Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

IN MEMORIAM, DR. GJON BUÇAJ

by

Don Lush GJERGJI/

Një ditë para kalimit në amshim, Dr. Gjon Buçaj,  në pyetjen time si je tash më shëndet, me shkuan kështu: “Po, falemindës Zotit! Jam ma mirë pak. Do të marri shumë kohë mëkamja e plotë.” 

Mirëpo sëmundja dhe vdekja dinake dhe grabitqare nuk pritën dhe nuk ia mundësuan rimarrja e shëndetit, që e shpresonte ai, familja, miqtë e tij të shumtë në Amerikë dhe në botë. 

Lajmin për kalimin e tij në amshim ma dha Merita Bajraktari – Mc Cormak me këto fjalë: “Gjon Buçaj ndërroi jetë sot. Pushoftë në Paqen e Krishtit.” 

Posa e mora këtë lajm, së pari u luta për shpirtin e tij dhe amshimin e lumtur, si dhe për tërë familjen, që ta kenë ngushëllimin në vdekjen dhe ngjalljen e Jezu Krishtit, si burim feje, frymëzim jete dhe pavdekësie… Fill i shkrova të bitit të Dr. Gjonit, Eduardit kështu: “I dashuri Eduard, e kujtoj Dr. Gjon Buçaj me ndjenja të thella të nderimit dhe falënderimit, me uratë dhe dashuri. Zoti Dr. Gjonin e pastë në parajsë, ndërsa juve ju ngushëlloftë me fuqinë e fesë së krishterë! Pushoftë në paqe!” 

Ajo çka mund të bëja është urata, pjesëmarrja ime shpirtërore në këtë ndarje të përkohshme, apo si thotë Shën Nëna Tereze “kthimi në Shtëpinë e Atit”, paraqitja dhe kremtimi i Meshën për shpirtin e tij si dhe për flladi, ngushëllim dhe siguri që na vjen prej Krishtit të ngjallur, i cili i vetmi thotë dhe garanton kështu: Unë jam të ngjallurit dhe jeta. Kush beson në mua, edhe nëse vdes, do të jetojë… Lumë ata që nuk shohin por besojnë! 

Do të “lundëroj”  pak në kujtimet mia me të dashurin dhe të paharrueshmin Dr. Gjon Buçaj. Jemi njohur mjaft kohë, diku fill pas luftës së Kosovës 1998 – 1999. Për Dr. Gjonin më kishte folur shpesh një mik dhe koleg i tij nga ditët e rinisë dhe studimeve, piktori ynë i njohur, Blerim Luzha. Ai i kishte humbur lidhjet qysh moti, por me këmbëngulje kërkonte ndonjë “shenjë”. Dhe ndodhi deri diku “mrekullia”, u takuam dhe njoftuam fill pas Luftës.  

Dr. Gjon Buçaj ishte një atdhetar i shquar, një njohës i gjuhës   dhe kulturës, letërsisë, historisë, me pak fjalë çështjes shqiptare, të kaluarës sonë martire, të cilën e kishte provuar në shpinë dhe në zemër, por edhe idealist dhe optimist për të tashmen dhe të ardhmen tonë më të mirë. Më thoshte kështu: “Gjithë ky gjak i derdhur për Fe dhe Atdhe, gjithë kjo farë e mirë, doemos do të rritet dhe do të gufojë, ndoshta jo aq shpejt, por s’ka më ku shkon…” 

Pata shumë takime me të në Amerikë, në New York, por edhe në Kosovë. Gjithmonë i qetë, shumë i vëmendshëm në bashkëbisedime, i matur në fjalë dhe në sjellje, mbi të gjitha dashamir i të mirës, të drejtës, të vërtetës, jetës, mbi të gjitha Dashurisë. Si Kryetar i “Vatrës” disa herë me priti me bashkëpunëtorë, ma dha rastin të paraqitem me ndonjë libër, botim, kumtesë, me një rast së bashku me Dr. Nusret Pllanën, rreth gjenocidit serbë ndaj Shqiptarëve me shekuj… 

Ishte i ngazëlluar për çdo fjalë, rresht, varg, botim, dhe me shpirt rinor dhe të frymëzuar “shijonte” fjalën dhe porosinë e bukur dhe aktuale. 

Ishte dalluar tejet shumë me organizimin e 100 – vjetorit të “Vatrës”, ku ndër të tjera me thoshte: “Tashmë jemi të ndarë anekënd botës. Ti thua që feja dhe Dashuria na afrojnë dhe bashkojnë, së pari me Zotin, pastaj edhe me njëri-tjetrin. Edhe unë mendoj si Ti, por do ta shtoja që kultura, gjuha shqipe, krijimtaria, historia, mbi të gjitha e tashmja dhe e ardhmja e përbashkët, duhet të na bashkojnë…” 

Sa herë vinte në Kosovë, kurrë nuk e harronte Imzot Dodë Gjergjin dhe neve bashkëpunëtorët e tij, Katedralen dhe Shenjtëroren Nëna Tereze në Prishtinë. Në çdo takim kishte edhe afrim dhe bashkim, vrull dhe vullnet “për ta shërbyer Popullin tonë të braktisur dhe të harruar, por prej Zotit të bekuar… Po vijnë së fundi ditë të mira edhe për ne. Nëpërmjet Nënës Tereze vërtet Zoti na ka bekuar dhe na ka bërë të njohur në mbarë botën. Tashmë edhe ne me atë jemi të lumtur dhe shumë krenar…” 

Shpirtin, zemrën, brendinë, thellësinë dhe pasurinë e tij shpirtërore dhe kulturore e kam njohur dhe shijuar për së afërmi gjatë disa ditëve në Washington, kur Libraria e Kongresit Amerikan, Sektori Evropian, më kishte ftuar për ta paraqitur dhe dhuruar librin tim më të njohur kushtuar Nënës Tereze: Mother of Charity, Mother Teresa, Vepar – Drita, 2015, f. 240.  

Kjo ndodhi më 14 tetor 2016, në bashkëpunim me Dr. Gjon Buçaj, Merita Bajraktari McCormak  dhe shumë të tjerë. Dr. Gjon Buçaj më priti në aeroportin e Washingtonit, me buzëqeshje karakteristike dhe me fjalë: “Mirë se të ka prue Zoti!” 

Pas përshëndetjes fill më pyeti: “Ku do të jesh këto ditë, në ndonjë hotel me pesë yj, apo tek unë, ku jam unë dhe gruaja, me djalin tim dhe pesë nipa…” 

Unë pa kurrfarë hamendje i thashë; “Te pesë yjtë e tu…” 

Ishin ditët më të bukura të takimeve, bisedimeve, përmallimit, shëtitjeve, vizitave të dy ambasadat tona, të Shqipërisë dhe Kosovës, në State Departpartment, nëpër kisha, monumente, përmendore, kudo… 

Ishim së bashku – një në ndjenja, përjetime, ngazëllime. Më 14 tetor 2016, përpos librit tim të lartpërmendur, unë Bibliotekës së Kongresit Amerikan, i dhurova edhe tri libra – vëllime tjera kushtuar Nënës Tereze, kuptohet  që i kam shkruar unë dhe që janë botuara në gjuhën anglishte. Aty pata rastin edhe për një fjalë rasti. 

Bashkëkombësit tanë, të ardhur edhe nga viset tjera të Amerikës, me prejardhje nga trojet tona stërgjyshore, sidomos i nderi Lekë Gojçaj, së bashku me Marjan Cubin, ishim të lumtur për këtë ndodhi, unë do të them edhe “mrekulli” të rendit të parë, që një figurë shqiptare, Nëna Tereze, një autor shqiptar, unë, një botim kaq i bukur dhe tejet luksoz, tash e tutje do ta ketë një vend të lartë të nderit në Bibliotekën më të madhe të botës,  që  amerikanët e quajnë Librari.  

Hyrja dhe dalja në këtë Bibliotekë ishte tejet i rreptë, me shumë kontrollime. Drejtori i Sektorit Amerikan më përcillte gjithkund dhe ishte shumë mirënjohës për këtë ngjarje të rrallë dhe të bukur. Në dalje, për të krijuar pak atmosferë festive, unë ndër të tjera thashë kështu: “Ju garantoj me krye se Shqiptarë mund të vjedhin gjithçka, por kurrë e për këtë jetë,  nuk do të vjedhin libra!” 

