Prishtinë, 10 qershor 2024

Në kuadër të aktiviteteve në shënim të 25-vjetorit të çlirimit të shtetit tonë, Kryeministri i Republikës së Kosovës, Albin Kurti, mori pjesë në konferencën shkencore për 25-vjetorin e ndërhyrjes së NATO-s dhe Çlirimit të Kosovës: ‘’Një çerek shekulli shtetndërtim, sfida dhe arritje- qasje multidisiplinare”, të organizuar nga Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës.

“Më vjen mirë që javën gjatë të cilës do ta shënojmë 25-vjetorin e çlirimit të Kosovës, po e nisim pikërisht me një konferencë shkencore dhe pikërisht këtu në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Kosovës. Sepse historia dhe trashëgimia e luftës në Kosovë, kanë aq shumë nevojë për t’u studiuar, hulumtuar dhe për t’u shkencëruar. Ngase ne si shoqëri dhe si shtet, kemi nevojë për diskurse të mirëfillta shkencore dhe për narracione sa më të plota dhe të vërteta historike për luftën tonë”, e filloi kryeministri Kurti fjalën e tij hyrës para të pranishmëve në këtë konferencë.

Ai rikujtoi se si 25 vjet më parë, në mes të muajit qershor të vitit 1999, populli i Kosovës po i përjetonte ditët e fundit të luftës dhe ditët e para të çlirimit.

“Më 10 qershor 1999, NATO i dha fund fushatës së bombardimeve mbi Jugosllavi pas 78 ditësh bombardime. Në New York, Këshilli i Sigurimit i OKB-së e miratoi Rezolutën 1244 me të cilën e autorizonte vendosjen e një force ushtarake dhe civile në Kosovë. Po atë ditë, UNHCR-ja njoftonte se gjatë gjithë luftës në Kosovë, 862,979 refugjatë ishin dëbuar jashtë Kosovës dhe se sfida e radhës ishte organizimi i kthimit të tyre”, u shpreh kryeministri. derisa theksoi se po nga kjo organizatë atëkohë, më 3 gusht, u njoftuam se 90 % të refugjatëve ishin kthyer në Kosovë, në mënyrë spontane dhe të vetëorganizuar.

Me kthimin e refugjatëve në Kosovë, bashkë me 120 mijë shtëpi të shkatërruara dhe të djegura që i gjetën ata, siç tha kryeministri, u shuan edhe shpresat e politikës së shtetit të Serbisë, që plani i tyre i gjenocidit përmes Operacionit Patkoi, të kishte të paktën pjesërisht sukses për zbrazjen e Kosovës nga shqiptarët vendas.

“Më 11 qershor, trupat ushtarake të NATO-s nisën të hynë në territorin e Kosovës nga toka dhe nga ajri, duke e vendosur kontrollin e tyre në tërë vendin tonë”, u shpreh tutje kryeministri Kurti, derisa përmendi mbi 10,000 viktimat civile që kanë humbur jetën në luftën e fundit në Kosovë, mes tyre 1133 fëmijë dhe mbi 3000 burra dhe gra, të cilët ranë dëshmorë të lirisë. Ai shtoi se në më pak se dy vite luftë, disa mijëra gra dhe burra u dhunuan dhe torturuan, ndërkaq mbi gjysmë milioni njerëz u zhvendosën si refugjatë brenda Kosovës.

Duke uruar punime të mbara gjatë kësaj konferencë, kryeministri Kurti tha se tashmë kemi nevojë për shumë studime shkencore dhe botime akademike për gjithë çfarë ka ndodhur gjatë gjithë luftës në vendin tonë, në mënyrë që diskutimet dhe debatet tona, hulumtimet dhe studimet, shkrimet dhe botimet, të bëhen më akademike, shkencore, konceptuale dhe më teorizuese.

Kjo konferencë shkencore u organizua nga Akademia e Shkencave dhe Arteve të Kosovës, ku të pranishëm ishin Mehmet Kraja, Kryetar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës, Skënder Gjinushi, kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, ish-Presidenti i Republikës së Kosovës, Fatmir Sejdiu dhe akademikë të tjerë.

