”. Sepse vetë ngjarjet që pasuan Kongresin, me ngritjen e shkollës Normale të Elbasanit si e para shkollë shqiptare në Shqipëri dhe në gjuhën shqipë për përgatitjen e mësuesve shqiptarë, me hapjen e dhjetrave shkollave dhe shoqatave në gjithë trojet ku jetonin shqiptarë dëshmon fuqinë rrezatuese të Kongresit të Elbasanit.

Dhe nga ana tjetër, reagimi i faktorëve të huaj kundër kësaj lëvizjeje ishte i mënjershëm, si nga Greqia, ashtu edhe nga gazeta serbe “Vardar” e islamistëve serbë në Shkup, por sidomos nga Xhonturqit që në vitin 1910 mbyllën me vendim të gjykatës së Dibrës Normalen e Elbasanit, dhe dërguan ushtri represive në Elbasan, duke dhunuar dhe torturuar publikisht patriotët elbasanas të arsimit shqip, duke dërguar bile Lef Nosin të lidhur me zinxhirë në Ohër. Ndërsa patriotët Aqif Pash Elbasani, Dervish Biçakçiu et.,j morën arratinë në Itali.

Vendimet e Kongresit

Në datën 19 shtator të vitit 1909, Mit’had Frashëri shkruan në gazetën “Journal d’Salonique” korespodencën e tij të fundit për Kongresin e Elbasanit, duke pasqyruar të 15 vendimet e marra në atë Kongres.

Rast i rrallë që mes shqiptarëve merren me unimitet kaq shumë vendime !!!

Vendimet e Kongresit të Elbasanit pasqyrojnë,

– jo vetëm domosdoshmërinë e ngritjes së strukturës arsimore të shqiptarëve nëpërmjet gjuhës shqipe,

– jo vetëm unifikimin e përdorjes së një alfabeti, atë latin,

– jo vetëm të mësuarit në shkollat shqipe dhe ato të huaja ku do futej mësimi i gjuhës shqipe me një së njëjtit dialekt unik, atë të Elbasanit,

– jo vetëm nevojën e ngritjes së një shkolle për përgatitjen e mësuesve nga gjithë trevat shqiptare, atë të shkollës Normale të Elbasanit,

– jo vetëm nevojën e përgatitjes së një brezi të arsimuar në gjuhën shqipe të cilët do të ishin kuadrot e institucioneve të shtetit të ardhshëm shqiptar.

Por më tepër se kaq;

– në atë mugëllim të zgjimit dhe identifikimit kombëtar të shqiptarëve, Kongresi i Elbasanit do të ishte një nga shtyllat kryesore të ideologjisë dhe politikës së Lëvizjes Kombëtare në përnjehsimin kombëtar të shqiptarëve dhe në formimin e shtetit të tyre të pavarur.

*Ribotim

Rafaela Prifti/

The vibrant floral arrangements in the AFC logo mugs displayed as center pieces livened up the private room of the Boathouse Bistro Beachfront in Hull that hosted the Albanians Fighting Cancer (AFC – USA) fundraiser appropriately titled Hope Blooms Here. On the heels of her recent visit to Albania, Roberta Panariti, Founder and President of AFC – USA shared in her remarks the experience of witnessing the needs of hospitals in Korce and Gjirokaster. In the fight against cancer, time and time again, togetherness has shown to be a powerful force. The delivery of essential medical equipment such as three Drager Anesthesia Machines and a list of other hospital devices marked a major accomplishment that involved overcoming immense challenges thanks to partnerships with Medwish and the generous collaboration of Fotini Kokeri, trustee and General Director of Kosloski Family Foundation. As important as the machinery and technical advancements are, when it comes to cancer, the vital hope comes from the presence of the community.

Its meaning inspired the event that organizers Anila Raxhimi, sisters Zana and Elisa Balashi and Albana Qinami began to put together during the summer months. On Thursday evening, the attendees came to the sold-out gathering at the Albanian-American family owned restaurant on the Southern Edge of the Boston harbor, co-owner Tinka Martini McCauley welcoming them at the door.

Lots of familiar faces of supporters and volunteers who are present and committed at every AFC event as well as many newcomers quickly related to each other through spoken or unspoken personal experiences or battles of relatives or family members with cancer.

