Nga Gjekë Gjonlekaj/ New York/

Më 9 Janar të vitit që vjen është 50-vjetori i vdekjes së trimit legjendar shqiptar Abaz Kupit. Edhe sivjet si zakonisht më 9 janar u përkujtua 49-vjetori i vdekjes së këtij burri të përmendur. Që prej atëherë e sot për çdo vit është përkujtuar nga bashkatdhearët nga New Yorku me rrethe. Kjo traditë ishte ndaluar vetëm gjatë smundjes së Covidit-19. Bashkatdhetarët shqiptarë dhe miqtë e tij e ndjenin detyrë morale kujtimin e këtij fatosi që ishte shquar në luftëra të ndryshme për lirinë e Shqipërisë. Kishte luftuar kundër forcave të Haxhi Qamilit dhe  të gjithë atyre që bënin përpjekje për të shkelur mbi nderin dhe dinjitetin e popullit shqiptar. Në përvjetoret e vdekjes flitej gjërësisht për qëndresën e tij antfashiste. Për këtë  rezistencë shkroi në atë shtëpi evropin dhe amerikanin. Emëri i Abaz Kupit dhe Mujo Ulqinakut u bë shumë i njohur në botën liridashëse. Sivjet në ceremoninë përkujtimore që u zhvillua tek varri i Abaz Kupit në Maple Grove Semetary në Queens të New Yorkut morën pjesë e dukshme nga komuniteti i këtij qyteti me rrethe, morën pesë shumë familjar të Abaz Kupit dhe miku  i tij besnik Ndrecë Gjergji i cili i kishte shërbyer për disa dekada si të kishte qënë prindëri i tij. Pranë varrit folën dy tre veta. Nipi i Abaz Kupit, Sokol Kupi shtroi një drekë në restarantin e tij luksoz për nder të atyre që kishin marrë pjesë në këtë orë përkujtimore. Në këtë drekë morën pjesë pothuajse të gjithë që kishin marrë pjesë edhe tek varri. Aty i bisedua shumë për Abaz Kupin dhe mundësisht kthimin e tij në Shqipëri me rastin e 50-vjetorit të vdekjes. Unë autori i këtj shënimi kisha vajtur atje vetëm e vetëm për të folur për këtë çështje. Të pranishmit me dëgjuan me vemendje dhe shumica ra dakord me propozimin tim për rivarrimin e heroit tonë kombëtar në atdheun e tij të dashur për të cilin kishte luftuar e punuar tërë jetën. Më pas foli edhe editori i gazetës “Dielli” Sokol Paja. Ai dha një ropozim jashtëzakonisht me vend, duke propozuar që me rastin e këtij përvjetori të organizohet një seminar për jetën dhe veprat e Abaz Kupit. Zotni Paja tha këtë solemnitet akademik do ta merrte përsipër Organizata Pan-Shqiptare VATRA e Amerikës. Editor Paja tha se një konferencë shkencore për këtë burrë të madh të Arbërisë do të ishte nder dhe respekt për të gjithë ne vatranët.

Personalisht kisha qënë shumë aktiv për kthimin e Faik Konicës në atdhe, nga se në kohë, do me thënë para 30 vjetësh kisha botuar veprën Faik Konica të profesor Dr. Jup Katratit. Ishte vepër voluminoze dhe u botua gjithashtu me një teknik luksoze. Rivarrimin e Faik Konicës në atdhe e kishte marrë përsipër shteti shqiptar dhe Organizata VATRA. Pasi eshtrat e tij ishin nxjerrë nga varri në kishën e atyre varrezave u bë një ceremoni e rastit ku folën personalitete të shquara shqiptaro-amerikane. Në hyrje dhe në dalje nga kisha  binin këmbënat e kishës në njërën sipas trditës kishtare. Tenori Shqiptar Bashkim Pacuku këndoi këngën Ave Maria. Pas kësaj ceremonie u shtrua një drekë në Restaurantin Pierre të Anthony Athanasit. Në këto ceremoni që me këtë rast u mbajt edhe nje simpozum në Fordam University mori pjesë edhe një delegacion nga Shqipëria të cilin e drejtonte ministri i kulturës Theodor Laco. Ky delegacion kishte marrë pjesë edhe në ceremonitë e Bostonit. Për rivarrrimin e Faik Konicës në atdhe u zhvillua në pranverë të vitit 1995 për rivarrimin e Faik Konicës kishin shkruar jo më pak se 40 shqiptaro-amerikan ku shquhej At. Arthur Liolini, Isa Hoxha  dhe Dom Pjetër Popaj që të gjithë ishin pritur nga shteti dhe populli shqiptar me shumë nderime. Jo në këtë nvel por me shumë nderime ishte pritur edhe kthimi për rivarrim i Mithat Frashëri. Qeveria shqiptare ishte treguar serioze për të birin e Abdyl Frashërit.