Rafaela Prifti/

Aktivistët e Koresë së Jugut kanë dërguar balona me 200,000 pamflete dhe 5,000 USB me regjistrime të video-klipeve muzikore, seriale televizive si edhe 2,000 kartëmonedha një dollarëshe, njofton grupi i Luftëtarëve për Çlirimin e Koresë së Veriut (FFNK). Lëshimi i tyre është incizuar me video dhe vjen disa ditë pasi balonat nga Koreja Veriore fluturuan për në drejtimin e kundërt. Acarimi i marrëdhënieve midis Koresë së Jugut dhe Veriut ka arritur nivele kutërbuese që nga incidenti i javës së kaluar kur Veriu i dërgoi Jugut balona të mbushura me fëlliqësira.

Javën e kaluar agjencitë e lajmeve njoftuan se Koreja e Veriut i çoi Jugut qindra balona të mëdha që mbartnin pleh organik, jashtëqitje, bishta cigaresh, plaçka, bateri të përdorura madje edhe jashtëqitje e pelena të ndotura. Koreja e Jugut u zotua se do t’i jepte hakën e merituar Veriut dhe shpalli pezullimin e provave të përbashkëta ushtarake, të cilat ishin pjesë e politikës së uljes së tensionit me fqinjin e veriut.

Sipas një marrëveshje të vitit 2018 midis dy Koreve do kryheshin manovra ushtarake për të rritur gatishmërinë kufitare, sipas komunikatës për shtyp. Traktati, i arritur gjatë një periudhe të shkurtër të zbutjes së tensionit – supozonte se të dy fqinjët do ndalonin çdo aktivitet armiqësor ndaj njëri-tjetrit bashkë me survejimin nga ajri dhe taktika të tjera të natyrës psikologjike.

Kushtet e marrëveshjes u shkelën në një formë a në një tjetër nga të dyja vendet pasi Koreja e Veriut lëshoi një satelit spiunazhi nëntorin e kaluar, bën të ditur agjencitë e lajmeve.

Për rastin e fundit, kundërpërgjigja që do ta tërbonte Korenë Veriore dhe që, shumë shpejt, thonë ekspertët, mund të çojë në provokime më të rënda përgjatë kufirit, është rifillimi i transmetimeve anti-penian në zonën kufitare.

Balonat e lëshuara nga Koreja e Veriut

Duke filluar nga data 28 maj Koreja e Veriut ka dërguar rreth 1,000 balona me fëlliqësira në anën tjetër të kufirit. Ndonëse ato nuk kanë pasur lëndë/materiale me rrezik për shëndetin, platformat mediale kanë shprehur shqetësime se regjimi diktatorial i Koresë së Veriut mund të dërgoj balona me lëndë kimike, biologjike apo të tjera.

Pas dërgimit të kontingjentit të parë, motra e udhëheqësit të Koresë së Veriut Kim Jong Un deklaroi se “kjo ishte pjesë e zotimit për të çuar kosha letrash dhe bërllok si kundërpërgjigje ndaj balonave të dërguara në Korenë e Veriut nga shtetasit dhe aktivistët e Koresë Jugore me artikuj të ndryshëm, midis tyre edhe pamflete, lajme nga bota etj. Ndërsa Koreja Veriore i ka qëlluar balonat e dërguara nga jugu, forcat ushtarake koreano-jugore nuk hapën zjarr për të mbrojtur popullsinë, shmangur ndotje më të madhe dhe kryesorja, për të ulur rrezikun e përshkallëzimit të incidentit me Veriun.

Reagimi i Koresë së Jugut ndaj incidentit të fundit është në qendër te vëmendjes. Transmetimet nga altoparlantët e njoftimeve kundra Penianit, lajmet e jashtme dhe këngët e bandave K-Pop konsiderohen shumë të rrezikshme nga autoritet për shkak se demoralizojnë trupat në kufi dhe banorët e zonës kufitare, gjë që dobëson pushtetin e Kim Jong Un, thonë analistët.

Çfarë vjen pas balonave?