Amassing a large following, AFC has expanded its reach to more hospitals in towns like Permet and Gjirokaster and to Kosova based organizations dedicated to helping women affected by breast cancer such as It’s Worth Living. In the Operation Rooms of Korca’s hospital, the patients may never meet any of the people who have shown compassion and kindness towards others in need but they would know that someone cared. That is the message that AFC President brought with her from the July visit to Albania. Aside from gratitude from doctors and patients, on a personal level, the return to her hometown of Korca, 30 years after leaving the country with her family, was characterized by a deep public display of emotions.

With the end of the remarks on Thursday night, just like supporters have come to expect, they joined Roberta as the principal soloist in singing some of the old favorites. It is understood that although the theme is rather heavy, the spirits are not. Popular ballads and traditional Albanian repertoire performed on electric violin by Rozita Fishta shaped the joyful program of the evening. Her expressive technique and unique sound enveloped the room and audience overflowing with tenderness and warmth.

Half way into the evening, the celebration heated up with traditional Southern folk dancing interspersed with singing in a sort of Lady’s night out style gathering – a standout feature of the three-hour long event. The interpretation of songs like Eja Eja Lulebore presented the qualities of Justina Fishta Martini’s voice that delighted the gathering. Stepping back from the hand movements of various dances, the clattering of plates, the harbor sunset, the sing-alongs, the evening was a balanced composition of everything like the bouquet of alstroemeria, roses, ranunculus, hydrangea, and sunflowers in the mug with the AFC logo on it – the blooms being stronger and more beautiful together.

Speaking with Roberta afterwards, Leopold Martini, member of a well respected family from Shkodra, who resides in the Boston area, said that he was glad he came. Then added that he would support AFC’s mission even if he can’t be present in the next event.

AFC is gearing up for its annual gathering in the fall and hopes to carry the dynamic energy and excitement of the end of summer fundraiser to October, designated as the Breast Cancer Awareness Month https://albaniansfightingcancer.org/

Photo Courtesy Zoe Stoner

Intervistoi: Sokol Paja

Joe Hoxha, cili është fokusi i punës suaj në Distriktin 78 në Connecticut, çfarë axhendash shtyni përpara? Si u futët në politikë dhe cili është projekti juaj politik?

Anxhendën që shtyj unë është ajo e konservatorizmit, e bashkuar pak më populizmin. Domethënë pikëpamja jonë kërkon që të krijojmë sistem merite që kush do që të punojë të ketë mundësi më të mira për punësim edhe shkollim. Jam plotësisht dakord me imponimin e tarifave në ca sektorë të ekonomisë. Por ajo është temë federale më shumë se shtetërorë. Unë jam përfaqësues shtetërorë në Shtetin e SHBA’s që quhet Connecticut, në distriktin 78 në dhomën e ulët. Që kur kam qenë fëmijë i vogël më ka pëlqyer historia e Amerikës bashkë me politikën e Amerikës. Kujtimi im i parë politik kanë qenë Zgjedhjet e vitit 2000. E mbaj mënd si tani, kam qenë në klasë të tretë, zysha na bëri sondazhe kush do fitojë Bush apo Gore. E mbaj mënd si tani që gjysma e klasës ishte me Bush gjysma tjetër me Gore. Komplet reflektim i Amerikësë në ato kohë. Gjysma me Gore Gjysma me Bush. Unë e mbaj mënd votova për Gore se prindërit ishin me Clinton. Që atëherë vazhdoj duke u rritë interesi për politikën. Mbas shkollës së lartë punova disa vjet në fushata politike në disa vënde të Amerikës.

Si e vlerësoni faktin e rritjes së prezencës së elementëve politikë shqiptarë në garat elektorale në Amerikë, a po bëhen shqiptarët faktor i rëndësishëm politik?

Shqiptarët sa kanë filluar të hyjnë në politikë në Amerikë. Gjëja më e rëndsishme për të mbajtë mënd është që çdo njeri që do të kandidojë duhet të kandidojë si Amerikan më përpara se çdo gjë tjetër. Dua që në këtë kohë që jam këtu në Shpinë e Përfaqësuesve të ndimoj me zhvillimin e zonës Bristol dhe Plymouth. Kjo zonë neglizhohet nga Maxhoranca Demokrate. Unë dua të jem zëri i njerëzve që jetojnë në këtë zonë, edhe zë per të gjithë që jetojnë Small Town Connecticut.

Si e vlerësoni raportin e kombit shqiptar me shtetin dhe kombin amerikan? Si e vlerësoni Shqipërinë dhe Kosovën?