Fjala ime i pëlqeu shumë Drejtorit, Dr. Gjonit dhe përcjellësve të mi aq të përkushtuar dhe të dashur, ndër të cilët enkas kishte ardhur  prej Detroitit edhe vëllai im meshtar Don Ndue Gjergji dhe shumë të tjerë. 

Deshi Zoti, dikush ndoshta do të thotë fati, që prapë isha në Amerikë afro një muaj, me vizita, takime, ligjërata, meshë në tri qendra të mëdha: Në Detroit, New York dhe në Washington (8 dhe 9 maj 2022), me dëshirë të madhe që të shiheshim. Ishte e pamundur. Kudo prapë takime, bisedime, promovime, sidomos me rastin e 25 – vjetorit të vdekjes së  Nënës Tereze. Përcjellës besnik dhe shumë i vëmendshëm kësaj radhe ishte  veprimtari i njohur Mirash Nuculaj në udhëtime dhe takime në New York dhe Washington, me pjesëmarrje të shumë miqve dhe dashamirëve, me kujtime të përmallshme  dhe uratë falënderimi për ata që kaluan në amshim: Prena, Pashk dhe Lekë Gojçaj, Mrika lind. Pecaj – Xhema, Zef Balaj dhe të tjerë. 

Vizita familjeve të tyre, urata në varreza, ndezja e qiriut dhe lulet,  Mesha, ishin gjeste të thjeshta të dashurisë dhe falënderimit ndaj atyre që kaluan në amshim, si dhe kujdes për të gjallë. 

Dr. Gjon Buçaj, nuk ishte mirë. Ndër të tjera ai më shkruante kështu me 9 maj 2022: “Faleminderes, i dashtun Don Lush… Jemi aq afër por nuk mund të takohemi…Nejse, virusi corona  asht sabotuesi kryesor që të mos shihemi tue qenë kaq afër, por bekimet për të cilat jam mirënjohës, nuk mundet me i ndalë Të shkoftë puna mirë e mbarë gjithmonë! Me përzemërsi,  Gjon Buçaj.” 

I dashuri Dr. Gjon Buçaj, tash je “liruar” prej Corona Virusit, edhe prej trupit, kësaj jete tokësore, që aq shumë e ke dashur dhe jetuar… Tash e tutje do të jemi së bashku në uratë, në Zotin, e një ditë do të shihemi dhe do të jemi së bashku në amshimin e lumtur. 

Jepja, o Zot, pushimin e pasosur. I shndritë Drita e pambaruar. Pushoftë në paqe! Amen. 

Familjes, bashkëshortes, fëmijëve, nipave dhe mbesave, miqve të shumtë në Amerikë dhe kudo gjetiu: Ngushëllime! 

Prishtinë, 18 maj 2022                                                    Don Lush GJERGJI 

Për çdo njeri është e rëndësishme festa “Dita e Nënës”