Dërgimi i balonave ishte një nga provokimet e fqinjit të veriut ndaj Koresë se Jugut. Disa prej tyre janë provat me arme te kapacitet bërthamor ne manovrat e fundit ushtarake si edhe bllokimin e sinjaleve të sistemit të navigimit krahas përshkallëzimit të një retorike luftarake për të fituar pikë në diplomacinë botërore, thonë ekspertët ndërkombëtarë.

Balonat kanë trazuar politikën e brendshme të Koresë së Jugut. Qeveria konservatore e vendit është angazhuar për një qëndrim të rreptë ndaj Koresë së Veriut, vijë e cila kritikohet nga opozita dhe aktivistët që dëshirojnë të shohin marrëdhënie më të mira me fqinjët në veri. Por dërgimi i balonave duket se i ka thartuar më shumë ndjenjat e popullatës ndaj Koresë së Veriut dhe i ka zemëruar banorët.

A mund të ndalohen qytetarët korean-jugorë të dërgojnë balona në Veri? Vendimi i gjykatës kushtetuese lidhur me projekt-ligjin për kriminalizimin e balonave anti-penian e hodhi poshtë atë si “kufizim i tepruar i lirisë së shprehjes.”

Të arratisurit dhe azilantët nga Koreja e Veriut thanë se nuk frikësohen prej kërcënimeve, ndërkohë që Veriu zotohet se do rifillojë aktivitetin nëse aktivistët e Koresë së Jugut dërgojnë balona përsëri.

Në konferencën e shtypit këtë javë, zëdhënësi i Departamentit të Shtetit Matthew Miller, tha se “duhet t’i jepet fund kësaj taktike të ndyrë – të papërgjegjshme dhe fëminore.”

Njoftime të agjencisë AP News, VOA

Shaip Kamberi/

Sot, Parlamenti Evropian ka bërë një hap të rëndësishëm për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve në Luginë!

Përmes një letre zyrtare, të nënshkruar Viola Von Carmon, Rainer Wieland, Michael Gahler dhe Thijs Reuten: kanë kërkuar Qeverisë së Serbisë të respektojë dhe implementojë të gjitha marrëveshjet e nënshkruara që nga Marrëveshja e Konçulit e vitit 2001, duke siguruar afirmimin dhe mbrojtjen e plotë të të drejtave të minoritetit shqiptar.

Në këtë letër, Parlamenti Evropian i kujton qeverisë serbe se:

Shqiptarët në Luginë vazhdon të përballet me forma të ndryshme diskriminimi, përfshirë ‘pasivizimin’, dhe ka qasje të kufizuar në arsim, punësim dhe kujdes shëndetësor.

Janë renditur pesë çështje kryesore që duhet të adresohen nga Qeveria e Serbisë për të siguruar barazi dhe mosdiskriminim për shqiptarët.

Mos adresimi i këtyre çështjeve rrezikon stabilitetin rajonal dhe rrugën e Serbisë për në BE.

Një falenderim i madh për Qeverinë e Kosovës, në veçanti Kryeministrin Albin Kurti dhe Zv. Kryeministrin Besnik Bislimin, për mbështetjen e tyre të çmuar dhe vizionin e tyre në proceset lobuese për të drejtat e shqiptarëve në Luginën e Preshevës.

Sot, më shumë se kurrë, duhet të jemi të bashkuar për të siguruar një të ardhme më të mirë për shqiptarët e Luginës së Preshevës!