Unë besoj që shqiptarët e Amerikës e kanë raportin shumë të mirë me amerikanët vëndali. Amerikanët gjithmonë i kanë pritë mirë shqiptarët kudo. Shqipëria edhe Kosova janë shtete në zhvillim, është shumë vështirë ti gjykosh. Por megjithatë duhet që brezi i ri atje të angazhohet më shumë sesa është angazhuar tani. Si në çdo gjë tjetër sado ti kemi dashur ta zëmë për shëmbull sportistët e vjetër në futboll, një ditë duhet ti ndërrojmë me lojtarë ti rinj. Edhe gjithë kohës të jemi me mendim, jo të ulërasim krenarinë për të qënë shqiptarë por t’ia tregojmë botës me reformimin e kombit dhe shtetit shqiptar.

Si e vlerësoni rolin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës si faktor i paqes, stabilitetit global e zgjidhjes së konflikteve?

SHBA duhet të japë ndimë edhe siguri aleatëve të saj në botë. Edhe unë besoj që ka për ta mbajtë këtë traditë gjithë kohës.

Kush është Joe Hoxha?

Joe Hoxha edhe pse e kam ndryshuar shqiptimin e emrit (nga Xhoi) jam po i njëjti person. Jam shumë tifoz mbas sporteve. Vetë kam ushtruar boks, mundje, judo edhe jiujitsu. Më pëlqen turizmi tokësor dhe ajror. Jam kthyer disa herë në Shqipëri dhe kam shkuar në disa vënde të tjera të botës. Kam mbaruar shkollën për Shkenca Politke, Antropolgji dhe Sociologji. Tani po vazhdojë për master nga UCONN për Bizness. Jam dhe në proces për të botuar një libër mbi dëmin që i është bërë popullit nga mediat sociale. Afër meje jetojnë prindërit dhe vëllai. Kam dhe një punë tjetër në financë në një bankë lokale veç rolit të State Representative.

Nga Harry Bajraktari

35 vjet më parë, në 29 gusht 1990, një delegacion i Senatit Amerikan i udhëhequr nga Bob Dole, kreu një vizitë historike në Kosovë kur ajo po jetonte në shtetrrethimin e egër serbo-jugosllav. Jugosllavia nuk ishte ndarë akoma dhe kishte marrëdhënie të shkëlqyera me Amerikën dhe me botën. Kosova njihej shumë pak dhe nuk kishte interes për të as në Washington dhe as në kryeqytetet e tjera të botës. Por, Senatori Dole ishte një personalitet i madh amerikan dhe vizita e tij e vendosi Kosovën në hartën e botës. 9 vjet më vonë, Kosova u çlirua. 18 vjet më pas fitoi pavarësinë.  Pa dyshim që vizita historike e Senatorit Dole ishte stancioni i parë i madh në rrugën drejt lirisë. Nuk e di se si do të kishte shkuar fati i Kosovës pa këtë vizitë. Ato pak orë që Senatori i Amerikës, Bob Dole kaloi në Prishtinë kishin peshën e disa viteve punë në Washington. Senatori shihej si një President i mundshëm i Amerikës në të ardhmen dhe figurë kryesore e politikës së jashtme.

Ku shkonte Dole, shkonte edhe vëmendja e medias dhe diplomacisë amerikane. Me Senatorin u njohëm nëpërmjet mikut të tij të ngushtë Jim Xhema dhe përpara nisjes së tij për në Kosovë biseduam me të dhe i treguam shqetësimet tona. Në Prishtinë, Millosheviqi kishte vendosur ligjin marcial dhe njerëzit rrezikonin të arrestoheshin po të grumbulloheshin në rrugë, mirëpo kjo nuk i ndaloi shqiptarët të dalin masivisht për të parë e nderuar mikun e madh nga Amerika. Pas asaj vizite nuk kishte më kthim pas. Që atëhere kam pasur rastin ta takoj dhe të bisedoj me disa herë me këtë mik të madh të shqiptarëve por edhe Amerikan i Madh. Sa herë që ishte nevoja Senatori Dole ishte I gatshëm të ndihmonte për kauzën e Kosovës. Mbështeti ndërhyrjen e NATO’s në Kosovë dhe loboi që SHBA të mbështeste pavarësinë si të vetmen zgjidhje për Kosovën. Pata kënaqësinë e madhe të jem i pranishëm kur u dekorua nga Presidenti Bujar Nishani me nderimin më të lartë nga Shqipëria. Senatori Dole nuk jeton më, por mirënjohja e Kosovës, komunitetit shqiptar në Amerikë dhe mbarë kombit shqiptar për kontributin e tij është i përjetshëm. Amerika vetë nuk do ta harrojë për shërbimin e tij të palodhshëm që nga trimëria në Luftën e Dytë Botërore në shërbimin publik deri në fund të jetës. Zoti e bekoftë shpirtin e tij!

