QSPA/

Shtatorja e Atë Antonio Bellusci-t u realizua me mjeshtëri nga skulptori i njohur Gëzim Muriqi (financoi LKSHM) dhe u vendos në Frasnita (Frascineto) ditën e djeshme, më 14 shtator. Ajo u parapri nga një larmi e pasur aktivitetesh të mbështetura nga komuna e Frasnitës në datat 13-14 shtator. Në këtë larmi aktivitetesh veçojmë prezantimin e librit “Epopeja e Arbërisë me vjershë arbërore”, me autor Antonio Bellusci-n, botim i komunës së Frasnitës nën kujdesin e veçantë të Caterina Adduci-t.

Fotot e aktivitetit nga Gaetano Ferrari.

Nga prof. Viola Isufaj/

I. Një fener dritëbutë që na prin udhën paqësisht

Një thënie prekëse në mënyrën më të pazhurmshme, një thirrje e paqtë sa edhe trandje, kujtesë për atë që kemi humbur, një fener që na heq udhën që e paskemi lënë pas, teksa na pushtoi harresa. Digjemi pa e ditur as ne për një rikthim tek thelbi i përbashkët i njerëzimit (përkundrejt individualizmit që pushtoi mendjet tona!), për rigjentjen e konfiguracionit shpirtëror të humbur.

Në Shqipëri, përplasjet e vazhdueshme kanë krijuar një klimë të ashpër, ku dialogu është zëvendësuar nga akuzat, grindjet dhe përbetimet politike- të gjitha këto janë bërë tregues i simptomave të një harrese më të thellë njerëzore, ndërsa interesi i përbashkët kombëtar mbetet në hije.

Shumë shqetësuese është përçarja mes shqiptarëve edhe përtej kufijve të shtetit amë, një fenomen i ri dhe i dhimbshëm. Kur Shenjta Tereze thotë “i përkasim njëri-tjetrit”, ajo flet për një lidhje që shkon përtej kufijve, përtej dallimeve. Nëse shqiptarët fillojnë të shohin njëri-tjetrin si të huaj, si rivalë, atëherë humbet vetë kuptimi i kombësisë. Paqja nuk lidhet vetëm me mungesë të konfliktit, por me prani të ndjenjës së përkatësisë. Rikthimi te vëllazëria, te bashkimi shpirtëror dhe kulturor ka qenë dhe mbetet gjithmonë forca e shqiptarëve.

Në një tjetër nivel, në nivelin global: kriza ekonomike, luftërat, emigrimi dhe migrimi masiv, polarizimi ideologjik dhe teknologjia që më shumë na largon sesa na afron kanë çuar në një zbehje të ndjeshmërinë ndaj njëri-tjetrit. Kur harrojmë se çdo njeri është pjesë e të njëjtit njerëzim, patjetër i bëhet vend zilisë, frikës, urrejtjes, racizmit, izolimit. Paqja përbotësuese, një ideal i largët e i vagullt tashmë, më shumë se me traktate do të ndërtohej me ndërgjegje kolektive, me rikthimin te humanizmi. Nëse secili prej nesh do të ndjente se i përket tjetrit, bota do të ishte më e butë, më e drejtë, më e paqtë.

Kur njeriu e sheh veten të ndarë nga tjetri, lind dhe vetmia e madhe ekzistenciale, ankthi ekzistencial, konflikti dhe mungesa e kuptimit. Nuk e kemi në ndërgjegjie se jemi të lidhur në mënyrë të pashmangshme në një rrjet të madh kolektiv me ndjenjat, nevojat, dëshirimet, pësimet dhe vuajtjet e njëri-tjetrit. Ne jemi dhe kemi qenë pjesë e pandashme e familjes së madhe njerëzore. Mirëpo, kur harrojmë këtë lidhje të shenjtë, nuk dëgjojmë tjetrin, nuk e kemi durimin për të pritur për të mësuar. Gjykojmë shpejt.

Siç thotë Nëna e Shenjtëruar: Ne do të kemi paqe kur të kujtojmë atë që kemi harruar: që i përkasim njëri-tjetrit.

II. E gjithë gjeografia shqiptare si një e vetme në udhëtimin shpirtëror e kombëtar (26 gusht – 5 shtator)

Ndër studiuesit që i kanë kushtuar vëmendje të posaçme e studime Nënës Terezë, kësaj figure emblematike që përbashkon “universalitetin e virtytit njerëzor dhe shenjtërinë hyjnore” është prof. dr. Skender Asani, drejtor i Institutit të Trashëgimisë Shpirtërore dhe Kulturore të Shqiptarëve (Shkup).

Duke qenë midis njerëzores dhe hyjnores, ajo u mundua të na tregojë se “thellë në natyrën e njeriut bashkëjetojnë flijimi, ndërgjegjësimi dhe besimi, si tre komponentë që e bëjnë të veçantë qenien njerëzore. Nga studimet e shumta që i janë bërë jetës dhe veprës së Shën Nënës Terezës, rezulton që angazhimi i saj nuk ishte thjesht bamirësia… por flijimi, sepse flijimi, sipas Shën Nënë Terezës paraqet shkallën më sipërore në të cilën ndodhet vetëdija e njeriut për ta bërë të lumtur tjetrin duke hequr dorë nga lumturia personale”-ka arsyetuar ai.

Madje, shí për këtë, Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore dhe Kulturore të Shqiptarëve, në vitin 2020 themeloi Departamentin për studimin e trashëgimisë shpirtërore të Gonxhe Bojaxhiut – Nënës Terezë.

Manifestimet kushtuar Ditëve të Nënës Terezë, që shtrihen nga 26 gushti, dita e lindjes së saj, deri më 5 shtator, përvjetori i ndarjes nga jeta, janë një udhëtim shpirtëror e kombëtar dhe, siç e shpreh prof. Asani, e gjithë gjeografia shqiptare bëhet një e tërë: nga Shkupi ku ajo lindi, te Tirana ku prehen nëna dhe motra e saj, nga Prishtina te Prizreni i trungut familjar, e deri te Struga e poezisë dhe solidaritetit. Në këtë hapësirë të gjerë kujtese, drita e Gonxhës shndërrohet në urë bashkimi e frymëzimi, duke na kujtuar se ajo nuk është vetëm shenjtore e botës, por edhe bija jonë, që me veprën e saj e ka bërë kombin shqiptar pjesë të historisë universale të humanizmit.

Nënë Tereza na mëson se një komb i vogël mund t’i dhurojë botës një dhuratë të madhe, ashtu si një Gonxhe e vogël mund të bëhet kurorë e njerëzimit- vijon prof. Asani- Prandaj, sot, duke përulur zemrat tona, shpallim se drita e saj nuk ka perënduar: ajo vazhdon të ndriçojë nga Shkupi në Kalkutë, nga gjiri i popullit tonë deri te mbarë njerëzimi.