Tani është koha të mendojmë për rivarrimin e Abaz Kupit në Shqipëri. Njerëz besnik të Familjes së Abaz Kupit thonë se nipat dhe mesat e tij janë gati për këtë nderim dhe respekt që do të bënte  Arbëria për gjyshin e tyre të dashur. Ata që e kanë njohur nga afër thonë se Abaz Aga ishte i dashur më të gjithë, mbahej jashtëzakonisht mirë dhe se ishte shumë i kujdeshëm në përdorimn e fjalëve, bile edhe ndaj atyre që e kshin lënë pa atdhe dhe pa pjesën e madhe të familjes. Në Shtetet e Bashkuara  qëndroi si burrë fisnik shqiptar, duke i qëndruar besnik familjes deri atë ditë që dha shpirt në janar të vitit 1976. Për Abaz Kupin kanë shkruar shumë autorë shqiptarë dhe të huaj, midis tyre mund të përmendet lordi britanik Julian Emery. Djali i tij Petrit Kupi tregonte se në kohën kur kishte qëndruar në Londër ishte ftuar për darkë nga Winston Churchilli.

Kthimi i tij për rrivarrim në atdhe është detyrë njerëzore dhe kombëtare. Prehja e eshtrave në atdhe tregon se Shqipëria e nesërme evropiane di të nderojë bijtë he bijat e saj pavarësisht ku kanë jetuar. Këto janë vepra të mira edhe për demokracinë shqiptare. Merre me mend se ku do të qëndronte e sotmja e popullit shqiptar sikur India dhe Vatikani të binin dakord për rikthimin në përjetësi në Arbëri  të Nënës Tereze. Pse të mos kthehet edhe Imzot Noli në Shqipëri në tokën për të cilën punoi aq shumë. Në Shtetet e Bashkuara pushojnë shumë patriot shqiptarë, dhe kthimi i tyre në atdhe do të ishte një vepër e madhe. Rikthimi  gjeneralit tonë të famshën Abaz Kupit, por me nderimet që janë bërë për Faik Konicën, Mbretin Zog, dhe Mithat Frashërin e nderojnë racën arbërore kudo që jeton.

Teza # 2.

“Çamët ishin bashkëpunëtorë të nazistëve”

Një nga akuzat më të përhapura dhe më keqdashëse për të justifikuar krimet kundër shqiptarëve të Çamërisë është pretendimi se çamët ishin bashkëpunëtorë të pushtuesve nazistë dhe italianë gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Kjo tezë synon të zhvendosë fajin nga agresori tek viktima dhe të legjitimojë masakrat, përdhunimet, dëbimin dhe konfiskimin e pronave. Por kjo është një gënjeshtër që vret dy herë: një herë me armë në vitin 1944, dhe një herë me propagandë për dekada.

Por kjo tezë është historikisht e rreme, politikisht manipuluese dhe moralisht kriminale.

1. Bashkëpunimi” u shpik për të justifikuar një politikë të nisur më herët

• Që nga viti 1913, shteti grek ndoqi një strategji për homogjenizimin etnik të Epirit të Jugut, përmes:

• ndalimit të gjuhës shqipe në shkolla,

• ndërrimit të toponimeve,

• shpronësimeve të mbështetura në ligje si Ligji 307/1926 dhe Ligji 136/1937,

• dhe kolonizimit të trojeve shqiptare me popullsi ortodokse greke.

• Lufta u përdor si pretekst për të finalizuar këtë proces.

2. Çamët nuk u dëbuan për shkak të luftës, por për shkak të përkatësisë etnike dhe fetare.