Prof. Besim Muhadri/

26 maj i vitit 1999. Ishte në të gdhirë të kësaj dite. Ora 5,00. Tani lufta në Pashtrik kishte filluar. Ushtarët e brigadës 126 “Hasi” ishin shpërndarë prej Guruzhupit deri në Nikoliq. Në pjesën e Guruzhupit me ushtarët ishte vetë komandanti i brigadës Safet Gashi. Në Pashtrik, te Varri dhe Stanet e Vlahnës Nexhmedin Berisha. Në Nikoliq Ibrahim Çarri. Ishte një vijë fronti mbi 20 kilometra. Krahas djemve hasjanë, të rreshtuar në Brigadën 126 “Hasi” ishin edhe brigadat 127 e 128 të komanduara nga Ruzhdi Saramati, një njësi ushtarake nga Burreli e komanduar nga Bilal Syla si dhe qindra ushtarë të Batalionit “Atlantiku”, të komanduara nga Hysni Syla (Daja i Vogël). Gjuajtjet e artilerisë së brigadave të lartpërmendura nuk pushuan për disa orë rresht. “Mu në orën katër filluan gjëmime që nuk i kam dëgjuar kurrë. Qielli nisi të çahet. Natyra ka një fuqi që nuk krahasohet, mirëpo nuk di bubullimë apo vetëtimë që mund të krahasohet me këto buçitje të armëve. Artileria jonë, nga prapavija e dytë, filloi bombardimin e pozicioneve të armikut. Një bombardim që malet e Pashtrikut sigurisht s’e kanë parë dhe përjetuar kurrë. Aksioni nisi në të njëjtën minutë, përgjatë tërë vijës së frontit dhe nuk pati sekondë që nuk u dëgjuan shpërthime artilerike, që vinin nga afërsia dhe nga largësia. . . ”, shprehet në mes tjerash në kujtimet e tij kronisti dhe kuftëtari i Batalionit “Atllantiku”, Uk Lushi.

Në ditën e parë të sulmit nga ana e UÇK-së pati një të vrarë dhe tre të plagosur. Në mesin e të plagosurve ishte edhe Nexhmedin Berisha, pjesëtar i Brigadës 126 “Hasi” dhe njëherësh edhe komandant në pikën luftarake te Varri i Pashtrikut dhe te Stanet e Vlahnës. Kjo plagosje ishte e treta e këtij djaloshi hasjan, i cili që në ditët e para të fillimit të luftës nuk iu nda vijave të fronteve dhe aksioneve të cilat shpesh ia rrezikuan jetën, por gjithnjë arriti të sfidonte vdekjen që e pa shumë herë me sy. Andaj, edhe pas kësaj plagosje, që ishte një plagosje mjaft e rëndë në këmbë, ai nuk deshi të dëgjojë për plagët e marra dhe vetëm pas pak ditësh, ende pa u shëruar mirë, nga dëshira e madhe për të luftuar kundër armikut, doli nga spitali fushor i Krumës dhe u ngjit sërish në vijat e frontit. Krahas Nexhmedinit, ishin edhe dhjetëra djem te tjerë të Brigadës 126, por edhe të brigadave të tjera, që luftuan ashtu si i ka hije vetëm trimave, në sytë e të cilëve shkreptinin shkëndija lirie.

Luftimet në Pashtrik vazhduan deri më kapitullimin e plotë të forcave serbe më 9 qershor të vitit 1999. Në betejën e Pashtrikut u vranë 13 ushtarë të UÇK-së, të cilët u varrosen në Krumë, Pashtrik dhe Kukës. Gjatë atyre ditëve u tregua një vendosmëri dhe trimëri e paparë e të gjithë ushtarëve, por edhe një angazhim vetëmohues i popullatës hasjane të Kosovës, që ishte strehuar në Krumë, të cilët me traktorët dhe mjetet e tjera të tyre natë e ditë ishin në shërbim të luftës për liri. Përveç tyre, një kontribut të madh dhanë edhe banorët e Hasit të Shqipërisë e në veçanti ata të Cahanit, të Nikoliqit, Vlahnës e të Dobrunës, të cilët përveç strehimit të popullsisë, ndihmuan edhe luftën dhe ushtarët e lirisë.

Se hasjanët ( të të dy anëve të kufirit) dhanë një kontribut të çmuar në luftën për liri, këtë e dëshmon edhe numri i dëshmorëve të rënë në luftën për liri dhe çlirim të Kosovës. Këta dëshmorë janë nga të dy anët e Hasit, mjerisht të ndarë, vepra e të cilëve do të kujtohet më pietet të lartë dhe do të shënohet më shkronja ta arta në historinë më të re të Kosovës dhe të Shqipërisë.