by

Ju falenderoj për organizimin e kësaj mbremje festive dhe për vlerësimin që më bënë drejtueset e kësaj organizate me emrin e nderuar të Motrave Qiriazi. Për çdo njeri është e rëndësishme festa “Dita e Nënes”. Pertej statusit “ Nënë” Si burim i jetës, emri i saj ka kuptim më të gjërë edhe në vështrimin filozofik, juridik, njerëzor, shpirtëror….Kështu figura e Nënës, eshtë një institucion me vete.Ne duke jetuar në ShBA jemi bërë pjesë e kësaj feste në sajë të Pres. Wilson, I cili e institucionalizoi,e shpalli “Mother Day”, festë e cila I kaloi kufijtë e Amerikës dhe po ndërkombëtarizohet vit pas viti. Është një privilegjë për ne, që e festojmë si amerikanët, dhe trajtohemi njësoj si Ata, gezojmë të gjitha liritë, mundësitë për t’u shprehur, për t’u organizuar për të protestuar. Nuk kemi asnjë pengesë për të folur në gjuhën tonë, dhe kemi lirinë që femijët tanë të mësojnë në shkollat shqipe …..krahasojeni me shqiptarët që jetojnë në tokat e tyre çfarë vështirësishë kanë në këte drejtim. Ata që kanë ardhë para nesh edhe ne që jetojmë këtu nuk jemi rrënjë dalë, nuk erdhen nga një vend i zbrazët, kemi ardhë me një histori të pasur dhe me krenari për parardhësit tanë e sidomos për Nënat Tona.Nuk besoj që të ketë në botë Obeliskë natyrorë që kanë të gdhendur në themele madheshtinë e Gruas si Nenë: Rozafa në kalanë e Shkodrës dhe Argjirò në Kalanë e Gjirokastrës që ia kalojnë edhe institucionit, janë bërë qendra peligrinazhi edhe për të huajt. A duhet që keta vlera të na i kujtojnë të huajt….Kur ne kemi jetuar atje …..por dimë shumë pak.Akademikja franceze Margaret Jursenar (1903-1987) autore e shumë veprave, analiste dhe psikoanaliste, ( qytetare amerikane që në vitin 1947 ) shkroi tregimin (qumështi i vdekjes ) “The Death of Milk “e inspiruar nga legjenda e kalasë së Shkodrës i dha jetë e vazhdimësi jetës nëpërmjet qumështit çudibërës që rridhte nga gjoksi i nënës së murosur, e bëri burim jete për djalin e për brezat. Ai qumësht çudibërës u bë shërues për shumë nëna të reja që donin fëmijë. Ata besonin. së qumështi i Rozafës vazhdon të rrjedhe, ndaj shkonin e gërryenin gurët gelqerorë në muret e kalasë me mendimin së aty buron jeta. E pra ky autosygjestion, i spjeguar shkencërisht nepërmjet Self Hypnosis, vazhdon ta ketë magjinë e vet.
Po kështu është edhe Historia e Argjiros, në se në këto i trajtojme si legjenda, aktin e Argjirosë e përsëriten duke bërë sakrificën sublime gratë Suliote të Çamërisë të cilat i ngriti ne pjedestal Bajroni në kryevepren e tij “Udhetimet e Çajd Harold-it “ dhe prej Bajronit i perjetësoi Ari Shefer në pikturën “Gratë e Sulit”, Kështu historine e tyre e njohi Bota mbarë.Për gratë shqiptare guximtare të cilat luftojnë si burrat, shkruante edhe “New York Times” ( 21 Maj 1911), ku përshkruan burrneshën, Tringë Smajlja duke e cilësuar —Zhan Darka e Shqipërisë — e cila shkelqeu për trimeri në betejen e Deçiqit dhe për urti në kuvendin e Greçës gjatë kryengritjes së Malësisë Madhe në prag të pavarësisë.Me Zhan Darken e Orleanit krenohet Franca ,…Shqipëria ka lindur shumë Zhan Darka e Amazona shkruante Kryeipeshkvi i Tivarit që drejtoi kuvendin e Arbërit 1703, me inisiativen e Papa Klementit XI, me origjinë shqiptare.E në vazhdimësi të historisë tonë po përmend – Gratë – Nëna – që iu drejtuan Pres.Wilson në Konf. e Parisit ….. Nuk mund te harrohet Letra e Zonjës nga Çamëria Lejla Dino e cila në emër të Komuniteti të gruas shqiptare që e krijoi në Bruksel i drejtohet Pres. Wilson “ hidherimet e tmerrshme dhe mizoria që Nënat shqiptare, Gratë dhe bijat duruan duke parë ….të dhemshurit e tyre të rrokullohen nen zgjedhen e shtypësve të huaj ….kanë për të tronditur ndjenjat tuaja të larta njerëzore dhe do t’na ndihmoni për të fituar lirine tonë të dashur.14 pikat e Wisonit ,siç i quajti Fishta Wilsoniane, zgjuan shumë levizje për liri e pavarësi.Heroinat e Epopesë së Lavdishme në Luftën e Vlorës Sade e Kadene, i ka perjetesuar edhe biri i Trieshit të Malësisë Nikollë Ivanaj në vargjet Sot po Vlon Vlona …..Po ashtu gratë shkodrane së bashku me Gratë – Nëna të Malësisë u dalluan në luften e Koplikut. Shaqe Marie Çoba, Universitare e shkencave politike ne Zagreb e cila krijoi komitetin “Gruaja Shqiptare” me kryetare Habibe Bekteshi … të cilat populli i ka perjetesuar në vargje ….Krisi pushka në përrua të thatë // Në Koplik kanë ardhë gratë // Në një kohë me to janë Motrat Qiriazi, të diplomuara në Kolegjin Amerikan “Robert Kolege“ me një kontribut të vyer në fushën diplomatike. Nuk harrohen peticionet e Sevastisë drejtuar Konf. Paqës dhe Pjesëmarrja efektive e Parashqevisë në atë konferencë….. Përballë Pres. Wilson. Letër kembimet e Parashqevisë me Edith Durham “ Mbretëresha e Malësisë “ në atë kohë lobonte për Shqipërinë në emër të shoqatës së krijuar “ Anglo – Shqiptare, janë dëshmi e qartë e rolit të patrioteve që e ndërkombëtarizuan çështjen shqiptare.Në qoftëse Nobelisti Wilson e shpalli një ditë të Majit “ Mather Day ”,Shqiptarët i dhanë Botës, Nobelisten, Shënjtoren “Mother Tereza “ e cila nuk lindi fëmijë por rriti dhe ngjalli fëmijë.E këto gra përmenden nga personalitete te huaja. Malësorja, nënë e ve me dy fëmijë, burrin ia kishin vrare serbet, u bë pikë referimi dhe frymezimi, për shkrimtaren Amerikane Rozë Wilder Lane, kur ajo erdhi në Shqipëri si misionare e Kryqit Kuq Amerikan për të ndihmuar shqiptarët për pasojat e Luftës Parë Botërore. Ajo asistoi në një gjyq familjar në Malësi ku mbeti pa fjalë nga guximi i nëne të re, e cila mbajti një qëndrim të palëkundër përpara Kuvendit të Fisit për kërkesat e saj, për të jetuar më vete me dy jetimet.Kjo ngjarje u bë pikënisje për kryevepren e saj. “The Discovery of Freedom “ ….Berit Beker një antropologe ndoqi po këte rrugë, kur ishte në Kosovë, u bë një zë i fuqishëm për të drejtat e popullit mikpritës të Kosovë që kërcënohej nga Gjenocidi Serb.Edith Galt direkt pasardhëse (great niece ) ster stermbesa e Pocahontas, trashigimtare e fiseve Virginia Colony, Zonja e parë, gjatë Presidencës Wilson, dhe Presidentja e parë grua në hije gjatë paralizës së Wilsonit u bë ndërlidhëse dhe tranzmetuese e Peticionit të Lejla Dinos në emër të “ Komunitetit të Grave Shqiptare”Edith Durham, Antropologe, publiciste, artiste ….. Mbretëresha e Maleve. Në 7 veprat e saj ngriti lart figurën e malësoreve ne vepren (High land Albania), Shqiperia e Eperme. A mund të lëmë pa përmendur bijën e Çamërisë, Princeshën Romune, dijetaren e famshme shqiptare, Elena Gjika u prit në mënyrë madhështore nga shkrimtari amerikan Henri Longfellow 1880, i cili kishte shkruar poemën Skenderbeu 1873 Ndër të tjera Ai shprehet ( We have a house full of people and today a Princess Dora D’ Istria is coming for dinner ) Plaku i urtë, pas shumë vlerësimesh, për Zonjën e mençur, për karakterin, për sjelljen dhe për gjithë formimin e saj mbivlerësoi thjeshtësinë (“ The suprime excellence is simplicity . To the women of America she must ever be a shining example, a brilliant star ). Vlerësimi i Elena Gjikës nga personalitete të larta deri të vleresimi që i bënë vajzat e thjeshta shkodrane, stigmatine,me Letrën e Penën që i dërguan asaj në shenj nderimi. Po kaq lart qëndrojnë shkodranet, Motrat Juka , Safete e Lume, studiusit e kanë quajtur dijetaren Safete një Dora D ‘ Istria e dytë.Këto shembuj plot virtyte na ngrejnë në këmbë Vajzat tona, Gratë tona këtu në këte vënd kanë të gjitha të drejtat dhe mundësitë të zëvendësojnë luftëtarën e paepur për të drejtat e njeriut për liri e pavarësi; Avokaten e zjarrtë të Kosovës Madalen Ollbrjat (Madeleine Albright ) që gëzon përjetësisht nderimin e gjithë shqiptarëve.Ollbrajt u largua nga gjenocidi nazist dhe me vonë nga ai komunist dhe erdhi në Amerikë si shumica e grave dhe vajzave shqiptare që u larguan nga gjenocidi Sllavo-komunist .Unë shpresoj se vajzat dhe gratë shqiptare, këtu në diasporë, do të ecin në shembullin më të mirë të bëhen avokate të mbrojtjes të drejtave njerezore sidomos për botën shqiptare dhe duhet ta dinë se nga 110000 km2 kemi mbetur me 28 mije km2, ku fqinjët veriore dhe jugorë shtyhen çdo ditë me të ashtuquajturin minoritet i cili kurrë nuk ka ekzistuar as nuk ekziston, por sajohet nga mendjet shoveniste helene e serbe. Nuk kam pikë dyshimi që do të kemi Zëra të fuqishëm nga Organizatat e grave që të mbrojnë me dinjitet të drejtat njerëzore dhe të Grave, pavarësisht nga prejardhja, deri në instancat më të larta këtu ne Amerikë.T’ i kemi vajzat tona në Kongresin Amerikan e pse jo edhe në Shtëpinë e Bardhë.Mirënjohje të thellë për këte vënd që na mban dhe na mbron dhe jemi shpresëplotë që një ditë, Shqipërinë e ndarë në pesë shtete, ShB.A – të do ta bashkojnë në një shtet të vetëm, siç janë të bashkuar edhe Ata vetë Po e mbyll me vargjet e Fishtes Edhe Hana do t’ a dijë // Edhe Dielli do T’ket pa // Se përqark kësaj rrokullije // Si Shqypnia, i vend nuk ka.Even The moon might know // Even the sun might have seen // There is no place, like Albania// Lika Albania on this Earth scene// Me një mirënjohje të thellë për Sh.B.A – të Të. këndojmë së bashku kengën që këndon Celine DionGod Bless Amerika Land that I love // Stand beside her // And guide her // Through the night // With the Light // From above //. From the Mountains // To the prairies // To the oceans// White with foam // God bless America // My home sweet home //
FaleminderitShkroi Pertefe Leka