III. Berat, 5 nëntor 2025, përurimi i shtatores së bronxtë të Nënës Terezë

Ndër aktivitetet që u zhvilluan këtë vit për ditët e Shënjtës Terezë në mbarë hapësirat shqiptare, përmes një emocioni të rrallë dhe një pastërtie të dridhshme buruar nga vetë shpirti i Nënë Terezës dhe nga puna e mrekullueshme e Klubit Letrar “Në gjurmët e Dodonës”, në bashkëpunim me Bashkinë e Beratit, erdhi edhe ky bashkim i shqiptarëve që jetojnë e punojnë në mjedise të ndryshme gjeografike dhe kulturore brenda dhe jashtë trevave tona. Ky klub ka sjellë në Berat aktivitete që tashmë kanë lënë gjurmë si: Konkursin Poetik në mars të vitit 2025 dhe Festivalin “Dodona”, një festë kulturore që bashkoi të vegjëlit në piano dhe violinë duke e kthyer qytetin në një qendër të melodisë klasike. Një takim i madh, një festim i kujdesshëm dhe i vetëpërmbajtur por dhe plot madhështi në zemër të qytetit.

Ngjarja ishte e madhe në thelbin e vet sepse duke iu përkushtuar plotësisht një shqiptareje të madhe, e përkujtoi atë me nderim të thellë e të sinqertë dhe përbashkoi natyrshëm rreth saj botën shqiptare, pavarësisht përkatësisë fetare apo dallimeve kulturore. Ky aktivitet letrar përkujtimor gati-gati u kthye në një ngjarje në përmasat e një momenti historik që takon bashkësinë e shqiptarëve nga treva të ndryshme, duke krijuar një lidhje dashurie dhe kompaktësie të veçantë.

Një ceremoni në pallatin e kulturës “Margarita Tutulani” të Beratit, një aktivitet me titullin: “Paqja fillon me një buzëqeshje” për të nderuar jetën, veprën dhe mesazhin e saj të përjetshëm, ndjekur nga akordimi i çmimeve për ese të konkursit kushtuar posaçërisht Shenjtores Nënë Tereze, u vijua nga vendosja e shtatores së derdhur në bronx në lulishten e këndshme pranë bibliotekës “Vexhi Buharaja” në tingujt solemnë të bandës muzikore të qytetit. Prerja e shiritit, zbulimi i shtatores dhe buzëqeshja e saj mes pemeve dhe luleve sikur të kish mbirë prej tyre përçuan përjetimin e ndjesisë se ajo, Nëna Terezë, përmes kujtimeve, vlerësimit të thellë dhe përfaqësimit të kësaj shtatoreje kishte qenë në të vërtetë, përherë aty.

Presidentja e Klubit Letrar artistik, organizuesja kryesore e kësaj veprimtarie, znj. Ana Tisi shprehu falënderime “për punën madhështore dhe gjithë mundin e shpirtit të tij artist, zotit Nezir Ago, skulptori i mirënjohur i qytetit tonë.” Shtatorja, kjo vlerë e vyeshme e punuar nga artisti N. Ago iu dhurua qytetit nga Klubi letrar “Në gjurmët e Dodonës”, mbështetur dhe nga dashamirësit e artit dhe dashuruesit e veprës së Nënës Terezë, të cilët dhuruan me gjithë zemër për përfundimin e kësaj vepre që thirri rreth saj shqiptarët ngado që ndodheshin.

Ky bashkim i madh shton rëndësinë e kësaj ngjarjeje në rravgim të një simboli të unitetit, respektit dhe dashurisë për figurat e mëdha që na frymëzojnë.

Në fjalën e saj, në hapje të ceremonisë, presidentja e Klubit Letrar dhe Artistik “Në gjurmët e Dodonës” tha se Berati, qyteti i një mbi një dritareve, i shpallur pasuri e UNESCO-s, është një dëshmi e gjallë e historisë, kulturës dhe shpirtit shqiptar. Ky qytet është një thesar ku arti dhe krijimtaria lulëzojnë.”

Në këtë ngjarje morën pjesë me praninë dhe fjalën e tyre të mençur mbajtur për nder të bijës së kombit dhe të gjithë botës, Nënës Terezë:

– Shkëlqesia e Tij, Ambasadori i Republikës së Indisë në Shqipëri, zoti Ravindra Prasad Jaisal, i cili e nderoi skenën dhe të pranishmit;

– Shkëlqesia e Tij, Ambasadori i Republikës së Kosovës në Shqipëri, zoti Skënder Durmishi, i cili përshëndeti aktivitetin dhe solli mesazhe universale për çdo njeri, anekënd botës, sa dhe për kombin tonë, të dashurisë dhe të mbështetjes për njëri-tjetrin.

– Kryetari i Bashkisë Berat, zoti Ervin Ceca i cili dëshmoi dhe një herë mbështetjen e pakursyer për të gjallëruar jetën kulturore dhe shpirtërore të vendit.

– Prof. Dr. Ejup Ajdini, ligjërues në Universitetin e Tetovës, figurë fort e dashur nga studentët dhe nxënësit. Prof. Dr. Ejup Ajdini tha se figura e Nënës Terezë është simbol i përgjithësimit botëror për humanizëm.

Politika e ekskomunikimit e ndjekur në sistemet diktatoriale, veçmas në Maqedoni, synoi të linte në errësirë edhe figurën e Nënës Terezë, deri në harresë të plotë, por ajo me humanizmin dhe këmbëngulësinë e saj arriti të shpërthejë nëpër qendrat e ndryshme botërore, duke filluar nga Kalkuta e Indisë dhe ky shpirt i lartë human dhe tejet njerëzor arriti që ta sensibilizojë të vërtetën duke bërë thirrje dhe duke u angazhuar drejtpërdrejt me botën e njerëzve me nevoja të veçanta. Ashtu si ka thënë dhe më parë prof. Ajdini, ajo preku ndërgjegjen e botës e për këtë bota e kuptoi realisht dhe i ndau çmimin Nobel. Por ajo edhe më tej, deri në frymën e fundit, u angazhua në misionin e saj të shenjtë dhe sot jemi dëshmitarë të kësaj kohe; që në vitin 2016 u emërua edhe shenjtore e u përcoll me nderime të mëdha nga mbarë opinioni botëror.