Ilir Ikonomi/

Në janar 1914, kur Princ Vidi përgatitej të vinte në Durrës si i zgjedhuri i fuqive të mëdha për të qeverisur Principatën e Shqipërisë, gazeta Il Piccolo e Triestes i mori një intervistë Faik Konicës, zë i njohur në qarqet intelektuale shqiptare.

Gjatë vjeshtës së vitit 1913, Konica kishte ndihmuar Esat pashë Toptanin në Durrës të krijonte një qeveri paralele me atë të Ismail Qemalit në Vlorë. Konica fliste hapur kundër Ismail Qemalit, që sipas tij ia kishte dhuruar Janinën grekëve, edhe pse nuk jepte ndonjë provë konkrete.

Nën presionin e fuqive, si Ismaili edhe Esati dhanë dorëheqjen në fillim të vitit 1914. Shqipëria përgatitej të hapte një kapitull të ri me Princ Vidin gjerman.

Princi arriti në Shqipëri më 7 mars 1914 dhe mendohej se do të qeveriste për shumë vite. Por ky kapitull zgjati vetëm gjashtë muaj dhe vendi do të binte përsëri në anarki. Siç do ta shihni, parashikimet optimiste të Konicës në këtë intervistë dolën një fluskë sapuni.

Si shtet, Shqipëria ka qenë vazhdimisht e brishtë dhe ka njohur anarki herë pas here. Shpjegimet janë të ndryshme: Disa e kërkojnë shkakun tek të huajt, të tjerët e venë gishtin tek ne si shqiptarë, tek respekti i pakët që kemi për institucionet, tek qeverisja që nuk i reziston dot korrupsionit, nepotizmit dhe arrogancës.

Intervistën e Il Piccolo-s, që botohet në numrin e datës 23 janar 1914, po e publikoj të përkthyer, me disa shkurtime.

E TASHMJA DHE E ARDHMJA E SHQIPËRISË

Nga Mario Alberti

Predeal-Aral

Në vagonin restorant të trenit të rregullt Bukuresht-Budapest, shikoj një zotni të ulur në njërën nga tryezat. Ka pamjen e një xhentëlmeni anglez dhe i ngjan shumë Faik Konicës, i cili si përfaqësues i kolonive shqiptare të Amerikës, kryesoi kongresin e parë të shqiptarëve, që u mbajt vitin e kaluar në Trieste. Ngjashmëria është e madhe, vetëm se njeriu pranë meje më i duket më i shëndoshë.

Marr guximin dhe i drejtohem me zë të lartë: “Mirëmbrëma Faik bej!” Ai kthehet dhe më shikon me habi të dukshme. Nuk ka dyshim; është pikërisht Faik Konica që udhëton pa rënë fare në sy. I afrohem dhe fillojmë të bisedojmë. I them se më duket më i shëndoshë nga sa ka qenë.

-Është klima e Shqipërisë që të shëndosh, – më përgjigjet. Shiko për shembull Dervish Himën, me fytyrën e tij prej profeti. Edhe ai është shëndoshur në Shqipëri sa nuk bëhet dhe tani peshon 110 kilogram.

-A mund t’ju pyes se ku shkoni dhe nga vini?

-Nga Bukureshti për në Berlin. Udhëtoj për qejf.

-Udhëtimet tuaja gjithnjë kanë qenë për qejf. Si ka mundësi që e shihni politikën si argëtim?

-Jo, jo. Vërtet, nuk kam ndonjë mision për të kryer, as ndonjë qëllim që dua të arrij.

-Eh, lërini ato! Më thoni të vërtetën: Çfarë po përgatisni?

-Mirë atëherë, po jua them. Do të rri vetëm një ditë në Berlin për një punë. Pastaj do të shkoj në Trieste. Atje do të mblidhen përfaqësuesit e shqiptarëve jashtë vendit, për t’u nisur të gjithë bashkë në Shqipëri, ku do t’i shprehin nderimet Princ Vidit. Këto do të jenë përshëndetjet dhe urimet e Shqipërisë brenda dhe jashtë kufijve politikë, ndaj Princit, i cili do të hapë siparin e një epoke të re në historinë shqiptare.