• Dëbimi ndodhi në fund të vitit 1944 dhe fillim të vitit 1945 kur forcat gjermane ishin tërhequr nga Çamëria dhe nuk kishte më operacione ushtarake.

• Forcat nacionaliste greke të EDES-it, nën komandën e Napoleon Zervës, kryen masakra, djegie, përdhunime dhe dëbime në shkallë të gjerë ndaj shqiptarëve myslimanë.

• Spastrimi nuk kishte lidhje me ndonjë bashkëpunim real, por me përkatësinë etnike dhe fetare të viktimave.

3. Nuk pati gjyqe të drejta. Pati vetëm dëbim dhe një farsë ligjore

• Asnjë gjykatë ndërkombëtare nuk ka shpallur komunitetin çam si bashkëpunëtor.

• Në vitin 1945–1946, në qytetin e Janinës, autoritetet greke organizuan një gjyq në mungesë ndaj rreth 1930 çamëve, duke i akuzuar për bashkëpunim me pushtuesit.

• Të gjithë u shpallën fajtorë, pa mbrojtje ligjore dhe pa prova individuale.

• Ky proces u përdor si pretekst ligjor për të sekuestruar përfundimisht pronat e tyre, duke i shpallur “prona të armikut”.

• Ky nuk ishte një gjyq për drejtësi, por një instrument politik për të vulosur krimin e mëparshëm: dëbimin kolektiv.

4. Burimet ndërkombëtare dhe faktet historike rrëzojnë këtë tezë

Raporti britanik i vitit 1945 (SOE)

I hartuar nga Captain Chris Woodhouse, përshkruan në detaje:

“Shqiptarët myslimanë të Epirit u dëbuan pa dallim, për arsye etnike, jo për arsye politike apo ushtarake.”

Arkiva britanike FO 371/43679

Përmban dëshmi të drejtpërdrejta për mungesën e çdo organizimi çam në bashkëpunim me nazistët, dhe përshkruan dhunën ekstreme të ushtruar nga forcat greke nacionaliste.

Qeveritë greke të kohës ishin vetë fashiste ose kolaboracioniste

• Qeveria e Ioannis Rallis (1943–44), e instaluar nga gjermanët, krijoi Tagmata Asfaleias, forca bashkëpunëtore që luftuan në krah të nazistëve.

• Më herët, regjimi i Metaxás (1936–41) ndaloi liritë civile, shtypi minoritetet dhe ishte ideologjikisht pranë fashizmit italian dhe gjerman.

Zerva u përmend si bashkëpunëtor në Nuremberg

• Emri i Napoleon Zervës, komandantit të EDES-it, u përmend në dosjet e gjyqeve të Nurembergut si person që kishte bërë marrëveshje taktike me nazistët në Epir për përfitime politike kundër EAM-it (komunistëve grekë).

• Ndërsa Zerva u nderua në Greqi, viktimat e tij u etiketuan si bashkëpunëtorë pa prova.

5. Në të vërtetë, çamët luftuan kundër pushtuesve

• Batalioni Çamëria në Konispol tregoi anën që çamët mbajtën në luftë.

• Çamët luftuan në krahë të grekëve për të cliruar vendin nga nazistët, duke krijuar Batalionin IV “Ali Demi” nën regjimentin e 15-të të EAM (Ushtria çlirimtare greke)

• Por për shtetin grek të kohës, mjaftonte të ishe shqiptar dhe mysliman që të ishe armik.

6. Dënimi kolektiv është krim, jo drejtësi

• E drejta ndërkombëtare ndalon shprehimisht dënimin kolektiv të një popullsie për veprime të supozuara të individëve.

• Dëbimi pa gjykim të drejtë, pa hetim individual dhe pa të drejtë mbrojtjeje, përbën krim kundër njerëzimit (Konventa e Gjenevës, Statuti i Romës).

Si përfundim: Çamët nuk ishin bashkëpunëtorë. Ata ishin viktima.

Ata nuk u gjykuan por u dëbuan. Ata nuk u hetuan por u masakruan dhe kur gjithçka kishte mbaruar, u ngrit një gjyq i vonuar në mungesë, për t’u vënë një vulë ligjore një krimi të kryer me zjarr e hekur.