Adhurim dhe mirënjohje të pamatë përmes vargjeve kushtuar Nënës Terezë, shprehu përcjellësi i vlerave të kulturës sonë në botën gjuhës sllovene e kulturat sllave, si dhe anasjelltas, z. Nikollë Berishaj. Shkrimtar, poet, përkthyes, eseist, një shqiptar i shkëlqyer nga Mali i Zi, Tuz, laureat i çmimit më të lartë slloven për përkthimin e letërsisë – Çmimit Pretnar, krahas cilit jepet edhe titulli i nderit Ambasador i letërsisë dhe gjuhës sllovene dhe kulturave sllave, mes të tjerash, përkthyes i romanit të Ismail Kadaresë, “Prilli i Thyer” në gjuhën sllovene dhe i shumë veprave të tjera të autorëve të rëndësishëm.

– Prof. Dr. Adem Zejnullahu, studiues i letërsisë gojore dhe i letërsisë së shkruar shqipe, shkrimtar, profesor në universitetin e Prizrenit, me fjalën e mbajtur, i shtoi vlerat dhe dinjitetin aktivitetit mbarëkombëtar, si dhe u shpreh gjatë fjalës së tij.

Profesor Anton Nikë Berisha, fitues i shumë çmimeve si dhe i nderuar me Dekoratën Nënë Tereza akorduar, nga presidenti i Shqipërisë për studimet letrare dhe veprat për Nënën Terezë, ndër njohësit më të mirë dhe më të thellë të esencës së veçantë të figurës së Nënës Terezë.

Profesorit Anton Nikë Berisha i takonte fjala kryesore në aktivitet, pasi mes kontributetve serioze mbi të gjithë veprimtarinë e Shenjtëreshës, ai ka bërë një sintezë të dritës shpirtërore dhe një pasqyrim të rolit të njeriut përballë Krishtit. Kështu, ishte prof. Anton Nikë Berisha ai që kapi thelbin teologjik, udhëtimin shpirtëror e letrar të Nënës Terezë. “Të merresh me Nënën Terezë është të hysh në lutjet dhe letrat e saj, ku çdo fjali është e mbushur me etjen e Krishtit: ‘Kam etje’.” Kjo etje ndaj Krishtit shndërrohet në boshtin që e lidh të djeshmen me të sotmen.

Edhe pse fjalët e tyre burojnë nga horizonte të ndryshme kohore dhe kontekstuale, ato bashkohen në një bërthamë të përbashkët: bindjen se jeta merr kuptim vetëm atëherë kur jetohet për Krishtin dhe për dashurinë që e shndërron njeriun, të krijuar sipas shëmbëlltyrës së Zotit. Studiuesi ka theksuar që më parë se pa lutjen, as Shën Pali as Nëna Terezë nuk do të mund të përballonin peshën e misionit të tyre hyjnor. Ata ishin misionarë të pashoq të dashurisë hyjnore dhe profesori në librin e tij, “Shën Pali dhe Nëna Tereze”, në nënkapitullin e tretë të pjesës së parë, titulluar: “Shën Pali dhe Nëna Tereze – vegla të Hyjit” na ka treguar se asnjë nga këto dy figura nuk i shihnin veprimet e tyre si vepra personale. Ata e dinin se ishin instrumente në duart e Zotit. Shën Pali e shprehte këtë: “Jo unë, por hiri i Hyjit në mua”. Nga ana tjetër, shenjtëresha Nëna Terezë thoshte: “Çdo frymëmarrje imja është akt dashurie për Zotin” – çfarë na dëshmon se misionarët e vërtetë veprojnë për të bërë të dukshme dashurinë e Zotit në njerëzimin në botë. Në nënkapitullin e katërt të pjesës së dytë me titull: “Përvujtëri dhe dashuri e pazakonshme për të varfërit”, autori përshkruan se përvujtëria është themeli mbi të cilin qëndron dashuria e vërtetë.

Shën Pali e quante veten “shërbëtor të Krishtit”, ndërsa shenjtëresha Nëna Tereze, duke jetuar mes varfërisë, e dëshmoi se dashuria bëhet e besueshme vetëm kur shoqërohet me përvujtëri. Libri “Shën Pali dhe Nëna Tereze”, tek i cili e pamë të udhës të ndalojmë shkurtimisht tani, për të kuptuar më mirë fjalën e mbajtur në ceremoni nga prof. dr. Anton Nikë Berisha, nuk le pa theksuar e shpjeguar dhe përmasën komunitare të misionit hyjnor: dashuria bëhet e prekshme kur kalohet nga një person tek një bashkësi e tërë – siç ndodhi dhe këtë ditë në qytetin e Beratit.

Prej Presidentes, shkrimtares Ana Tisi, u falënderua dhe studiuesi Përparim Kabo, profesori i dashur dhe mirënjohur i filozofisë, i cili librin “Epistolate – Antropologji fryme”, ia dhuroi Klubit artistik të qytetit “Në Gjurmët e Dodonës”. “Vjen të jesh drita jonë” – një shkrim frymëzues dhe i ndjerë, një pjesë i të cilit u lexua në sallë gjatë ceremonisë së ndarjes së çmimeve.

Në këtë aktivitet zgjodha të sjell përmes leximit copëza të teksteve të Nënës Terezë, përplot kumte të shenjta, shoqëruar nga tingujt e violinës së instrumentistit të talentuar të orkestrës së Radio Televizionit Shqiptar S. Sinamati. Maestro Spartak Sinamati, violinisti virtuoz të Orkestrës së RTSH-së, krijoi një gjendje të veçantë në sallë sidomos përmes pjesës muzikore që kishte përgatitur për pjesën e dytë të aktivitetit.

Në ceremoni morën pjesë rreth 15 “Ambasadorë për Paqen” nga bashkitë Berat dhe Kuçovë.

Kryetari i Këshillit Rajonal për Paqen për qarkun e Beratit, Ymer Hoxha dhe anëtar i Kryesisë së Federatës për Paqen Universale përshëndeti takimin në emër të Federatës për Paqen Universale dhe kryetarit të saj z. Dëfrim Methasani, si dhe përcolli te të pranishmit pesë parimet më të rëndësishme ku mbështet veprimtarinë Federata e Paqes Universale Shqipëri.

Zotit Arben Qafa, drejtor i Bibliotekës dhe Qendrës Kulturore “Margarita Tutulani”, Berat, iu shpreh mirënjohje për të gjithë mbështetjen dhe përkushtimin e tij në mbarëvajtjen e aktivitetit.