-Pra, Princ Vidi do të pritet mirë?

-Sigurisht. Populli shqiptar është i lodhur dhe dëshiron paqen. Ata shpresojnë që sovrani i ri të vendosë rendin dhe qetësinë, prandaj po e presin me padurim. Sidomos princesha gëzon simpati të madhe në popull. Thuhet se ajo është plot energji, inteligjente dhe aktive. Këto janë cilësi që populli shqiptar i vlerëson shumë. E kam njohur Princin dhe më ka lënë përshtypjet më të mira. Por, për të patur sukses, ai duhet t’i kushtojë vemendje edhe paraqitjes. Duhet të rrethohet nga luksi dhe madhështia; të dalë në rrugë me karrocë elegante të tërhequr nga gjashtë kuaj dhe i shoqëruar nga ushtarë me parzmore e nga një truproje e fuqishme. Përndryshe do të humbasë prestigjin. Populli shqiptar e dëshiron praninë mbretërore në të gjithë dimensionin dhe fuqinë e saj.

Për fat të keq, qeveria shqiptare nuk mund të caktojë më shumë se 300 mijë franga për këtë qëllim dhe këto janë pak. Duka i Monpensierit ishte shumë i pasur nga familja, ndërsa Vidi jo, prandaj ai nuk mund të ketë një oborr aq të madh. Pallati i Princit do të jetë mjaft i bukur. Ai është kryesisht vepër e artistëve triestinë.

Megjithatë, Durrësi do të jetë kryeqytet vetëm përkohësisht. Se cili do të jetë kryeqyteti përfundimtar, kjo është vështirë të thuhet, sepse lufta mes qyteteve për të marrë këtë status është mjaft e ashpër. Mendoj se gjëja më e mirë do të ishte që kryeqyteti të ndërtohej nga e para, si në Amerikë. Kryeqyteti mund të ndërtohej në rajonin qendror të Shkumbinit, për shembull. Tokat atje i përkasin shtetit, pra nuk do të kushtonin asgjë. Edhe pozicioni gjeografik është i mrekullueshëm. Atje do të mund të ndërtoheshin pallatet për Princin dhe për qeverinë. Pastaj mund të ecej drejt dhënies së tokave me konçesion një banke, e cila do t’ua shiste privatëve, për të favorizuar zhvillimin e kryeqytetit me ndërtime të reja. Pra, do të veprohej si në Amerikë, ku kryeqytetet e shteteve të ndryshme janë qendra rurale dhe jo qytete të mëdha biznesi.

-Besoni se Princ Vidi do të arrijë të qeverisë dhe të kapërcejë pengesat e ndryshme që has vendosja e një regjimi europian në Shqipëri?

-Besoj se po. Por padyshim, vitet e para do të jenë mjaft të vështira. Vështirësitë do të zgjasin të paktën dy vjet. Do të duhet të eliminohen pasojat e shumë e shumë viteve kryengritje, luftra dhe pushtime. Për të kapërcyer vështirësitë, Princit do t’i duhet të zgjedhë mes dy rrugëve: E para është rruga e forcës dhe kjo do të ishte më e pëlqyeshmja; e dyta është ajo e aftësisë ekuilibruese. Nëse Princi arrin të ngrejë një ushtri të vogël besnike, ai duhet të vazhdojë me të gjitha energjitë punën për krijimin e sistemeve qeverisëse europiane, duke shtypur me ashpërsi çdo revoltë dhe çdo intrigë.

Por nëse nuk zotëron forcën e nevojshme, atëherë ai do të mbetet pa një drejtim dhe do të përpiqet t’i kënaqë të gjithë, që askujt të mos i mbetet hatri. Kjo, natyrisht do të ishte e vështirë. Gjithsesi, do të duhet që vendi të çlirohet nga funksionarët e vjetër turq. Kundër tyre duhet luftuar pa mëshirë, sepse ata janë rreziku i vërtetë për ekzistencën e vendit. Princit pastaj do t’i duhet të luftojë personalisht atmosferën e sëmurë që mund të përhapet kundër tij dhe jo për faj të tij. Rumania ka bërë një propagandë të madhe në favor të Princ Vidit. Take Ionescu dërgoi emisarë të shumtë në Shqipëri për të bindur popullin ta pranonte Princin. Për ta bërë Princin të pëlqyeshëm, emisarët jepnin sigurime se ai do t’i sillte si dhuratë Shqipërisë rajonin e Pindit, me anë të ndërhyrjes së Mbretit Carol të Rumanisë pranë Greqisë. Mirëpo, pas vizitës së Take Ionescut në Greqi, Rumania e humbi fare interesin tek çështja e Pindit. Prandaj shqiptarët do të zhgënjehen dhe hidhërohen shumë kur të merret vesh se Pindi do t’u mbetet grekëve.