Te jesh shqiptar neper bote, krenari dhe nje obligim per vendin nga kemi ardhur

by

Intervistoi: Resmi Corbaxhi/

Te kontaktoje me Anila Cenollin ishte e veshtire por jo e pamundur. Fale njohjes me te megjithese shume e zene, gjeti kohen per te na dhene gjate nje interviste anen e pazbuluar te shqiptareve qe jetojne ne anen tjeter te Adriatikut, perpjekjet e tyre per evidentimin e historise, kultures dhe artit shqiptar. Afer dhe larg per nje gjysem shekulli, koha per ringjalljen e lidhjeve te vjetra. Kjo nepermjet nje ure, emigranteve shqiptare qe kane lene vendin e tyre per nje jete me te mire. Njezet e nje vjet me pare edhe ajo e la Shqiperine dhe u vendos ne Mantova te Italise. Mbaron stdimet e larta per Letersi dhe Filozofi ne universitetin e Verones dhe me pas masterin per projektet europiane. Punon si cicerone ne disa muze te Mantoves, ne Shtabin e policise dhe Prefektures per me shume se dhjete vjet. Themelon shoqaten e shqiptareve ne Mantova dhe mbas disa vitesh zgjidhet Presidente e Federates ku marrin pjese 41 shoqata shqiptare nga gjithe Italia. Punon si koordinatore e Zyres se Mareveshjes te Sindikatave dhe gjashte muaj me pas Sekretariati Rajonali i Mantoves, i beson pergjegjesine per Mundesi te Barabarta dhe Imigrim. Qe ne fillim te vitit 2020 i besohet posti i Drejtoreshes se Pergjitheshme kategoria Uil Tucs.Pershendetje Anila, si quhet shoqata qe ju drejtoni, dhe ku shtrihet veprimtaria e saj.Pergjigje: Nuk ka nje shoqate ne te gjithe Italine ka mbi 41 shoqata shqiptare aktive, te cilat jane organizuar dhe kane krijuarFederaten Shqiptare ne Itali (FNAI) te cilen une e kam drejtuar deri ne vitin 2020, para se te levizja nga Mantova ne Bergame per shkak te punes. Pjesmarrja ne shoqate eshte vullnetare dhe me pjesmarrjen e emigranteve nga te gjithe trevat; Shqiperia, Kosova, Maqedonia e Veriut. Duhen falenderuar gjithe antaret e shoqatave per perkushtimin e tyre ne transmentimin e kultures, tradites dhe vlerave me te mira shoqerore dhe shpirterore te trevave nga vijne. Jo vetem ne perhapjen por edhe ne ruajtjen e tyre, fillimisht brenda familjes, ne grupe shoqerore dhe me pas ne shoqatat ku bejne pjese. Qellimi eshte me i madh; mbrojtja e te drejtave te gjithe shqiptareve qe jetojne dhe punojne ne Itali dhe emigranteve qe jane ne proces legalizimi. Gjithashtu ka dhe shoqata te arberesheve te cilat jane organizuar dhe ata ne Federate.Pyetje: A keni ndonje bashkepunim me Federaten e tyre?Pergjigje: Sigurisht qe po.Ne prill te vitit 2019 kemi neneshkruar marreveshjen e bashkepunimit midis dy Federatave ne ambientet e komunes se Gardone del Garda ne Breshia te Italise. Kemi shume per te mesuar nga njeri tjetri. Jane shume puntore dhe kembengules. Ka nje fakt; ne keto tre dekada shpesh here shprehim shqetesimin se gjeneratat e reja kane filluar te humbasin interesimin per gjuhen shqipe. C’ndodh me arbereshet?! Per me shume se pese shekuj kane ruajtur gjuhen shqipe. Mos ju duket pak?! Eshte nje element i patriotizmit dhe dashurise se tyre per te paret nga kane ardhur. Eshte e mrekullueshme si kane ruajtur traditen kulinarine, veshjet, mikpritjen aq sa mendon ; Ku jam ketu? Te duket sikur je ne shtepine tende. Persa u takon veprimtarive Federatat perkatese paraqesin nje program me aktivitetet domethenese e kryesore, por shoqatat jane te lira te organizojne edhe veprimtari te tjera ne ne territorin ku jetojne.Pyetje: A keni nje grup kordinues te veprimtarive ne Federata?Pergjigje: Nuk ka nje grup kordinues, pasi paraqitja e programeve, jep hapesire qe shoqatat te bashkeveprojne a te organizojne edhe veprimtari te perbashketa, atje ku e shohin te arsyeshme.Pyetje: Kemi degjuar qe ju keni shtrire bashkepunimin edhe jashte kufijve te Italise, madje edhe ketu ne Amerike.Pergjigje: Po eshte e vertete.Dua te falenderoj mikun e madh te shqiptareve, kryetarin e Misionit Amerikan ne Kosove z William G Walkerper ndihmesen e madhe ne kordinimin e veprimeve tona. Ai mundesoi lidhjen midis shoqatave shqiptare ne te dy anet e oqeanit. Ne 24 Prill 2016 ne New Jersey kemi mbrritur ne Amerike dhe ne lokalin Casa Bianca te New Jersey jemi takuar me nje grup shqiptaresh perfaqesues te emigranteve shqiptare si Sabadin Gashi, Mimoza Ferraj, Lulezin Shabiu dhe perfaqesues nga Europa (Itali, Greqi, Austri) te cilet perfaqesoheshin nga; Fatmir Osmani, Eneida Sauli, Erio Korani, Anila Kaja, Ilda Pinari, Migreda Miterezi, Ndue Lazri si president I Konfederates. Na nderuan me pjesmarrjen e tyre edhe antaret e American- Albanian Council for Justice and Dispute Resulucion te nderuarit Alex Sragow, Marvin Schokdrner, Mitchel Herman, Elena Gonzales. Nga shqiptaret e Amerikes kishte perfaqesues nga Washington DC, New York, New Yersey, Virginia. Ambasadori William Walker i cili ishte edhe nismetar i ketij organizimi, foli per platformen e punes se Federatave, qellimin dhe tregoi arsyet perse shoqatat e shqiptareve jane te domosdoshme per zgjidhjen e problemeve qe kane shqiptaret si ne Shqiperi, Kosove, Maqedoni por edhe ne diaspore. Ai thekesoi se takimi ishte hapi i pare i nje inisiative te rendesishme si pjese e ceshtjeve kombetare shqiptare. Ne takim u shpreh gadishmeria per te njohur nga afer organizimi i shqiptareve ne shoqata kudo ne Europe. Takimin e pershendeten pefaqesuesi nga Vatra z Gjon Bruqaj, presidenti I FNAI Ndue Lazri, Eneida Sauli nga Greqia, z Fatmir Osmani nga Austria. Ne kete takim qe zgjati disa dite , u organizua nepermjet platformes Skype lidhja me lobin Euro Antlantik, i formuar ne 20 Shkurt 2016, ku shprehen mendimet e tyre Skenderbeg Klaqi, Gjermani, Xhaferr Ahmetaj, Norvegji, Avni Dervishi Suedi. Fatkeqesisht per kohen e limituar nuk mund te shprehej z Shiqer Sejdiaj nga Australia, per te na dhene nje pasqyre te punes se shoqatave ne ate kontinent qe me sa di une jane shume aktive.Pyetje: A mund te flasim konkretisht cila eshte hapesira e veprimtarive te ketyre shoqatave?Pergjigje: Si e permenda edhe me lart veprimtarite jane te shumta e te larmishme, te cilat zhvillohen ne Itali edhe jashte kufijve te saj, kur eshte fjala per ceshtjet kombetare. Veprimtarite jane te pavarura nga shoqatat por kur eshte fjala per ceshtjet kombetare ka nje unifikim te punes se tyre. Po permend disa prej tyre, duke filluar nga festivali i perhershem i shqiptareve te Mantoves. Bashkesia shqiptare aty ka nje perparesi fale dhe dashamiresise se autoriteteve lokale te ketij qyteti dhe ne vecanti