Më datë 6 Maji 2024 vijnë në Qëndrën albanologjike  A. Bellusci  Lidhja e Krijuesve në Mërgatë, të cilët kishin vendosur që orën e tyre letrare vjetore ta zhvillonin  tek Biblioteka A. Bellusci në Frasnitë zbritën në Kalabri me një grup poet, krijues atelier, piktor etje, midis tyre edhe një studiues  arbëresh slloven Peter Shtoka, i cili na dhuroi edhe një prej studimeve të tij publikuar në Slloveni në 2020 dhe  e quajtur “ Atlante Istriano”, është në gjuhën italiane dhe së shpejti me sa kuptuam do të sillet edhe në gjuhën shqipe. 

Në këtë përmbledhje studimesh gjendet edhe  kapitull  titulluar ” Dialekti shqiptar në rrethinat e Porecit\ Parenzo”, të cilët ne vezuam  artikullin“Parabola\shëmbëlltyrë e birit plangprishës”(B.Kopitar, Win 1829)

Dorëshkrimi i Stancovich, Ms.1835.

Ky dorëshktrim i zbuluar në 1835, nga  kanoniku Pietro Stancovich, përmban  rreth 25 faqe si dhe traskriptimi të cilën Pietro Stancovich ia dërgoi gjuhëtarit italian Giovenele Vegezzi . 

Teksti është përkthyer në gjuhën italiane, sllavo e morlak, si edhe në shqip, gjuha e folur prej shqiptarëve në rrethinat e Porecit\ Parenzo.

Në vitin 1963, Një zotni i quajtur Ndue Lazri, i nis At A. Belluscit në atë kohë prif në Shën Sofia të Epirti, që të shikonte këtë dorëshkrim dhe ta traskriptonte. 

At Bellusci nis  dhe e studion dhe vë re se branet e tij  ishin të shkëputur. 

Puna e parë që bëra- thotë At Bellusci- ishte të kuptoja se, kujt pjese e kapitullit të Biblës i përkisnin këto brane. Kuptova që flitej për Ungjillin Luka, kështu fillova e bëra ç’ishte e mundur të përshataja traskrimptimin. Trakriptimin e bëra në të folmen e arbërshëve të Shën Sofia të cilën nga ana fonetike përdorin “forma Mangyar”: gami dhe jo “hami\ e ngrëna”, Gu dhe jo hu\ druri.

Dorëshkrimi “Shëmbëlltyrë e Birit Plangprishës” është shkruar me një alafabet personal dhe fragmentet janë të modifikuara, por branet janë të kuptueshme, dhe janë regjistruar në mënyrë më të mirë të mundëshme. (Në vijim disa pja trankriptimi). 

Në vijim Luka, 15, 11-32

12. Një njeri ka pasur di birëra

13. Oj mairu Kosta Tatas. Tata om jon tona ze pavena mua. Tha ka jon jotja juj për sosh.

14. E kaviu ja bask, kav oit i biri i majmi larg ne ntetav ju tat, e a tej kukavoj kam ngre za kapru me vite.

15. Kavoit te kgnani za panon po non jan,e kue Kadevga me gne katund makalot seiet.

16. Kepaj me mekatej mangia bavlon të landit, zë kanja gvosit, e kunkuj ku ne kaj sej mado kunjo.

17. Kars me vete, e po kaso; Sa të dit tato em, ka na ipi za kan buk me jojen, un po vdis urit

18. Do gomi, e vete me karko taten tem,e thom atij tata un ka voit mekat me qiell, e kontra tates tem.

19. Nuk pojsariten un pa goit me ke berut, bom si kurvgnenin toit nupi tande.

20. e sho gaim, zë ekovoit taten e kur kaq larg

Prej tates tem, me kupa e jist vin per mua e kan gu tek mue, im kamaren grika, e om kapuj.

21. I biri Kasomen: Tata un ka boka tek me qiell, e kontra tie

Në vitin 1989-90, zoti Emanuele Giordano përktheu në arbërisht katër Ungjillët  e midis tyre edhe Ungjillin Luka15, 11-32. Kisha Arbëreshe në Kalabri, kanë përkthyer liturgjinë në gjjuhë e tyre duke bashkuar të 30 të folmet e besimtarëve bizantinë dhe krijuar një gijuhë të unifikuar. 