Të pranishëm ishin dhe miqtë poetë, kolegë të klubeve të tjera letrare, profesorë e pedagogë: zoti Ligor Shyti, Kryetar i Klubit të Shkrimtarëve dhe Artistëve “Naim Frashëri”; zoti Kreshnik Hajdari, Kryetar i Bashkisë Kuçovë; Zonja Evisa Cela, Kryetare e Këshillit Bashkiak, Berat; Zoti Agim Desku, pedagog e shkrimtar i Kosovës; zoti Marin Sopi, i ftuar i Kosovës; zonja Xhemazije Rizvani, gazetare e mirënjohur dhe dinjitoze e Shkupit; profesoresha Vjollca Berisha, pedagoge, shkrimtare e aktiviste; profesoresha Lili Sula, studiuese pedagoge e Universitetit të Tiranës; zoti Shkëlqim Ago, shkrimtar e publicist; zoti Arqile Mjeshtri, mjek; zonja Luiza Daci, mësuese e gjuhës angleze, Kuçovë; zoti Sadri Imeri, i ftuar nga Mitrovica; zoti Erald Shoshari dhe të tjerë.

Anëtarët e jurisë për konkursin e organizuar në nder të Shenjtëreshës Terezë, integriteti dhe përkushtimi i të cilëve u vu në dukje nga presidentja, ishin:

Dr. Olimbi Velaj: studiuese, pedagoge e Universitetit “Aleksandër Mojsiu” të Durrësit e poete e nderuar me çmime e vleresime kombëtare e ndërkombëtare, z. Behar Gjoka, studiuesi i mirënjohur i letrave shqipe dhe shkrimtar, anëtar i shumë jurive të nderuara për letërsinë, studimet dhe publicistikën, njëherësh Kryetar i Jurisë në fjalë; dr. Ermelinda Kashah: studiuese, pedagoge nga Universiteti “Eqerem Çabej” i Gjirokastrës; znj. Klarita Islami: mësuese e letërsisë dhe e gjuhës shqipe; z. Sokol Ferro: mësues i letërsisë e gjuhës shqipe.

Fituese e Çmimit të Madh “NËNË TEREZA” u shpall znj. Sherina Dyrma. Përpos këtij çmimi, u dhanë edhe për autorët e tjerë fitues: Çmimi “MARTIN CAMAJ”; Çmimi “ARSHI PIPA”; Çmimi Special “DODONA”; ndërsa për gjimnazistët: Çmimi “NËNË TEREZA”; Çmimi “ONUFRI” dhe Çmimi “VEXHI BUHARAJA”.

Një përshëndetje e përzemërt shkoi së fundmi për të 37-të pjesëmarrësit në konkursin me ese për nder të Nënë Terezës dhe veçanërisht për fituesit që nderuan aktivitetin me praninë, mirënjohjen dhe dashamirësinë e tyre: “Falënderoj secilin prej jush, që pranuat ftesat, morët rrugët nga brenda kufijve të vendit dhe nga të gjitha trevat jashtë tij e u bëmë një zemër e madhe që rrahu fort kur ra mbulesa dhe zbuloi shtatoren e Nënës Terezë në zemër të qytetit” – e mbylli takimin znj. Ana Tisi, organizatorja e kësaj veprimtarie.

Rafaela Prifti/

Dy pjesët e mbrëmshme nga Teatri Kombëtar i Kukullave në auditorin e PS 108 pranë Morris Park, Bronx, përkuan me hapjen e vitit të ri shkollor dhe vijnë pak muaj pas arritjes historike të përfshirjes së shqipes në komunikimet zyrtare të shkollave publike të Nju Jork-ut. Pikërisht, në këtë shkollë sapo filloi për herë të parë programi dygjuhësh shqip-anglisht për fëmijët e kopshtit. Drita Gjongecaj, edukatore, prind dhe promotore e nismës ndien krenari si edhe besim se të rinjtë mund ta ruajnë trashëgiminë gjuhësore dhe identitetin e tyre në një shoqëri shumë-kulturore.

Në skenën e auditorit ishin improvizuar dekori dhe skenografia e teatrit me kukulla në sfondin e një perdeje të zezë. Fëmijët e ciklit të ulët me prindërit dhe motrat e vëllezërit ulur pranë ndiqnin shfaqjen e mysafirëve nga Shqipëria si pjesë e programit të aktivitet jashtëshkollor. Disa mbanin plisa të bardhë me shqiponjën dykrenore ndërsa dëgjonin regjisoren Klaudia Hila të prezantonte dy pjesët e Teatrit Kombëtar të Kukullave.

Shfaqja e parë E Bija e Hënës dhe e Diellit, e realizuar me kukulla me tel, me zëra dhe muzikë të regjistruar paraprakisht, përcillte rrëfimin e gjyshes për një trim i cili në emër të besës është i gatshëm të vetëflijohet. Shfaqja e dytë, Qeni që nuk dinte të lehë, realizuar mbi një platformë druri me kukulla dore (marioneta), ishte një fabul që lejonte pjesëmarrje të dyanshme midis aktorëve dhe fëmijëve në audiencë.

Dy aktoret e talentuara Esmeralda Kame dhe Ermonela Lika mbuluan të gjitha rolet me mjeshtëri interpretimi, lëvizje koreografike dhe këngë. Pas shfaqjes regjisorja i ftoi spektatorët e vegjël të fotografohen me kukullat në skenë. Përpara aparateve të prindërve, fëmijët iu afruan kukullave dhe disa mbanin ndonjë “personazh” në dorë. Në një grup fëmijësh, dikush formon me duar shenjën e shqiponjës për të shprehur pa fjalë atë çka ndjen në zemër.

Të dyja shfaqjet u dhanë në Boston dhe në Uster gjatë fundjavës nën kujdesin e Teatrit të Diasporës, i cili e mundësoi ardhjen e Teatrit Kombëtar të Kukullave në Amerikë, një nismë shumë e mirë që hap shumë perspektiva bashkëpunimi të reja. Në sajë të bashkëpunimit të tyre me aktivistin dhe Mark Gjonaj kryetar i Këshillit Kordinues të Diasporës dhe Drita Gjongecaj, pjesët teatrale erdhën përpara publikut të moshave të reja në Bronks, Nju Jork. Turneu në Amerikë vazhdon në shtetin e Connecticut ku do jepet shfaqja tjetër përpara se trupa të kthehet në Tiranë.

Nga Keze Kozeta Zylo/

Po sjellë dhe disa kujtime për ceremoninë mortore rreth Anita Bitrit që kanë lidhje me amerikanen Anne Marien dhe bashkëshortin e saj tepër të nderuar Inxh. George Jensen.

Rest In Eternal peace, Anne Marie. Your Love Will Forever Shine In Our Hearts!

Komunitetit të Diasporës Norvegjeze Amerikane iu largua për në qiell një

Miss Norvegjezo Amerikan dhe një nga zonjat më aktive të saj.