te kryetarit te Bashkise Mattia Palazzi. Eshte pare me shume se festival, duke shfaqur haptaz interesimin dhe vleresimin per Shqiperine. I jemi shume mirenjohes per dashamiresine e treguar qe ne fillim, per nismen e Federates dhe shoqates “La aquile”te Mantoves ne organizimin e Festivalit te kultures shqiptare. Per kete qellim jane vene ne dispozicion ambiente, njerez dhe fonde, qe festivali te kurorezohet me sukses dhe te behet nje ure miqesie, bashkepunimi e shkembimesh te herepashereshme,te vlerave te ndersjellta te artit dhe kultures.Pyetje: Festivali ne Mantova eshte pare thjesht si nje koncert kengesh dhe argetim per pjesmarresit apo gjithperfshires, ne kostumografi, kulinari ekspozita…Pergjigje: Ana argetuese eshte vetem nje pjese e vogel. Aty paraqitet shpirti i popullit ne veshje, ne kenge, ne kulture, e ne trasmentimin e vlerave me te mira patriotike qe ne shume aspekte jane te peraferta me vendin ku kemi nderuar jeten tone te re. Ne keto festivale ka pjesmarres dhe shume shqiptare qe kane bere emer ne skenat italiane si kengetare, balerine, piktore, shkrimtare,… Perdoren edhe per promovimin e vendeve turistike dhe historike te Shqiperise te cilat mund te vizitohen.Pyetje; Po per gjuhen shqipe?Pergjigje; Do te flas edhe per gjuhen shqipe per tu kthyer perseri ne festivalet pasi nuk kemi mbaruar. Jane hapur jo nje por ne dijenine time shume shkolla aq sa lindi nevoja e krijimit te nje komisioni te kultures ne Federate e drejtuar nga znj Kristina Xhakolli.Ka qene mesuese e shkolles shqipe ne Rovereto te Italise . Eshte e lehte kur ke nje shkolle per sigurimin e lendeve kryesore dhe librave por kur jane shume shkolla duhet siguruar baza materiale. Ky komision dhe znj Kristina Xhakolli kane trokitur ne te gjitha dyert, ne Ministrine e Arsimit, ne shtepite botuese te librit shkollor dhe cdo vit ne hapjen e vitit te ri shkollor jane siguruar librat e domosdoshem. Ne punojme qe gjuha shqipe te ruhet ne te folur dhe ne te shkruajtur, sidomos per gjeneraten e re. Arjana Kosova eshte mesuese qe ka marre persiper barren e koordinimit te gjithe shkollave shqipe ne Itali. Aktualisht ajo ndodhet ne Macerata te Italise dhe eshte mesuese gjithashtu ne shkollen “Il Nido delle Aquile” Eshte mesuesja qe ka bere te mundur sjelljen e librave shkollore dhe jashte shkollore fale dhe ndihmes se pakursyer te znj Mimoza Hysa, pergjegjese e Qendres se Botimeve ne Tirane. Aktualisht puna e palodhur ka mundesuar te zgjidhet presidente e lidhjes se mesuesve ne Itali.Sot duket normale deshira dhe ngritja e shkollave shqipe, dhe te gjitha per te ndihmuar kumunitetin shqiptar te ruaje gjuhen shqipe si pasuri kombtare trasheguar nga te paret tane.Pyetje: Tani te kthehemi te veprimtarite kulurore dhe artistike….Pergjigje: Ah po do te vazhdojme atje ku e lame. Ne Mantova ka nje eksperience te vecante, kjo dhe fale lidhjeve te shkelqyera qe ka komuniteti shqiptar me vendasit dhe autoritetet komunare. Per tre vjet rresht kemi mundur te organizojme Festivalin e Kultures Shqiptare, ku kane qene te ftuar dhe Ansambli Folklorik i Tiranes, shkrimtare qe jetojne dhe botojne ne Itali dhe Shqiperi, kemi arritur te hapim ekspozita me piktura dhe skulptura te artisteve shqiptare. Nje falenderim duhet thene edhe per te gjithe muzete e Mantoves, te cilet kane hapur dyert dhe kane mirepritur keto ekspozita. Edhe ne faqet e shtypit lokal eshte pasqyruar gjeresisht veprimtaria e tyre. Kemi shkuar deri aty sa ne teatrin Bibiena te organizojme koncert te artisteve shqiptare me muzike klasike dhe piano. Gjate diteve te festivalit amvisat e shoqates se Mantoves pergatitin dhe prezantojne pjatat me ushqime tradicionale, te cilatterheqin vemendjen e vendasve. Etnografia eshte pjese e festivalit, ku prezantohen edhe kostumet popullore kombtare. Ne nje nga ditet e festivalit ne prani te kryetarit te Bashkise se Mantoves Mattia Palazzi bashkeatdhetari yne Petrit Kozeli i dorezoi Ambasadorit te Shqiperise ne Vatikan z Visar Zhiti nje pale kepuce te krijimit te vet me ngjyrat e dhe shqiponjen e Shqiperise dhurate per Papen shoqeruar se bashku me fjalet e tij; “ Ecni se bashku per paqen”… Ishe moment emicionues.Pyetje: Ju bashkepunoni edhe me shoqatat e tjera jashte Italise por ne disa raste jeni bere edhe inisitore te ruajtjes se vlerave historike dhe kontributit te shqiptareve gjate luftes se dyte boterore. A ka ndonje rast konkret?Pergjigje; Me lart folem per koordinimin e punes se shoqatave branda dhe jashte Italise. Ne kemi qene nismetaret e vendosjes se nje pllake perkujtimore ne nderim te viktimave qe humben jeten ne kampin e internimit ne Dachau te Gjermanise. Eshte i pari kamp i ngritur ne perfiferi te Mynihut, ku u internuan 206,206 vete nga gjithe Europa, prej te cilet 41.000 vete gjeten vdekjen por mendohet qe kjo shifer te jete edhe me e larte. Te gjithe vendet europiane qe kane pasur shtetasit e tyre aty kane nga nje pllake perkujtimore. Shqiperia nuk kishte. Federata e shoqatave shqiptare ne Itali, u interesua ndoqi rruget ligjore, te cilat u desh kohe te miratoheshin. Me se fundi bashke me miqte tane Erio Korani, nje vajze dibrane qe luajti rolin e perkthyese dhe zoteruese e disa gjuheve te huaja, mbaj mend vetem emrin Lule quhej, dhe ishte aktiviste e shoqates se shqiptareve ne Riva dek Garda, antarja e fondacionit “Neriman Vlora” Vitore Stefa Leka.Ne nje nga sallat e muzeut te Dachaut, ku ndodhen pllakat e gjithe shteteve ne kujtim te shtetasve te shfarosur, u vendos edhe pllaka e punuar nga skulptori shqiptar Llesh Biba. Ne ceremoni mori pjese edhe drejtoria e seksionit shkencor te muzeut Andrea Riedle. Kengetarja Aida Hisku, e persekutuar nga sistemi totalitar, vendosi nje tufe me lule prane pllakes perkujtimore. Kemi ndjere emocione te fuqishme, ne pefaqesues te shoqatave shqiptare ne emigracion, si pefqasues te vendit tone ne kampin me te eger ku edhe te denuarit perzgjidheshin. E quajtem detyrim ndaj bashkeatdhetareve tane martire te shfarosur ne kampet naziste. Eshte vetem nje fakt qe tregon se shoqatat punojne dhe jane te dobishme kur bashkepunojne me njera tjetren. Kur veprimtarite e tyre prekin emigrantet ne diaspore patjeter ngjall dhe ineteresin e tyre. Ndaj tani nuk eshte dicka e mistereshme te jesh shqiptar ne gjithe boten por te pasqyrosh vlerat, traditen, zakonet, gjuhen, etnografine, eshte obligim per te gjithe ne kudo qe jemi. Te punosh per kombin eshte kenaqesi, kur mendon nga kemi ardhur.