Ndërsa qeveritë greke bashkëpunuan hapur me nazistët, ndërsa Zerva u përmend në Nuremberg si partner taktik i tyre, ishin çamët që u shpallën “fashistë” për të justifikuar zhdukjen e tyre nga harta.Nëse gjenocidi fshin trupin, gënjeshtra historike fshin kujtimin.

Kjo është vrasja e dytë!

Alket VELIU

Gjon F. Ivezaj/

Gazeta “Dielli” është një ndër gurët themeltarë të ndërtesës së identitetit kombëtar shqiptar në mërgatë. E themeluar në Boston më 15 shkurt 1909, ajo nuk ka qenë thjesht një mjet informacioni, por një tribunë e fuqishme për mbrojtjen e çështjes shqiptare, për ruajtjen e gjuhës amtare, për nxitjen e unitetit mbarëkombëtar dhe për përfaqësimin dinjitoz të shqiptarëve në arenën ndërkombëtare.

Themelimi i saj nuk ishte i rastësishëm. Shqiptarët e Amerikës në fillim të shekullit XX — kryesisht patriotë të ardhur nga të gjitha trevat e Shqipërisë Etnike — e kuptuan se përballë rreziqeve të mëdha që i kanoseshin kombit: copëtimi nga shtetet fqinje, ndalimi i gjuhës shqipe dhe mungesa e përfaqësimit diplomatik, ishte e domosdoshme të krijohej një mjet i fuqishëm informimi dhe organizimi. Kështu lindi Dielli, nën kujdesin e shoqatës “Besa-Besë”, e cila pak vite më vonë u bashkua me Federatën Pan-Shqiptare “Vatra”, duke u kthyer në organin e saj zyrtar.

Në krye të saj qëndruan disa nga figurat më të ndritura të mendimit dhe kulturës shqiptare: Fan S. Noli, Faik Konica, Kristo Kirka, Kostandin Chekrezi, Nelo Drizari, Xhevat Kallajxhi dhe shumë të tjerë. Këta burra nuk ishin thjesht dijetarë, por intelektualë me vizion, të cilët luftuan me penë e shpirt për lirinë dhe përparimin e kombit shqiptar.

Fan Noli, themelues i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe figurë e shquar politike, përdori gazetën Dielli si mjet për përçimin e mesazhit të unitetit kombëtar, për të treguar se shqiptarët janë një popull me gjuhë, kulturë dhe histori të vetën. Gazeta, nën penën e tij dhe të Konica-s, arriti nivele të larta letrare e politike, duke u bërë model për shtypin shqiptar të kohës.

Gjatë gjithë shekullit XX, Dielli u shndërrua në dritaren kryesore kombëtare të mërgatës shqiptare në SHBA. Faqet e saj pasqyruan me saktësi dhe përkushtim ngjarjet madhore të kombit: që nga Shpallja e Pavarësisë më 1912, ku delegatët e Vatrës e mbështetën fuqishëm aktin themelues të shtetit shqiptar, deri te Konferenca e Paqes në Paris më 1919, ku Dielli botoi artikuj e thirrje të fuqishme për mbrojtjen e trojeve shqiptare të rrezikuara nga synimet ekspansioniste të fqinjëve.

Por Dielli nuk u mjaftua me patriotizëm emocional. Shkrimet e saj ishin të thelluara, të dokumentuara dhe të mbështetura në argumente historike, juridike dhe ndërkombëtare. Ajo u bë një gazetë burimore, që dokumentonte në mënyrë të paanshme dhunën, shkeljen e të drejtave dhe padrejtësitë ndaj shqiptarëve në Kosovë, Maqedoni, Çamëri, Mal të Zi dhe kudo tjetër në Ballkan.

Gjatë regjimit komunist në Shqipëri, Dielli nuk u përkul përballë propagandës. Ajo denoncoi me guxim krimet e diktaturës së Enver Hoxhës: përndjekjen e klerikëve, ndalimin e fesë, shtypjen e fjalës së lirë, internimet dhe burgosjet politike. Për shqiptarët në mërgatë, kjo gazetë u kthye në një dritare shprese dhe zëri të lirë, në një urë midis vendlindjes dhe tokës së lirisë — Amerikës.