Anne Marie Jensen vdiq në moshën 87 vjeçe e rrethuar me dashuri nga bashkëshorti i saj Inxh. George Jensen, 11 nipër, mbesa dhe 22 stërmbesa dhe sternipër.

Si shqiptarë emigrantë ka qenë ndër miqtë e parë amerikane që i kemi takuar qysh në vitin 1997, kur emigruam në Amerikë dhe që prej atëhere nuk u ndamë kurrë. Anne Maria ka qenë një zonjë jo vetëm e bukur fizikisht, por dhe më shumë shpirtërisht. Ajo ishte një besimtare e Zotit, altruiste e madhe, humaniste e pashoqe dhe familjare e thekur. Anne Maria ishte dhe organizatorja kryesore e Miss Norvegjia që zhvillohet çdo vit në Broklyn

Takimi me këtë çift ka qenë fat për mua dhe Qemalin, sepse kishim se ç’të mësonim prej tyre dhe të ndiqnim gjurmët e arta që ata kanë lënë në Amerikë.

Bashkëshorti i saj Inxhinier George Jensen është një nga themeluesit e First Evangelical Free Church në Brooklyn, Shef i Bordit të Trustisë, po ashtu dhe në Norwegian Cristian Home, Health Center. Z. Jensen është një intelektual par excellence, ish drejtor i John F. Kennedy International Airport në New York.

Befasuese ishte moderimi i ceremonisë mortore, por jo dhe aq për mua dhe Qemalin, sepse gjithmonë e kemi parë nëpër podiume se si udhëheq aktivitete të rëndësishme.

Inxh. Gensen moderoi gjithë ceremonine mortore të bashkëshortes së tij fisnike, të bukur, ëngjëllore. Burri 90 vjeç i qëndroi pranë gjer në frymën e fundit dhe e përcolli me dinjitet për tek Zoti. Ajo që do të më bënte përshtypje ishte, kur dolën stërnipërit dhe stërmbesat duke intepretuar këngën aq kuptimplote dhe që prek zemrat e publikut botëror Ave Maria me fjalët si:

Të falemi Mari, hirplotë, Zoti është me ty. Bekuar je mbi të gjitha gratë, e i bekuar fryti i barkut tënd, Jezusi. E Shenjta Mari, Nëna e Hyjit, lutu për ne mëkatarët, tash e në çastin e vdekjes sonë.

Amen!

Kënga “Ave Maria” e Franz Schubert është një nga pjesët më të njohura të muzikës klasike, e luajtur në shërbimet kishtare, por edhe më gjerë, në dasma dhe gjatë varrimit.

Duke dëgjuar këtë këngë aq të njohur botërore në mendje më vinin imazhet për nënën time Liri e cila u përcoll me nderime duke na siguruar vendin në këtë ndërtesë të shenjtë në Brooklyn, konkretisht Anne Marie së bashku me z. George Jensen. Në atë ceremoni nje tjetër norvegjeze e bukur Arlene Bakke Rutuelo intepretoi këtë këngë shumë të dashur. Oh doemos lotët s’më pushonin! Pata një dialog me Perëndinë, në qetësinë e zemrës sime, është fuqia e dashurisë për njerëzit.

Si dritë perëndie më vinin nga tre ëngjëlloret për artisten e shquar Anita Bitri, ku humbën jetën së bashku me Siborën dhe nënën e saj Hazbijen të cilave iu bë ceremonia mortore pikërisht në këtë vend.

E më konkretisht nuk mund ta harroj Diaspora shqiptaro amerikane të shtunën e 23 tetorit, 2004, ishte një ditë dhimbjesh të medha në sallën e lutjeve të First Evangelical Free Church në Brooklyn New York.

E sjellë këtë fakt real dhe bamirësie, sepse ishte pikërisht z. George Jensen, bashkëshortja e tij Anne Marie, sekretarja e kishës Kristina Prustupa dhe bashkeshorti i saj Dr. Peter Prustupa, Arlene Bakke Rutuelo dhe shumë të tjerë që lejuan që ceremonia për këtë shqiptare të kryhej në sallën kryesore të kishës. Ajo që më ka bërë përshtypje dhe nuk mund ta harroj, sepse është frymëzim për mua dhe shqiptarët për njerezit bamirës amerikan është se: Në sallën kryesore ishte planifikuar një ceremoni dasme amerikane, ishte rregulluar gjithçka për t’u realizuar dhe mirëpritur nusen, dhëndrin dhe dasmorët. Ishte shumë prekëse, kur në momentin që Qemal Zylo i cili ishte i punësuar aty dhe më vonë ne Health Care Center, Norewegian Christian Home si inxhinier shkoi dhe bisedoi në zyrë që ceremonia mortore të zhvillohej në këtë vend. Ai bisedoi me Bordin e Trustisë për tragjedinë që kishte ndodhur për bashkatdhetaren e shquar të tij. Gjithçka u ra dakord me mirësinë më të madhe. Bordi dhe familja e dasmës vendosën të shkonin në një sallë tjetër në katin e nëndheshëm, (basement) dhe natyrisht nderin që na bëri kjo kishë nuk do ta harrojme kurrë ashtu siç thotë dhe vëllai i saj Arben Bitri që erdhi nga Italia për këtë dramë të madhe familjare që iu ndodhi.

Gazetari i ndjerë Dalip Greca i cili ndihmoi për këtë ceremoni dhe ndër të tjera publikoi në gazeta se Qemal Zylo; organizatori kryesor i kësaj përshpirtje, padyshim që nuk arrin ta marrë veten pas një përkushtimi shumë ditorë së bashku me të shoqen, Kozeta Zylo. Nuk është kjo e para sipërmarrje bamirësie në raste të tilla që ata organizojnë!

Bashkëpunëtorët e tjerë si artisti i shquar Edmond Xhani me plot përkushtim, dashuri dhe dhimbje së bashku me ekipin e tij të muzikës si dhe artistë të tjerë, organizata “Motrat Qiriazi” dhe gjithë Diaspora ndihmuan mjaft në realizimin e përcjelljes së trupave në Vloren heroike, atje ku jetuan dhe u rritën së bashku. Bekuar qofshin të gjithë!

Gjithashtu këta njerëz tejet human amerikanë si çifti Jensen dhe Prustupa i kanë ndenjur pranë dhe familjes tjetër shqiptare të Gazmend Grezdës të cilit i humbi bashkëshortja e bukur dhe fisnike Teuta Grezda në moshën 40 vjeçare duke lënë pas fëmijët e mitur. Këto mirësira nuk mund t’i harrojmë kurrë!