“Tirona e zotnive t’papërkulun”

by

Me rastin e 102 vjetorit të Tiranës kryeqytet,u shfaq premierë në kinemanë Millenium në Tiranë dokumentari “Tirona e zotnive t’papërkulun”. Një iniciative e “Shoqnisë Tirona Autoktone” dhe i mbështetur po prej tyre, ky dokumentar, i realizuar nga gazetarja dhe skenaristja Admirina Peçi, në bashkëpunim me studiuesen Marsida Najdeni flet për historinë e viteve plot shkëlqim të Tiranës kryeqytet, i pasuar me dhunë dhe terror gjatë viteve të komunizmit, flet për qëndresën shembullore të familjeve të mëdha tiranase kudnër regjimit dhe për vitet e shndërrimit total të fizionomisë së qytetit pas renies së regjimti komunist. Dhjetra fate personazhesh të rrallë trajtohen në këtë dokumentar, të gjithë bij të familjeve më në zë të Tiranës, që i përkasin një game të gjerë profesionesh, si jurisë, inxhinierë, ushtarakë, gazetarë, tregtarë dhe mjeshtra në nëj varg sipërmarrjesh, të cilët i bahskoi i njëjti fat i trishtë menjëherë sapo në Shqipëri u instalua regjimi komunist. Historitë e tyre, të mbledhura bashkë plotësojnë tablonë e historisë së kryeqytetit në të gjithë fazat e tij. Autorja e këtij dokumentari Admirina Peçi thotë se “qëllimi i këtij dokumentari ishte të zbulonim një histori të mbajtur në heshtje e shpesh herë të shtrembëruar nga propaganda komuniste, e cila për 75 vite me rradhë e paraqiti Tiranën si nje vend i prapmbetur deri në kohën kur erdhën komunistët në vitin 1945, vit ky, kur sipas tyre nis zhvillimi i qytetit dhe jetës shoqërore në të. Në të vërtetë, faktet, dokumentet dhe dëshmitë e dores së parë, botimet historike dhe shtypi i kohës dëshmon të kundërtën. Tirana që në kohën para se të bëhej kryeqytet ishte ndër vendet më të zhvilluara në Shqipëri, në të gjithë fushat, mjekesi, edukim, tregëti, etj. Pas shpalljes së saj kryeqytet zhvillimi ishte edhe më i furishëm dhe në vitet ’30 madje dhe në vitet e Luftes shënohet kulmi i zhvillimit dhe mirëqenies”. Sipas skenaristes Peçi, kjo u pasua me një valë goditjeje sapo regjimi komunist u instalua në Shqipëri, duke zhdukur menjëherë gjithë elitën e qytetit që i shihte si kundërshtarë dhe si rrezik për pushtetin politk, duke grabitur gjithë pasuritë e familjeve tiranase që në shekuj zhvillonin bizneset e sipërmarrjet e tyre. E duke përsekutuar e survejuar më tej me dekada përmes luftës së klasave këto familje të mëdha të Tiranës”.Studiuesja Marsida Najdeni, thotë në dokumentar se ” kur erdhën në Tiranë, komunistët, gjetën nje komunitet tiranas, i cili numeronte mbi 250 intelektuale te shkolluar në perëndim, gjetën një arkitekture te konsoliduar, te cilen nuk kishin guxuar as arkitektet e famshem italiane ta preknin. Kur erdhën komunistët qyteti ishte i hareshëm, mbizoteronte harmonia, ku jetonin edhe autoktonët edhe te ardhurit. Vendi po ecte përpara. Ndërkohë ata erdhen me terror dhe me dhune, duke shkaktuar mbi komunitetin e Tiranës një masakër të vërtetë”. 15 profile intelektualwsh qw regjimi komunist i pushkatoi burgosi dhe persekutoiNë dokumentarin “Tirona e Zotnive të papërkulun” trajtohen e fatet e rreth 30 intelektualëve dhe sipërmarrësve dhe të familjeve të tyre, por prej tyre vlen të veçohen këto 15 profile, rreth të cilëve lëvrijnë ngjarjet kryesore të këtij dokumentari. Bahri Tufina -Magjistari i orëve që mbeti kryelartëBahri Tufina mbaroi shkollimet plotore në Tiranë dhe ndoqi traditen e familjes duke u bërë një nga sahatçitë më të mirë që ka patur ndonjëherë Shqipëria. Ai njihet si i pari dhe i vetmi shqiptar që ka ndërtuar një orë “made in Albania” dhe e pagëzoi me emrin “Sahat me zile Tirana”. Me vendosjen e diktaturës, familja Tufina do të binte pre e terrorit komunist dhe përveç babait e xhaxhait, edhe vetë Bahri Tufina do të torturohej në mënyrë çnjerëzore.Hamid Begeja – Jeta e vështirë e inxhinierit të diplomuar në MontpelieHamidi kishte kryer studimet në Montpelie si inxhinier komercial dhe ishte kthyer në atdhe në vitin 1932, duke nisur punë në Bankën Tregtare të Napolit. Për disa vite ishte anëtar i dhomës së Tregtisë në Tiranë. Edhe për Hamidin, pavarësisht shkollimit dhe aftësive si tregtar, regjimi komunist kishte rezervuar tortura dhe vite të vështira në burgjet komuniste. Pas burgut, u detyrua të bënte punë të rënda në bujqësi e ndërtim deri në moshën 81 vjeçare.Emin Bakalli – Inxhinieri që kaloi 14 vjet në burgjet e diktaturësKreu shkollen e mesme “Harry Fulltz” dhe punoi ne Ministrinë e Punëve Botore . Ne vitin 1943 diplomohet në Gjermani me titullin “Inxhinier Hidro-elektro-mekanik”. Ishte njohes i mire i gjuheve gjermane, angleze, frenge dhe italiane. U burgos nga regjimi komunist dhe kaloi 14 vjet në burgjet e diktaturës.Ali Begeja – Avokati që vdiq nën torturaAli Begeja ishte avokat, i zgjedhur si kryetar i Bashkisë së Tiranës prej vitit 1922 deri në vitin 1923 dhe deputet i Durrësit në vitin 1937 . Në vitin 1924 Ali Begeja zgjidhet anëtar i Asamblesë Kushtetuese së bashku me Ahmet Zogun, Seit Toptanin, Zija Toptanin, Osman Myderrizin, Rauf Ficon etj. që përfaqësonin qarkun e Tiranës. Në vitin 1927 ishte kryetar i Dhomës së Tregtisë në Tiranë. Pas Luftës, Ali Begeja vazhdoi profesionin e tij si avokat deri në vitin 1947, kur u arrestua me grupin e deputetëve nga regjimi komunist. Në qelitë e hetuesisë së Tiranës iu nënshtrua torturave çnjerëzore derisa vdiq.Ibrahim Begeja – Sqimatari që solli shkëlqimin europian në TiranëIshte diplomuar në Paris për ekonomi tregëtare. Pas studimeve, ai kthehet në Shqipëri dhe merret me tregëti. Hap dyqani “OU Louvre” që ndodhej në rrugën Mbretnore. Dyqani i tij i ngjante më shumë një salloni mode të stilit francez. Vetë Ibrahimi ishte një nga të rinjtë më elegantë të Tiranës. Komunistët do t’i grabisnin gjithë pasurinë. Por ai do të bënte një disidencë të veçantë e nuk do t’i përulej kurrë diktaturës….Fiqiri Llagami – Jeta në diktaturë e gazetarit të Sorbonës Fiqiri Llagami ishte gazetar, publicist, analist dhe kritik letrar. Ai kishte mbaruar për gazetari në një nga universitetet më me emër të Europës, në Sorbonë. Janë me qindra artikujt e tij në shtypin shqiptar të viteve ’30-’40. Një punë madhore e tij është libri me 3 vëllime “Studime kritike mbi njerzit e mdhaj” botuar më 1933 kur ai ishte vetëm 20 vjeç.Vdiq në rrethana misterioze në spitalin e burgut dhe u varros pa u lajmëruar familja.Seit Çoku- Guximtari që sfidoi hapur regjiminSeit Çoku u rrit në një familje, ku regjimi komunist kishte ushtruar persekutim që në ditët e para të vendosjes së diktaturës. Në familjen e tij, tragjeditë do të ndiqnin njëra- tjetrën. Pas vrasjes nën tortura të vëllait të tij Mustafait, Seiti, vendos të arratiset me një kamion të mbushur me armatim, por pa sukses. Në këtë tentativë, ai arrestohet dhe e dënojnë fillimisht me pushkatim. Më pas dënimi i kthehet me 25 vjet. Ai del nga burgu i dërrmuar dhe përpiqet të rikuperojë jetën e tij. Por në vitin 1991, kur regjimi sapo kishte rënë, Seit Çoku ndahet nga jeta, në moshën 65-vjeçare, duke lënë pas djalin e tij ende të mitur, që nuk e gëzoi gjatë dashurinë e të atit.Ymer Begeja, partizani i pushkatuar nga shokët e LuftësYmeri ishte djali i dytë i Xhemal Begesë. Ashtu si i ati edhe ai merrej me tregëti. Në vitet e Luftës ishte aktivizuar me forcat e Frontit Nacional-Çlirimtar, por në vitin 1947, e pushkatojnë pas akuzës se bashkëpunonte me kushërinjtë e arratisur për të rrëzuar regjimin komunist. Ishte vetëm 26 vjeç kur u ekzekutua..Abdulla Saraçi – Ushtaraku i pushkatuar mesnatën e 1 nëntorit 1944Abdullai ishte djali i Ibrahim Saraçit. Shkollën fillore dhe dy rend të Shkollës Qytetse- Rushdije në gjuhën turke i kreu në Kumanovë dhe Shkup. Më pas merr mësime prej Jashar Erebarës dhe Ibrahim Dalliut.Njohës i gjuhëve të huaja turqisht, italishte serbisht, karrierën e tij si ushtarak e nis në vitin 1920 dhe gradë pas grade ai rritet profesionalisht derisa më 1939 merr gradën si kapiten i Xhandarmërisë. Fundi i Luftës së Dytë Botërore e gjen po në pozitën e ushtarakut në rradhët e Xhandarmërisë.Në valën e terrorit komunist mbi familjet e Tiranës, Abdulla Saraçi rrëmbehet me 1 nëntor 1944 nga shtëpia e tij dhe pushkatohet pa gjyq së bashku me kolegun e tij majorin Muharrem Liku. Skënder Halili- Ylli i Tironës, që ja prenë karrierën dhunishtIshte futbollist profesionist, i cili luante si qëndër-mbrojtës. Në karrierën e tij spikat angazhimi me ekipin e Tiranës. Në nivel ndërkombëtar, ai ka luajtur 11 ndeshje me kombëtaren shqiptare. Në gusht 1966, Halili u arrestua dhe u burgos për 11 muaj me një akuzë absurde, gjoja se kishte bërë tregti në tregun e zi dhe pas përfundimit të burgimit u dërgua në galeritë e kromit në Bulqizë. Kjo gjë i dha fund përfundimisht karrierës së tij si lojtar në moshën 26 vjeç. Ai vdiq në dhjetor 1982 nga një sëmundje e rëndë. Halili konsiderohej si një nga mbrojtësit më të mirë dhe modern të futbollit shqiptar. Arben Begeja – Inxhinieri i hidrocentraleve, që Sigurimi e çoi drejt vdekjesArben Begeja ishte djali i Rexhep Begesë. Edhe pse diplomën ia mohuan dhe nuk ia dhanë kurrë, përgjatë gjithë viteve të pjekurisë derisa vdiq ushtroi profesionin e inxhinierit elektrik. U rrit në internim e nën ndëshkime të vazhdueshme, duke e çuar në punë në veprat më të rrezikshme si në Hidrocentralin e Fierzës apo Komanit. Ndërsa punonte në Koman, Sigurimi i Shtetit e bëri viktimë të një intrige, duke e plagosur 34-vjecarin në sy të shokëve të tij në kafenenë e Hidrocentralit të Komanit. Policia dhe Sigurimi nuk i lejuan shokët që ti jepnin ndihmë dhe pas disa orëve dha shpirt nga hemoragjia, duke lënë gruan 22 vjeçe me dy fëmijë 3 dhe 5 vjeç.Xhemal Farka – Gazetari i humorit të hollë, sot pa varr….Ishte satirist, kritik, hulumtues, gazetar në disa prej gazetave shqiptare të viteve ’30, më pas në Zërin e Amerikës në Jeruzalem dhe gazetar në Radio Bari. Diplomuar në Universitetin Amerikan në Bejrut për gazetari, ai u rikthye në atdhe bashkë me miqtë e tij, me shpresën për të kontribuar për vendine tij, por regjimi komunist e burgosi dhe e ekzekutoi pa i bërë gjyq. Ende sot është pa varr, pasi trupi i tij nuk u gjet kurrë.Xhemal Kusi -11 vitet e burg për juristim e diplomuar në VjenëLindi në Tiranë në një familje qytetare. Kryesekretar i Ministrisë së Drejtësisë, nacionalist, përkthyes dhe studiues. Studimet e larta i kreu për Drejtësi në Universitetin Vjenës. Pas vitit ‘44, arrestohet dhe burgoset për tre vjet e gjysëm. Pak kohë në liri, dhe do të arrestohet sërish. Vuan mbi 7 vite burg me akuzën për tradhëti të lartë ndaj atdheut. Nga burgu del i paralizuar, por rehabilitohet pjesërisht dhe arrintë shkruajë dy libra të rëndësishëm për Historinë e Shqipërisë…. Vdiq nga sëmundje akute e mushkërive më 11 Janar 1970 në moshën 70 vjeçare.Mustafa Qosja – Inxhinieri i pushkatuar dy javë para dasmeMustafa Qosja, ka lindur në vitin 1922, në një familje patriotike tiranase. I shkolluar në Bolonja për Ekonomi Biznes e Menaxhim, ai ishte kthyer në atdhe, pas diplomimit sikurse edhe shumë të rinj tiranas të asaj kohe të diplomuar në perëndim. Në vitin 1947, ndërkohë që në familjen Qosja bëheshin përgatitjet për dasmën e tij, dy javë para martese, Mustafain e pushkatojnë. Mit’hat Vorpsi – Fundi enigmatik i një sipërmarrësiU lind në Tiranë. Trashëgoi zanatin e argjendarit të babait të tij dhe me kalimin e viteve, ndërtoi një fermë me 112 hektarë tokë dhe pajisje industriale, të cilat iu konfiskuan në vitin 1948. Në vitin 1951 e arrestojnë dhe që nga ai moment familja nuk e pa më kurrë. Fëmijët e tij u rritën pa baba dhe brenga e madhe që i shoqëron sot nipër e mbesa është jo aq fundi i tij tragjik por më shumë fakti, që s’kanë një varr ku ta kujtojnë…