Për mërgatën, Dielli ishte më shumë se një gazetë: ishte shkollë kombëtare, institucion kulturor, parlament i shpirtit shqiptar në mërgim. Ajo mbajti gjallë kujtesën historike, gjuhën, besimin dhe zakonet e popullit tonë në diasporë.

Dielli u bë gjithashtu një mjet diplomatik i fuqishëm, duke përfaqësuar zërin e shqiptarëve përpara institucioneve amerikane. Artikujt në gjuhën angleze, memorandumet drejtuar Kongresit dhe letrat zyrtare dërguar Presidentëve të SHBA-së e vendosën gazetën si një faktor të njohur dhe të respektuar.

Në dekadat e fundit, Dielli ka vijuar të ndriçojë rrugën e mërgatës shqiptare. Nën drejtimin e publicistëve si Dalip Greca dhe aktualisht Sokol Paja, ajo ka ruajtur frymën e mendimit të lirë, të mbrojtjes së interesave kombëtare dhe të edukimit të brezit të ri me vlerat e kulturës dhe të gjuhës shqipe.

Gazeta ka ndjekur nga afër luftën në Kosovë, ka përkrahur lëvizjet për liri dhe ka dokumentuar betejat për sovranitet në të gjitha trevat shqiptare: Preshevë, Malësi e Madhe, Maqedoni, Çamëri, dhe kudo ku jetojnë shqiptarët. Ajo nuk ka heshtur asnjëherë përballë padrejtësive.

Dielli ka mbetur gjithmonë në mbrojtje të gjuhës shqipe. Ajo u ka dhënë hapësirë shkrimtarëve, studiuesve, klerikëve, artistëve dhe patriotëve për të shprehur lirshëm mendimin e tyre në një gjuhë të pastër, të bukur dhe të dashur për çdo shqiptar.

Sot, në kohën e integrimeve globale, të asimilimit kulturor dhe sfidave të identitetit, Dielli qëndron ende si një dritë e pashuar në horizontin kombëtar. Për çdo shqiptar larg atdheut, kjo gazetë nuk është thjesht një letër me lajme – por flamuri i shpirtit kombëtar që valvitet pa u ndalur. Është libri i përditshëm i kujtesës sonë kolektive. Është testamenti i gjallë i ndërgjegjes shqiptare.

Gazeta Dielli është lavdia e mërgatës shqiptare, dinjiteti i kombit në diasporë, dhe më së shumti — fjala e shqipes në mërgim.

Në nderim të përjetshëm për të gjithë ata që me penë, mendje e shpirt, mbajtën gjallë zërin shqiptar përmes gazetës Dielli — dritës që nuk u shua kurrë.

Albin Kurti/

Adem Demaçi është disidenti më i madh evropian që nga Lufta e Dytë Botërore. 28 vjet në burg – i pathyeshëm, i palodhshëm, i pandalshëm. Pas secilës burgosje e dënonin më shumë, e mbanin më gjatë: fillimisht 3 vjet, pastaj 10 vjet, mandej 15 vjet!

Adem Demaçi ishte mendja e fuqishme dhe zëri i guximshëm i cili si askush tjetër i artikuloi interesat kombëtare dhe politike të shqiptarëve në ish Jugosllavi, gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Kur nuk kishin shkolla shqiptarët, Adem Demaçi ishte mësuesi, kur nuk kishin universitet ishte intelektuali i tyre, e kur nuk kishin ushtri ai ishte luftëtari.

Si luftëtar i mendimit dhe i fjalës së lirë dhe si mbrojtës i të drejtave dhe lirive të njeriut, më 4 dhjetor 1991, me nismën e deputetes Doris Pack, Parlamenti Evropian ia dha Adem Demaçit, Çmimin “Sakharov”. Ai i kishte kaluar plot 28 vite në burg, krahasueshëm me fituesin e parë të Çmimit “Sakharov”, Nelson Mandelan, aktivistin jugafrikan që kishte qenë 27 vite i burgosur. Njësoj sikur Mandela në Afrikën e Jugut, Adem Demaçi do të kundërshtonte apartheidin dhe segregacionin e Serbisë në Kosovë, edhe si kryetar i Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në vitet 1991 – 1995. Në fjalimin e tij kur e mori çmimin Sakharov Adem Demaçi tha ‘’logjika e blloqeve e bllokon logjikën’’ ai angazhohej për bashkëpunim dhe paqe, Adem Demaçi ishte kështjella që e donte urën dhe luftëtari që e donte paqen.