Anne Maria ishte një grua zonjë, e devotshme shpirt madhe, mësuese e jashtëzakonshme në kishë duke fituar zemrat e amerikanëve, norvegjezëve dhe shumë shqiptarëve që e njohën.

Lamtumirë Anne Marie Jensen!

Dritë të pastë shpirti nga qielli, parajsa, atje ku e ke vendin e merituar!

Do të kujtojmë përgjithmonë!

Your love will forever shine in our hearts!

Nga Rafael Floqi/

Origjina dhe Etimologjia

Në veprën e tij të njohur Geographica, gjeografi i lashtë grek Straboni përmend fisin ilir të Calabroive, të cilët ai i regjistron si Γαλάβριοι (Galabri). Ky emër është shpesh i lidhur me termin messapik “Calabri”, i cili lidhet me rajonin e Kalabrisë në Itali jugore. Gjithashtu, emri është lidhur me toponimin shqiptar “Gallapi” në Kosovën verilindore të sotme.

Straboni, i cili e regjistroi emrin si Γαλάβριοι (Galabri) në veprën e tij Geographica:

“Κατά μέρους της Ιλλυρίας, μεταξύ των άλλων φυλών, υπάρχουν οι Γαλάβριοι”

(“Në pjesën e Ilirisë, midis fiseve të tjera, ndodhen Galabri”) – Straboni, Geographica, libri VII)

Në Geographica, Straboni përmend Galabrit si një nga fiset e Dardanisë, duke theksuar zhvillimin e tyre shoqëror dhe qytetërimin. Ai tregon se një qytet i lashtë ndodhej në rajonin e Galabritëve, i cili mund të jetë identifikuar me Kalën në Shkup. Ky informacion tregon për një nivel të avancuar të zhvillimit shoqëror dhe të integrimit kulturor në këtë zonë. 

Vendndodhjet indo-evropiane gjenden në gjithë territorin e Shqipërisë; si në Maliq, Vashtëm, Burimas, Barç, Dërsnik në rrethin e Korçës, Kamnik në Kolonjë, Kolsh në rrethin e Kukësit, Rashtan në Librazhd dhe Nezir në rrethin e Matit. Ashtu si në pjesë të tjera të Evropës, këto fise migratore indo-evropiane hynë në Ballkan dhe kontribuan në formimin e fiseve historike paleo-ballkanike, nga të cilat shqiptarët rrjedhin. 

Popullsitë e mëparshme – gjatë procesit të asimilimit nga fiset immigrante IE – luajtën një rol të rëndësishëm në formimin e grupeve të ndryshme etnike të krijuara nga kjo simbiozë e gjatë. Për pasojë, gjuhët IE që u zhvilluan në Gadishullin Ballkanik, përveç evolucionit të tyre natyror, u ndikuan edhe nga idiomet e popujve para-Indo-Europianë të asimiluara. Nga ana gjuhësore, gjuha substrat para-Indo-Europiane e folur në Ballkanin jugor ka ndikuar ndoshta në para-proto-shqipen, idiomi pararendës i gjuhës shqipe. Shtrirja e këtij ndikimi gjuhësor nuk mund të përcaktohet me saktësi për shkak të vendit të pasigurt të shqipes ndër gjuhët paleo-ballkanike dhe dëshmive të pakta që kemi për to.

Një shembull historik i lidhjes së Ballkanit me pjesën jugore të Gadishullit Italian janë Mesapët, banorët e pjesës jugore të Japigisë (Puglia), të dalluar nga Peucetët (toka e Barit) dhe Daunët (toka e Foggias). 

Nuk dihet me siguri nga rrjedh emri i tyre, por mendohet se do të thotë “popull mes dy deteve”. “mes” Herodoti i përmend si një popullsi të unifikuar dhe të fortë etnikisht dhe kulturisht; sipas tij, Mesapët ishin pasardhës të Kretasve, të cilët mbërritën në bregdetet e Salentos, u përzunë me popullsitë ekzistuese, themeluan qytetet e para dhe sollën zakone dhe tradita që dalluan banorët e Salentos nga popujt e tjerë. 

Por sipas historianëve modernë, Mesapët ishin të prejardhjes ilire, siç tregojnë emrat gjeografikë, glosat dhe gjuha e mbishkrimeve mesapike të gjetura në Puglia. Ata mendohet të kenë arritur në Otranto rreth vitit 1000 p.e.s., pika më e afërt me Shqipërinë, pastaj të jenë lëvizur deri në S. Maria di Leuca dhe më pas të jenë ngjitur deri në Taranto. Kjo lidhje historike tregon ndikimin e lëvizjeve migratore nga Ballkani drejt Gadishullit Italian dhe rolin e tyre në formimin e popullsive dhe kulturave të hershme, duke nënvizuar lidhjen mes fiseve ilire dhe paraardhësve të shqiptarëve.

Origjina e emrit të krahinës italiane  Calabria mbetet e diskutueshme; disa teori sugjerojnë lidhje me fiset ilire ose messapike të antikitetit, nga greqishtja e lashtë (“kalabrós” që mund të nënkuptonte “toka e ngushtë”), ose nga latinishtja (“Calabriae”), duke reflektuar historinë shumë-etnike të rajonit.

Vendndodhja Gjeografike

Calabroi ndodheshin në Ballkanin perëndimor gjatë antikitetit, në zonën kufitare midis Ilirisë dhe Epirit. Kjo mund të përfshinte pjesën jugore të Shqipërisë së sotme ose veriperëndimin e Greqisë, një rajon ku bashkëjetonin fise të ndryshme ilire dhe epirote. Disa burime sugjerojnë se ata mund të jenë vendosur përgjatë bregdetit Adriatik ose në zonat e brendshme të Shqipërisë, Malit të Zi ose Dalmacisë veriore. Vendndodhja e tyre kufitare i bëri të përthithnin ndikime të dyfishta, ilire dhe epirote.

Emri Γαλάβριοι (Galabri) është i regjistruar nga gjeografi i lashtë grek Straboni në veprën e tij Geographica si një nga fiset e Dardanisë, së bashku me Thunatët. Ky emër është lidhur me termin messapik “Calabri” që ndodhet në jug të Italisë. Sipas Strabonit, Galabrit jetonin në një rajon të Dardanisë, ku ndodhej një qytet i lashtë. Disa studiues sugjerojnë se ky qytet mund të jetë identifikuar me Kalën në Shkup, duke treguar një nivel të zhvillimit shoqëror dhe qytetëror në këtë zonë .