Një emër kumbues, një njohje nga larg

by

Në nderim të shkrimtares Eglantina Mandia (2 dhjetor, 1936 – 11 shkurt, 2022), e cila para disa ditësh u nda nga kjo bote.

Më 11 shkurt në Ëindsor të Kanadasë u nda nga kjo botë shkrimtarja dhe intelektualja e nderuar, zonja Eglantina Mandia. Nuk e kam patur rastin që ta njihja personalisht, por njohja jonë nga larg ka filluar që nga një kohë e largët. Kur isha në klasën e pestë të shkollës fillore në Suharekë/Therandë të Kosovës, viti shkollor 1967/1968, në librin tonë të leximit ishte edhe një tregim me autore, Englantina Mandia. Ishte ky një emër që nuk e kisha dëgjuar më parë, një emër disi i veçantë, kumbues, i bukur e mjaft tingëllues, që më ka ngelur në kujtesën timë që nga ajo kohë e largët e fëmijërisë sime. Dhe që nga ajo kohë e largët nuk e kisha dëgjuar më emrin e saj. Nëpër librari e biblioteka nuk e kisha parë ndonjë libër të saj. Në vitet e mia të gjimnazit (1971 – 1975) në bibliotekën e shkollës sonë kisha rastin që t’i lexoja gazetën “Drita” dhe revistën letrare, “Nëntori”, por as aty nuk e kisha hasur emrin e saj. Në vitin 1988 kam ardhur në Amerikë dhe për një kohë të gjatë nuk kisha informata për shumë personalitete të artit, letërsisë e kulturës sonë, për shumë ngjarje që po ndodhnin në Shqipëri. Atëherë niveli i informimit nuk ishte siç është sot. Dhe shumë vite më vonë, në vitin 2005 apo 2006, në shkollën tonë shqipe në Filadelfia erdhi një çift shqiptar dhe kërkonin një dokument nga shkolla jonë për vajzën e tyre, për të dëshmuar nivelin e saj të njohjes së gjuhës shqipe. Kur i pyetëm për emrin e mbiemrin zonja tha se e kishin mbiemrin Mandia (emri nuk po më kujtohet, por në këtë rast nuk ka rëndësi). Unë menjëherë e pyeta se çka e kishte Eglantina Mandinë, ndërsa ajo m’u përgjigj se e kishte kunatë dhe se Eglantina tani ishte duke jetuar në Kanada. Kaq ishte biseda jonë.

Vite më vonë, herë pas here i lexoja shkrimet e saj në gazetën “Dielli”, sidomos fragmentet e librit “Sonate e hënës – rrëfim për një jetë”, që është një rrëfim artistic për jetën dhe veprën e Musine Kokalarit, shkrimtares, intelektuales mendjendritur, politikanes guximtare, të cilën diktatura komuniste e varrosi për së gjalli. Një ditë marsi të vitit 2019, z. Llazar Vero, ish kryetar i shoqatës “Bijtë e shqipes” më tha se shkrimtarja Eglantina Mandia i kishte dërguar disa libra për bibliotekën e shoqatës sonë dhe një libër, “Sonata e hënës”, ma kishte dërguar mua personalisht me këtë përkushtim: “Z. Sadik Elshani, një falenderim për aktivitetin e Musinesë. Eglantina”. Në tetor të vitit 2017 shoqata “Bjtë e Shqipes” në Filadelfia organizoi një veprimtari me rastin e 100 vjetorit të lindjes së Musine Kokalarit dhe 105 vjetorit të lindjes së Sabiha Kasimatit. Materialin kryesor e mbajta unë dhe pastaj e bëra një shkrim për këtë veprimtari. Shkrimi është botuar në disa gazeta e portale dhe zonja Eglantina kishte patur rastin që ta lexonte shkrimin dhe të njoftohej për veprimtarinë tonë. Në paraqitjen time dhe në shkrim kam pasqyruar jetën dhe veprën e këtyre dy zonjave të jashtëzakonshme, shembëlltyrë e intelektualit të angazhuar me ndërgjegje të lartë kombëtare dhe kisha bërë këtë vlerësim për to: “Janë përmendore, simbole të qëndresës, fisnikërisë, trimërisë shqiptare. Janë mishërim i fjalës “burrneshë”, që populli ynë e ka krijuar për gra të tilla… Ato e meritojnë nderimin dhe adhurimin e çdo shqiptari, jo vetëm për të arriturat e tyre profesionale, por edhe qëndresën, guximin e tyre për t’u përballuar me diktaturën dhe vetë diktatorin. Kur diktatura i kishte gjunjëzuar edhe burrat, intelektualët e shquar të Shqipërisë, ishin pikërisht këto dy gra që e sfiduan regjimin komunist, duke e sakrifikuar edhe jetën e tyre… Populli ynë i ka borxh Sabiha Kasimatit, Musine Kokalarit dhe shumë të tjerëve. Le të jetë kjo veprimtari e shoqatës sonë një shënjë mirënjohje e respekti për jetën dhe veprën e tyre të ndritur.”