Përveç kontributit të pamatshëm për çështjen kombëtare, nga ditët studentore në vitet e ‘50-ta e deri te përfaqësimi politik i UÇK-së në vitet e ‘90-ta, Adem Demaçi la edhe shumë vepra të shkruara. Gjeneratave të reja iu sugjeroj që leximin ta fillojnë me librin “Dashuria kuantike e Filanit” pastaj me “Libër për Vetëmohimin” dhe sigurisht me “Gjarpërinjtë e Gjakut”.

Adem Demaçi ishte vetëmohim me paramendim. Ai e dinte që populli i shtypur ekziston për aq sa reziston. Ai është veprimtari më unik që kemi pasur sepse është veprimtari më autentik që mund ta imagjinosh. Prehet i qetë sepse jetoi përnjëmend.

Prof. Romeo Gurakuqi/

Vijon nga numri i kaluar

Një vend të veçantë autori i kushton rrënimit të Italisë në Shqipëri në pranverën, verën dhe vjeshtën e vitit 1943, shpërbërjes së Ushtrisë Mbretërore Italiane, lënies së divizioneve në Shqipëri, pa asnjë urdhër të qartë nga Roma (tanimë vetë në kaos komande dhe kontrolli), dramën e oficerëve dhe ushtarëve të thjeshtë të lënë në mëshirë të fatit me 9 shtator 1943. Këtë tragjedi italiane brenda tragjedisë shqiptare, Nigris e trajton në mënyrë të hollësishme, të bashkëngjitur me dramën e civilëve, teknicienëve, që u bënë target për plaçkitje i forcave paramilitare të Xhafer Deves në muajt e parë të pushtimit gjerman.

Një vëmendje të posaçme i kushtohet dezintegrimit të qeverisjes së fundit të Ekrem Libohovës, kohës së pushtimit gjerman që pasoi, regjimit të përkohshëm që ata krijuan pas rënies së Italisë, anarkitë që kapërthyen vendin, veprimtaritë e partive politike shqiptare, për t’u përqendruar në mënyrë intensive në muajt, korrik, gusht, shtator, tetor dhe nëntor 1944, pra në kohën e zjarrtë të përmbysjes katastrofike të vendit, rënies së përshpejtuar në formë kaskade të qeverive të njëpasnjëshme kuislinge (të ashtuquajturit “patriotë tradhtarë”, siç historiografia perëndimore i klasifikon këtë bashkësi politikanësh kolaboracionistë, që u munduan të shpëtonin vendin duke amortizuar goditjen fatale të regjimeve fashiste mbi popullin), të invadimit komunist të Shqipërisë së Veriut të paprekur deri në këtë kohë nga kaosi i gjithanshëm i Jugut, instalimit të diktaturës partizane me preferencë jugosllave dhe përmbajtje antinacionale.

Duke qenë se në muajt e fundit ai ka qëndruar më së shumti në Shkodër ku gjendej edhe rezidenca e tij, Nigris, në pjesën fundore përshkruan me detaje ngjarjet në këtë qytet në këto ditë të jashtëzakonshme, çorientimin e përgjithshëm të popullatës, dezintegrimin institucional, krijesat e reja diktatoriale krahinore si përpjekje për shpëtimin e Shqipërisë Veriperëndimore nga invadimi partizan dhe jugosllav, ikjet e të targetuarve, strehimet e filogjermanëve që deshtën të mbanin shtetin nacional në këmbë, frikën dhe anarkinë, terrorin e gjithanshëm dhe të shumëngjyrshëm, sjelljen dhe raprezaljet gjermane, posaçërisht vrasjet masive në kampin e Prishtinës, fatin e Kosovës, Mirditës dhe malësive të Veriut, largimin e gjermanëve nga Shkodra dhe nga vendi (duke na dhënë madje me saktësi datën dhe orën e ikjes së tyre nga qyteti i veriut, çështje aq shumë e debatuar me kotësi në 30 vitet e tranzicionit parademokratik në vend), planin gjerman të tërheqjes, hyrjen e partizanëve në qytetin dhe krahinën e lënë pa asnjë kontroll politik dhe ushtarak legal, epilogun e vendosjes së pushtetit komunist në Shqipëri, Malësi dhe Kosovë.