Lidhjet Etnike dhe Kulturore

Galabrit janë përmendur si një fis dardan, një grup që ndante karakteristika kulturore dhe gjuhësore me fiset e tjera të Dardanisë. Dardania, siç e përmend Straboni, ishte një nga tre fiset më të fuqishme ilire, së bashku me Ardianët dhe Autariatët . Kjo tregon për një shoqëri të organizuar dhe të zhvilluar në këtë rajon. Edhe pse informacionet për Galabrit janë të kufizuara, përmendja e tyre nga Straboni tregon për praninë e një popullsie të organizuar dhe të zhvilluar në Dardani. Lidhjet e mundshme me emrin “Calabri” dhe toponimin “Gallapi” sugjerojnë një vazhdimësi kulturore dhe etnike në rajon, duke kontribuar në mozaikun e pasur të popujve të Ballkanit gjatë antikitetit.

Identiteti Kulturor dhe Shoqëror

Calabroi ishin pjesë e grupit më të gjerë kulturor dhe gjuhësor ilir. Ata ndanin tipare të ngjashme kulturore si fise të tjera ilire: organizim fisnor, shoqëri luftëtare, rituale fetare dhe lidhje familjare të forta. Si shumica e fiseve ilire, ata ndoshta flisnin gjuhën ilire ose një dialekt të saj. Angazhimi i tyre në bujqësi të vogël, barishte dhe tregti me fqinjët grekë dhe më vonë me romakët tregon ndërveprimet e tyre ekonomike dhe kulturore.

Nuk ka të dhëna historike për një mbret ose sundimtar të veçantë të Calabroive. Ilirët zakonisht organizoheshin në fise autonome, secili me udhëheqës lokal, dhe shpesh nuk kishin monarki të centralizuar. Pushteti shpesh ishte i shpërndarë mes kryetarëve të fiseve ose udhëheqësve lokalë. Për një kuptim më të gjerë të mbretërisë ilire, studiuesit referohen te sundimtarë të njohur si Bardhyli (393–358 p.e.s.), themelues i dinastisë së parë ilire, dhe Genci (181–168 p.e.s.), mbreti i fundit i njohur ilir, të cilët sunduan mbi shumë fise të ndryshme. Calabroi nuk duket të kenë pasur një monarki të tillë. Megjithatë në njё shkrim citohet të ketë qenë mbreti i parë ilir.

Aleancat dhe Konfliktet Rajonale

Për shkak të vendndodhjes së tyre në kufi me Epirin, Calabroi mund të kenë qenë në kontakt me fiset epirote dhe Mbretërinë e Epirit. Ata mund të jenë përfshirë herë pas here në aleanca ose konflikte për të mbrojtur interesat e tyre. Me zgjerimin e Mbretërisë së Epirit nën Pirron I në shekullin III p.e.s., është e mundur që Calabroi të jenë ndikuar ose të kenë bashkëpunuar me fuqitë fqinjë. Calabroi ndoshta ishin të lidhur ngushtë me fise të tjera ilire si Taulantët, Byllionët dhe Parthinët. Këto fise ndanin një bazë të ngjashme kulturore dhe gjuhësore, dhe mund të kishin formuar aleanca ose konfederata rajonale për mbrojtjen e territoreve dhe interesave të tyre. Me kalimin e kohës, ndryshimet politike dhe konfliktet mund të kenë çuar në integrimin e Calabroive në grupe më të mëdha fisnore.

Trashëgimia

Edhe pse Calabroi përmenden rrallë në burimet antike, ata kontribuojnë në kuptimin e diversitetit kulturor dhe strukturës fisnore të Ilirisë së lashtë. Historia e tyre pasqyron popuj të vegjël dhe më pak të njohur, të cilët megjithatë ishin pjesë e mozaikut të pasur kulturor dhe etnik të Ballkanit perëndimor. Trashëgimia e tyre ilustron një shoqëri dinamike dhe të ndërlidhur, e formësuar nga ndikimet e brendshme dhe ato të jashtme. Si përfundim Calabroi janë një fis ilir kryesisht i panjohur, por pjesë e trashëgimisë së Ilirisë së lashtë. Historia e tyre, vendndodhja gjeografike, lidhjet kulturore dhe ndërveprimet me fqinjët tregojnë një rajon të larmishëm, të qëndrueshëm dhe të hapur ndaj ndikimeve të jashtme, duke ndihmuar në formësimin e imazhit të Ballkanit perëndimor në antikitet.

Origjina ilirike e Kalabrisë

Origjina ilire e Kalabrisë lidhet me praninë dhe ndikimin e popujve mesapikë ilirë dhe italikë. Mesapia, që do të thotë “tokë e lagur nga dy dete”, ishte emri i lashtë i Salentos, një territor i vendosur midis deteve Jon dhe Adriatik. Ky emër, si te Japigët dhe Apuli, përmban tingullin “ap”, që do të thotë “ujë”. Mesapianët banonin në pjesën jugore të Puglias, të quajtur Japigia, e cila nga ana tjetër ishte e ndarë në Peucetia (toka e Barit) dhe Daunia (toka e Foxhias). Herodoti i përshkruan ata si një popullsi etnike dhe kulturore shumë kompakte dhe i konsideron pasardhës të Kretasve, të cilët arritën në bregdetin e Salentos, ku u përzien me popullsitë ekzistuese, duke themeluar qytetet e para dhe duke sjellë me vete zakonet dhe traditat që i dallonin Salentinët nga popullsitë e tjera të Puglias. 

Sipas historianëve modernë, megjithatë, Mesapianët ishin me origjinë ilire, siç sugjerojnë emrat gjeografikë dhe gjuha e mbishkrimeve Mesapiane të gjetura në Puglia. Ata do të kenë mbërritur në Otranto rreth vitit 1000 p.e.s., pasi ishte më afër Shqipërisë, pastaj do të kenë zbritur në Santa Maria di Leuca dhe do të kenë vazhduar deri në Taranto. Mesapia përfshinte të gjithë gadishullin e Salentos, nga Kepi Santa Maria di Leuca deri në Taranto dhe Brindisi, siç dëshmohet nga gjetjet gjuhësore. 

Gjuha është indoevropiane qendrore-lindore dhe ka një ngjashmëri të ngushtë me shqipen e sotme. Nuk dihet shumë për të; në fakt, njerëzit mund ta lexojnë, por nuk mund ta kuptojnë sepse shkronjat, shumë të ngjashme me ato të alfabetit grek, formojnë fjalë kuptimet e të cilave janë të panjohura në pjesën jugore të Gadishullit Italik para dhe gjatë periudhës së Greqisë së lashtë. 