***

E pyeta se cilat janë problemet më të ngutshme për t’u zgjidhur.

-Do të duhet, – tha ai, – të krijohet një ushtri e mirë dhe të mendohet për organizimin financiar të shtetit.

-A do të mësohen shqiptarët të paguajnë taksa?

-Sigurisht. Nën regjimin turk, shumë krahina paguanin taksa tepër të rënda, madje duhet t’u paguanin taksidarëve dy ose tre herë në vit. Krahinat që nuk paguanin dhe që janë më të varfrat, duhet që dalëngadalë t’i nënshtrohen regjimit fiskal. Pra, jo në të gjithë shtetin duhet të ketë një sistem të njëjtë fiskal. Taksat duhet të përshtaten me fuqinë paguese të krahinave të ndryshme dhe me gjendjen e tyre financiare përpara krijimit të shtetit. Bilanci financiar do të përbëhet nga 18 milion franga, nga të cilat 16 milion do të jenë të ardhura të drejtpërdrejta ndërsa dy milion nga kreditë. Kjo do të vazhdojë rreth 10 vjet. Pas kësaj, defiçiti do të zhduket nga buxheti. Dy milion frangat e deficitit vjetor do të përdoren për arsimin publik. Këto shifra nuk përfshijnë interesat për kredinë 75 milionëshe, që fuqitë kanë në plan t’i japin Shqipërisë, por është e mundur që të ardhurat të mjaftojnë për të paguar interesat. Veç kësaj është çështja e borxhit publik otoman që do t’i duhet të përballojë Shqipëria. Me logjikë, Shqipëria nuk ka asnjë detyrim, sepse nuk mori asgjë nga Turqia. Por duhet parë se ç’do të thonë fuqitë e mëdha. Shqipëria është tokë e pasur. Vetëm 25 përqind e pasurive të saj shfrytëzohen. Por e ardhmja në këtë aspekt nuk duket e vështirë.

-Sipas mendimit tuaj, çfarë politike të jashtme duhet të ndjekë Shqipëria?

-Të ruajë marrëdhëniet e mira me Italinë, Austro-Hungarinë dhe Anglinë. Edhe me Bullgarinë mund të merret vesh mirë. Por do të jetë e nevojshme të këmbëngulet që Shqipëria t’u takojë shqiptarëve dhe të mos ketë ndërhyrje të tepruara nga të huajt. Ky është programi i nacionalistëve shqiptarë.

Meqenëse në Shqipërinë e lirë janë vetëm 1 milion shqiptarë, ndërsa 1,050,000 shqiptarë jetojnë në Greqi dhe në Serbi, qeveria duhet të mos lejojë asnjë lloj makinacioni kundër shteteve fqinje, në mënyrë që, në rast se Serbia dhe Greqia kurdisin ndonjë provokacion kundër Shqipërisë, fuqitë e mëdha të mund të ndërhyjnë menjëherë. Në të ardhmen, kur ushtria shqiptare të jetë e fortë, mund të mendohet për një politikë të jashtme më energjike.

-Edhe një pyetje dhe do t’ju lë të lirë. A besoni se diferencat fetare mund të dëmtojnë zhvillimin dhe funksionimin e shtetit shqiptar?

-As që mund të mendohet. Kjo është një ide e përhapur nga ambasadori rus Izvolski dhe kryeministri grek Venizellos, të cilët në gazetën franceze “Temps”, që e kanë si të tyren, përpiqen t’i bëjnë njerëzit të besojnë se nuk ekziston një komb i njësuar shqiptar. Lordi anglez Hobhouse, mik i Bajronit, në një libër me kujtime dhe udhëtime për Shqipërinë, shkruante shumë dekada të shkuara se, mes vendeve nën sundimin e Turqisë, shqiptarët ishin të vetmit që nuk bëheshin merak fare për diferencat fetare, por vetëm e vetëm për lidhjet kombëtare mes tyre.