KTHIMI I PAVARËSISË

Gjermania, në shtatorin e vitit 1943, ia riktheu Shqipërisë pavarësinë, neutralitetin dhe veteqeverisjen, por kjo pavarësi ishte fiktive, përderisa kishte një ushtri pushtuese gjermane në vend dhe jo të gjitha vendimmarrjet ishin sovrane dhe të përcaktuara nga Regjenca, Asambleja dhe qeveria, institucione këto të krijuara rishtazi dhe të shkëputura nga trashëgimia e pushtimit italian. Këto institucione kishin më së shumti një pushtet fiktiv se sa real, përndryshe komunistët, nën komandën serbe, nuk e pranonin konceptin e shtetit kombëtar të rikthyer në kornizën kushtetuese të 1 shtatorit 1928 dhe në kufijtë etnikë të të gjithë trevave të banuara nga popullsia shqiptare, siç u mundësua në vitin 1941. Autori ia ka dalë të tregojë me mjaft realizëm dy qasje të përkundërta politike dhe ushtarake, pjesë e luftës së brendshme civile që kulmoi në kohën e pushtimit gjerman: nga njëra anë është elita intelektuale dhe shtetformuese e vendit, pjesa e pakompromentuar me pushtuesit italianë, që përpiqet të ristabilizojë mbi ligjshmëri shtetin e paraluftës, ta shpërbashkojë entitetin shtetërorë nga vendet fashiste në tërheqje, në mënyrë që ditën e tërheqjes së ushtrive të vendit të dytë pushtues nga Shqipëria, vendi të kishte institucione përfaqësuese të gatshme për mbajtur në këmbë ngrehinën e sferës publike.

Nga ana tjetër janë partizanët e LNÇsë dhe PKSH, të drejtuar nga Enver Hoxha dhe emisarët jugosllave me një agjendë krejt tjetër, që nuk ndalen para asgjë, jo vetëm në goditjen e rrugëve të kalimit të gjermanëve në tërheqje, por para së gjithash në marrjen e pushtetit, goditjen e pamëshirshme të shoqërisë deri atëherë në pritje të Gegnisë dhe shpërbërjen e shtetit nacional të krijuar në viti 1941. Nigris e thoshte qartë se serbët po kryenin një veprimtari shpërbërjeje kombëtare, po kultivonin qëllimin e tyre të fshehtë të shkatërrimit të vlerave morale të shqiptarëve, me qëllimin për të krijuar alibinë se ai popull nuk vlen si unitet etnik. Në këtë ballafaqim midis arsyes shtetërore të brezit të vjetër të elitës dhe mendjes revolucionare e internacionaliste të rinisë, të kapërthyer nga komanda komuniste e Enver Hoxhës dhe Dushan Mugoshës, rezultati final ishte i qartë shumë herët: askush nuk mund ta shpëtonte Shqipërinë e krijuar nga Etërit e Kombit nga përdorimi jugosllav dhe sovjetik, veç një ndërhyrjeje të vendosur të aleatëve perëndimore, zbarkim masiv ky, që nuk dukej askund në horizont.

ANARKIA POLITIKE

Për kohën e regjimit të krijuar nga gjermanët, Nigris dallon shfaqjen e shtatë anarkive: anarkinë politike, anarkinë e ministrive, anarkia e forcave të sigurisë publike, anarkia e rendit publik, anarkia ushtarake, anarkia administrative lidhur me rolin e dyfishtë të gjermaneve. Ai shpjegon hollësisht prapaskenën e autorizimit të Padër Antonit për t’u përfshirë ne regjencë; na ndihmon të kuptojmë krizat e brendshme të regjimit kuisling, ose të përkohshëm nacionalist, konfliktet brenda katërshes së Regjencës, rolin e Gjeneralit Neubacher, ndërhyrjet e Fiqiri Dines dhe Gjon Markagjonit, rolin e çetave private të Lumës, Dibrës, Krujës, Pukës; rolin e forcave të Ministrisë së Punëve të Brendshme të Xhafer Devës; mposhtjet e përkohshme të aktivitetit të Nacional-Çlirimtares për shkak të kombinimit të operacioneve spastruese të gjermanëve dhe reparteve të caktuara të Ballit; çështjen e Arit Shqiptar në Reichsbank, grabitur në Romë nga nazistët; çështjet e mbrojtjes nga arrestimet dhe të shpëtimit të hebrenjve, rolin e vendimtar të politikanëve shqiptarë në shmangien e tragjedive, duke respektuar “Besën” dhe “Mikpritjen” për familjet dhe individë të martirizuar ndër vend e të tjera, etj..