Mesapët, një popull me origjinë ilirike, ishin të vendosur kryesisht në pjesën juglindore të Italisë, në rajonin që sot njihet si Salento (Puglia), që nga shekulli III deri në shekullin I p.e.s. Ata ruanin tipare të kulturës dhe gjuhës ilirike, të dukshme edhe në vendbanimet dhe ritualet e tyre. Edhe pse Kalabria është më në jugperëndim, ajo ka pasur kontakte të ngushta me Mesapët përmes migrimeve, tregtisë dhe shkëmbimeve kulturore. Disa studime arkeologjike dhe burime historike sugjerojnë se disa fiset mesapike u zhvendosën përgjatë bregdetit jonik dhe tirrenik, duke u vendosur pjesërisht në Kalabrinë veriore dhe qendrore. Prania mesapike në Kalabri duket kryesisht në disa fusha kulturore: 

Gjuha dhe onomastika: Disa emra qytetesh dhe fisi në Kalabri ruajnë rrënjë të ngjashme me ato mesapike dhe ilirike, duke treguar ndikim të drejtpërdrejtë. Arti funerar: Varret dhe ceramika mesapike, të zbuluara në disa zona të Kalabrisë, tregojnë praninë e tyre fizike dhe përhapjen e traditave kulturore ilirike. Religjioni dhe ritualet: Disa praktika fetare mesapike, si kultet për të vdekurit, duket se u adoptuan nga komunitetet lokale kalabreze.

Dëshmitë arkeologjike

Vendbanimet: Relikte mesapike janë gjetur kryesisht përgjatë bregdetit jonik, pranë qyteteve të sotme si Reggio dhe Crotone. Qeramika: Zbulimet e qelqit dhe enëve të mesapëve, të ngjashme me ato të Puglias, tregojnë shkëmbime kulturore ose prezencë të drejtpërdrejtë.  Me ardhjen e kolonizimeve greke gjatë periudhës së Magna Grecia (shekulli VIII–VI p.e.s.), Mesapët e Kalabrisë u kontaktuan me kolonët grekë dhe kultura e tyre filloi të integrohej gradualisht me elementë grekë dhe lokalë.

Gjuha mesapike dhe lidhja me gjuhën ilirike

Gjuha mesapike është një gjuhë e vdekur indo-evropiane që flitej nga fiset mesapike, peucetike dhe daune në juglindje të Italisë, kryesisht në rajonin e Puglias dhe Kalabrisë, nga shekulli VI deri në shekullin I p.e.s. . Ajo është e lidhur ngushtë me gjuhën ilirike, e cila flitej në brigjet lindore të Adriatikut dhe në Ballkanin jugperëndimor. Për këtë lidhje, flasin ngjashmëritë leksikore dhe onomastike, si dhe disa karakteristika të përbashkëta fonetike dhe gramatikore. Leksiku dhe onomastika: Studimet kanë identifikuar emra të përbashkët për qytete dhe fise në të dyja brigjet e Adriatikut, si: Bardylis/Barzidihi, Teuta/Teutā, Dazios/Dazes, Platōr/Plator-, Iapydes/Iapyges, Apulus/Apuli, Dalmata/Dalmathus, Peucetioe/Peucetii, Ana/Ana, Beuzas/Bozat, Thana/Thana, Dei-paturos/Da-matura. 

Gramatika dhe fonetika: Gjuha mesapike ka disa veçori fonetike dhe gramatikore që e lidhin me gjuhën ilirike, si përdorimi i disa morfemave dhe struktura të ngjashme sintaksore. Gjuha mesapike është e dokumentuar në rreth 300 mbishkrime, kryesisht të periudhës nga shekulli VI deri në shekullin I p.e.s., të shkruara në dy alfabete të ngjashme, të dyja me origjinë greke, sipas Oxford Research Encyclopedias

Trashëgimia mesapike në Kalabri

Kalabria, veçanërisht rajoni i Salentos, ka ruajtur shumë gjurmë të kulturës dhe gjuhës mesapike. Disa prej tyre janë: Qytetet antike: Si Oria, Rudiae (sot Lecce), Hyria, Uzentum (sot Ugento), dhe Gnatia (sot Fasano), të cilat ishin qendra të rëndësishme mesapike.  Rreth 300 mbishkrime mesapike janë zbuluar në Kalabri, të cilat ofrojnë dëshmi të rëndësishme për gjuhën dhe kulturën mesapike. Elemente të veçanta të artit dhe arkitekturës mesapike, si varret dhe objektet e zbukuruara, janë gjetur në Kalabri, duke dëshmuar për zhvillimin e tyre të veçantë kulturor.

Përmbledhje

Kalabria ruan gjurmë të origjinës mesapike dhe ilirike kryesisht përmes zbulimeve arkeologjike dhe ndikimeve kulturore. Megjithatë, Mesapët nuk ishin populli dominues; rajoni ishte gjithashtu vendbanim i popujve vendas, si Enotrit dhe Brutët, të cilët u ndërthurën me Mesapët dhe kolonistët grekë, duke formuar një kulturë shumëdimensionalë dhe të pasur historikisht. Origjina ilirike e Mesapëve është një faktor kyç për të kuptuar ndikimin e tyre në gjuhë, zakone dhe artin e Kalabrisë antike. Ndaj dhe origjina e emri Calabria nga fisi ilir  Calabroi që përmendet nga gjeografi i lashtë grek, Straboni, i cili e regjistroi emrin si Γαλάβριοι (Galabri) ka sa lidhje historike aq dhe gjuhësore të kuptueshme.

Referenca

Straboni, Geographica, libri VII.

Strabo, Geographica, përkthyer nga Horace Leonard Jones, në Bibliotekën Klasike Loeb: archive.org/details/Strabo08Geography17AndIndexWikipedia+5Internet Archive+5Loeb Classics+5

Strabo, Geographica, përkthyer nga Sarah Pothecary, botuar nga Princeton University Press: degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9780691243122/htmlDe Gruyter Brill

Eric Hamp: Në vitin 1957, Hamp propozoi grupimin e gjuhës mesapike dhe ilirike në një degë të përbashkët indo-evropiane, të quajtur “Messapo-Illyrian”, që përfshin edhe gjuhën shqipe në një grup më të gjerë “Adriatic Indo-European”. Wikipedia

Hyllested & Joseph (2022): Këta studiues identifikuan gjuhën mesapike si më të afërtën me gjuhën shqipe, duke formuar një degë të përbashkët të quajtur “Illyric”. Ata gjithashtu e rendisin këtë grup në degën “Balkan IE”, së bashku me gjuhët greko-frigjiane dhe armenishten. Wikipedia

Çabej (1986): Gjuha shqipe, sipas Çabejt, është një pasardhëse e drejtpërdrejtë e gjuhës ilirike, dhe kjo lidhje është e dukshme në shumë aspekte të gjuhës dhe kulturës.