Zoti Llazar më tregoi se bashkëshortin e saj, pedagogun Qemal Mandia e kishte patur profesor të pedagogjisë në unversitet. Pas një kohe të shkurtër me zonjën Eglantina u bëmë miq në Facebook dhe komunikonim hërë pas herë, i dërgonim shkrimet tona njëri – tjetrit. Dhe që në komunikimin e parë ishte mesazhi që më dërgontë për veprimtarinë e organizuar për Musine Kokalarin e Sabiha Kasimatin: “Zoti Sadik, ju falenderoj për dashamirësinë për heroinen Musine Kokalari dhe shkencëtaren e shquar, Kasimati. Janë një krenari kombëtare, ashtu sikurse Aleksander Moisiu për të cilin keni shkruar aq bukur”. Kishim këmbime mendimesh për shkrimet tona, për gjendjen në Shqipëri e Kosovë. Më nxiste që shkrimet e mia t’i përmbledhi në një libër: “Z. Sadik, i lexoj herë pas here shkrimet tuaja që dalin tek Illyria. Nuk e di nëse i keni mbledhur në ndonjë libër, por do ishte me shumë interes ta bënit, sepse janë me të vërtetë shumë të bukura e reale, disi mahnitëse për mënyrën e të shkruarit e mbresëlënëse për pasurinë e jetës suaj. Me nderime, Eglantina”. Nuk është për t’u vetëmburrur, por nuk kam fjalë të përshkruaj atë që ndjeja unë kur lexoja këto vlerësime për shkrimet e mia nga një shkrimtare e nderuar emrin e së cilës e kisha dëgjuar qysh në fëmijërinë time të hershme. Edhe në mesazhet e tjera e përsëriste këtë këshillë për t’i përmbledhur shkrimet e mia në një libër: “Kultura e një kombi nuk krijohet tak fak, ditën që kam lindur unë, siç ndodh me ca pipistrelo. Shkrimet tuaja janë mozaikë që krijojnë një vepër të denjë. Kjo është bindja ime”. 

Një herë më dërgoi një shkrim nga Bardhyl Selimi që e kishte bërë për pedagogun e nderuar, Qemal Mandia, baskëshortin e saj. Në atë shkrim mësova se profesor Mandia kishte qenë mësues në Kosovë në vitin 1943, në fillim në fshatin Kabash (afër Prizrenit) dhe pastaj në Rahovec. Ishte ajo koha kur në Kosovë me nismën dhe këmbënguljen e ministrit të Arsimit, Ernest Koliqi (1903 – 1975) u hapën shkollat e para shqipe në të gjitha trojet shqiptare të çliruara (tokat e lirueme) nga zgjedha serbe. Këtij misioni të shenjtë kombëtar iu përgjigjen shumë mësues nga Shqipëria. Ja, në mesin e tyre paska qenë edhe profesor Mandia. Pastaj më dërgoi edhe një fragment nga libri me kujtime të profesor Mandisë dhe në atë shkrim profesori i përshkruante përjetimet e tij për atë kohë: “U gjendëm kështu midis njerëzve bujarë, krenarë e patriotë me plot fëmijë të zgjuar, të dashur e të etshëm për dije, i respektonin me venerim mësuesit e parë të gjuhës shqipe. Prindërit gjithashtu na pritën në Odat kosovare. Istitucione kuvendi,respekti vetëpërmbajteje,plot shpoti gjith mend. Dëgjonin njëri – tjetrin,e vlerësonin veçanërisht zgjuarësinë e burrërinë. Nxënësit, të zellshëm përparonin çdo ditë në mësime. Gjithë jetën i kam patur në zemër ata fëmijë të etur për dije,që ma përcaktuan njëherë e përgjimonë drejtimin e jetës, mësuesinë. Më mbyshën edhe sot sytë me lot,ku larg nga rëmuja e rremeti.recitonim vargje të Fishtës e Naim Frashërit,të cilët zgjodhën pikërisht atë qytet, kryeqender të Lidhjes së Prizrenit”. Unë në vitin 2016 e kam bërë një shkrim për hapjen e shkollave shqipe në Kosovë, me titull: “Hapja e shkollave shqipe në Kosovë 75 vite më parë, mision i shenjtë kombëtar”. Ia dërgova këtë shkrim zonjës Eglantina dhe ajo më dërgoi këtë përgjigje: “Shumë bukur, Sadik. Prandaj, të kam thënë përmblidhi në një libër, se libri, aq mq tepër i ilustruar me dokumenta, është vetë pavdekësia, jo aq personi që e shkruan, por gur themeli nga forcohet ngrehina e një ndërtese. Pra, historia e një kombi”. Zonja Eglantina përmes shtypit dhe rrjeteve sociale i ka përcjellur me vëmendje veprimtaritë e shoqatës sonë dhe mbarëvajtjen e shkollës shqipe në Filadelfia. Në fillim të korrikut të vitit të kaluar ajo për të gjitha mësueset e shkollës sonë dërgoi disa kopje të librit të saj, “Sonata e hënës”, në shenjë mirënjohjeje e falenderimi për punën e tyre të palodhshme e të përkushtuar për ruajtjen e gjuhës sonë.

Tek i lexoja mesazhet e zonjës Eglantina dhe tani kur jam duke i shkruar këto radhë po reflektoja se sa befasi të këndshme ka jeta. Tani shmë koha pasi e kisha dëgjuar atë emër kumbues, po komunikoja me një zonjë, shkrimtare të nderuar që ishte bërë aq e afërt për mua. Nga mesazhet që kemi këmbyer, nga portrëti i saj fizik dalohen menjëherë tiparet e një zonje fisnike me vlera të larta kombëtare e njerëzore. Nuk është e rastësishme që menjëherë pas rënjes së diktaturës ajo me tërë qenjen e saj iu përkushtua zbardhjes së figurës së Musine Kokalarit, shkrimtares disidente të cilës diktatura ia shkatërroi jetën, por kurrë nuk arriti që ta përkulte, që ta thyente shpirtin dhe karakterin e saj të fortë. E tillë ishte zonja Eglantina Mandia, u njëjtësua me veprën, vuajtjet dhe qëndresën e Musine Kokalarit. Dhe ishte pikërisht figura e Musine Kokalarit që u bë një nxitëse, shkas për vendosjen e kontakteve tona, njohjes sonë. Eglantina Mandia nuk mbeti vetëm një emër kumbues në kokën time nga një kohë e largët, por ajo u bë një figurë shumë e afërt dhe e dashur për mua. Nuk ke si të mos ndiesh dhimbje njerëzore kur dëgjon për largimin e personaliteteve të tilla nga kjo bote. Ngushëllimin duhet ta gjejmë te ajo se kanë qenë pjesë e jetës sonë, nga afër, apo nga larg, dhe se na kanë lënë trashëgim vepra të vlera.

Philadelphia, më 23 shkurt, 2022

Sadik Elshani është doktor i shkencave dhe veprimtar i bashkësisë shqiptaro – amerikane.