Qeveria e fundit në kohën e pushtimit gjerman, ajo e Ibrahim Biçakçiut nuk ishte gjë tjetër veçse një qeveri simbolike, e krijuar në mënyrë të detyruar si përpjekja e fundit për mos me i dhanë pushtetin të gatshëm komunistëve. Në rrethanat e dekadencës së plotë, e vetmja shpresë që kanë pasur Lef Nosi, Padër Antoni, Mehdi Frashëri dhe Cafo Beg Ulqini ka qenë zbarkimi i angloamerikanëve. Ndonëse e përhapur në të gjithë vëllimin, një analizë të veçantë autori i kushton komunizmit, shkaqeve të lindjes së tij dhe rolit servitor, të përkundërt me interesat kombëtare, të organizatës partiake që uzurpoi Frontin Nacional-Çlirimtar të të gjithëve. Komunizmi, shkruan Nigris, doli nga strehat e shkollave, vërshoi tek nëpunësit dhe punëtorët dhe nga një fenomen i pak vetëve, u shndërrua në një lëvizje masive luftarake në Jug, mori një qëndrim të dhunshëm dhe të paarsyeshëm, kreu shume akte terroriste. Përforcimin e komunistëve në Jug të vendit, Nigris e lidh, ashtu në mënyrë të shpërndarë, si me pasojat e Luftës Italo-Greke që rrënoi vendin, me pandjeshmërinë e autoriteteve shtetërore të Tiranës dhe Romës për kompensimin e të dëmtuarve nga lufta, ashtu si edhe me mosangazhimin e mjaftueshëm të forcave ushtarake nga ana e gjermanëve ndër operacione pastruese, duke lejuar në këtë mënyrë, që kjo lëvizje të përdorte shtratin e varfërisë ekstreme dhe të rrënimit të krijuar nga italianët në atë krahinë, për përthithje të plotë të njerëzve, familjeve, fiseve fshatrave dhe krahinave të tëra, në një regjimentim çlirimtar dhe akaparues, që në fakt do të kishte pasoja afatgjata për të ardhmen e Shqipërisë.

Kaosi i nacionalistëve në muaj e fundit të pushtimit gjerman, ngurrimi i tyre për të luftuar okupatorin, lufta e filluar mjaft vonë, në shtatorin 1944, e cila përfundoi në tallje, qëndrimet e dyanshme të Abaz Kupit dhe Muharrem Bajraktarit, vendosmëria e pathyeshme e Marka Gjonit, përpjekjet e nacionalistëve për gjetjen e një rrugë shpëtimi, mosbesimet reciproke ndaj njeri tjetrin, ndërkohë që komunistët marshonin mbi Mirditë, Dibër, Lumë, Mat, Has, të gjitha këto vlerësime, lexuesi do t’i gjejë si shpjegime çelës për të kuptuar zbrazëtirën e krijuar në udhëheqësinë qendrore të shtetit dhe dramën që pasoi më pas Shqipëria e lënë pa udhëheqësi.

Sa më sipër është e mjaftueshme për të kuptuar, pse botimi i këtij dokumenti të rëndësishëm arkivor do të ndihmojë, studiuesit, studentët shqiptarë lexuesit e zakonshëm dhe historishkruesit e teksteve universitare dhe shkollore, për të kuptuar më mirë Shqipërinë me Kosovën, Malësinë, Dibrën, Ulqinin në kohën e Luftës së Dytë Botërore dhe dramën që pësoi kombi i rindarë pas saj, nën diktaturat dhe frymëzime që nuk i përkisnin nacionit dhe traditës shqiptare.

/Gazeta Panorama