Në Kishën bizantine  kanë “Fletën e së djelës” ku besimtarët e gjenë në kishë dhe është në tre gjuhë,  greqisht, italisht dhe midis në shqipe. 

 Me qënëse se jemi tek Ungjëlli Luka, parabola birit plangprishës, tek arbëreshëz bizantinë në Kalabri lexohet në periudhën e Kreshmës.

Në vijim  po sjellim në arbërisht Luka, 15, 11-32 duke plotësuar kështu komplet branet e dorëshkrimit të arbëreshëve të Porecit me arbëreshët e sotëm.    

“Tha Zoti këtë prrallëz: Një njeri kish dy bil dhe më i vogli ndër ata i tha të Atit: Tatë, jipmë pjesën e petkut çë më nget, e ai ja ndajti petkat. Pas pak ditësh, i biri më i vogël mblodhi çdo patë e vatë te një vend llargu, dhe atje grisi të pasurat e tija, tue e rruar si i parregullt. Ku rgrisi gjithsej, nd’atë dhè, erdhi një uri e madhe, e ai s’kish më gjë. Ahiera vate e i bëri shërbëtorin njëi njeriu të atij vendi çë e dërgoi, ndër dherat e tij të kullotnij dirqit. Ai kish dëshiruar të mblonij barkun e tij me garrubat cë hajin dirqit, pa mosnjeri ja jip. Ahiera hyri mbë vetëhe e tha:” Sa rrogëtar të tatës time  mburojnë me buk e u këtu vdes uri. Do të ngrëheme do të vete tek tata ime  e do t’i thom: “Tatë, bëra mëkat kundër qiellit e kundër teje, s’jam më i denjë të thërritem zt bir, trajtomë po si një ndër shërbëtorët e tu. U nis e vate tek i jati. Kur ishe adhe llargu, i jati e pà, e patë lipsi, i duall përpara, ju shtu ndër krahët e tij dhe e puthi. I biri i tha: Tatë bëra mëkat kundër qiellit, kundër teje. S’jam më i denjë të jem i thirrur yt bir, mbamë si një ndër shërbëtorët e tu”. 

I jati i tha shërbëtorëve :”Shpejt sillnikëtu stolinë më të bukur dhe veshnja, vni atij unazën te gjishti e këpucët ndër këmbët.Sillni viçin e majmë, vritnie, hami e bëmi festë, sepse ky im bir ish i vdekur e u ngjall, ish i bjerrë e u gjend”. E zunë e bën festë.  I biri më i madh ish ndër dherat. Kur u pruar, si u qas afër shtëpisë, gjegji muzikën dhe vallet: Thërriti një shërbëtore e pyeti ç’ishin këto shërbise. Shërbëtori ju përgjigj: U pruar zt vëlla e i jati bën e vra viçin e majmë, sepse e muar prapë të shëndosht e të shpëtuar. Ai u zemërua e s’doj të hynij mbrënda. I jati ahiera duall t’eparakalesnij. Po ai ju përgjegj të jatit: “ Njo u të shërbenjë kaq aq vjet e ti mosnjëherë më dhe mua një kaciq për të bëja festë me miqtë e mi. Po nani çë ky yt bir, çë hëngri të pasurat e tua bashkë me gratë e liga , u pruar për të vrarë viçin e majmë”. 

Ju përgjegj i jati: Bir, ti je ngaherë me mua e gjithë të miat janë të tuat, po duhej të gëzojim e të harepsjim, sepse ky yt vëlla ish i vdekur dhe u ngjall, ish i bjerr e gjind”. 

Përfitojmë nga rasti të falenderojmë  edhe  studiuesin arbëreshin  Slloven Petro Shtoka për punën e tij gjigante për rrënjët historike, kulturore  ilire dhe në mënyrë të veçantë për këtë pjesë artikulli të veçantë e pa publikuar asnjëherë, sjellë nga libri i tij Atlante Istriano, pa harruar të gjithë ata që e mbështeten këtë projekt si Shoqata “Iliria” në Koper\ Slloveni. 

Përgatiti materialin 

Ornela Radovicka. 

Qëndra Albanologjike kërkime gjuhën dhe kulturën arbëreshe,

themeluar nga A. Bellusci 1980