LAPSH është dhe mbetet institucioni i vetëm që i bashkon të gjithë shqiptarët.

“Prej 384 nxënësve sa ka LAPSH-i në kantonin e Cyrihut me 48 klasa, 8 mësues, 34 prej tyre sivjet përfunduan shkollën plotësuese shqipe. Duhet të thënë dhe pranuar, se LAPSH-i për këto 33 vite ka bërë shumë ose më të mirën e mundshme. Mësuesit e shkollës plotësuese shqipe në LAPSH ishin dhe janë heronjtë e diasporës që punuan shumë për të ruajtur gjuhën shqipe. Falënderojmë edhe shtetin zviceran që na ka mundësuar gjithashtu që të zhvillohet mësimi shqip në shkollat zvicerane”.

Rümlang, 6 korrik

“Kam emocione të papërshkrueshme kur i shoh fëmijët. Nuk mundem të rrij me një vend. Të gjithë këta fëmijë të lindur e që po rriten larg vendit të të parëve të tyre po e mësojnë gjuhën shqipe dhe do ta ruajnë. Është nder i madh për mua që erdha sot me bashkëshorten time enkas për ti mbështetur mikeshat e miqtë e mi mësues, që po bëjnë një punë të shenjtë. I falënderoj që nuk po më harrojnë dhe po më ftojnë. Kisha edhe disa takime të tjera, besoj se do ti mbërrij, se dita e gjatë, por nuk mundem të mungoj në këtë takim të dashur e shumë domethënës, ku po marrin diplomat fëmijë shqiptarë që po mbarojnë mësimin e gjuhës shqipe. LAPSH është munduar e do të mundohet edhe në të ardhmen, por padyshim, se mbështetja e dy shteteve tona edhe më shumë, do të ishte shumë e nevojshme. Prindër të dashur, ju që nuk i keni dërguar fëmijët tuaj apo keni dilema, dërgoni në shkollën plotësuese shqipe, se përbesë do të fitojnë shumë”, kështu na tha ndër të tjera, veprimari i mirënjohur, mësuesi veteran i LAPSH-it “Naim Frashëri” në Zvicër e njëherit ish kryetari i LAPSH-it për gjithë Zvicrën, z.Hamzë Morina i cili ishte edhe mësues në Kosovë para se të vij në Zvicër. Mësues i dalluar, i urtë, modest, shumë i sjellshëm. Edhe pse ishte musafirë e i shoqëruar me bashkëshorten e tij, ai lëvize me telefonin e tij, duke marrë foto nga fëmijët që mbanin program për manifestimin e përfundimit të vitit shkollor si dhe të diplomimit të nxënësve për vitin 2024. Edhe nga sytë e shihje se kishte emocione.

E fillova me këto fjalë, ngase kisha emocione dhe nuk mundem ti fshehi, kur z.Morina e kam përcjellur hiq më pak se për 20 vjet sa ishte në detyrën e mësuesit dhe pastaj edhe të parit të LAPSH-it në nivel Zvicre. Është e pamundur të largohesh nga ai, pa buzëqeshur me plot sinqeritet dhe duke uruar që të shihemi për gëzime. Është model dhe do të mbetet model i një atdhetari jo trumbetues, por i meritave dhe mësues i dalluar. E veçova z.Morina, sepse ishte afër edhe ish kryetarit të LAPSH-it në nivel Zvicre z.Nexhat Maloku, mësues veteran dhe intelektual i meritave, ku bashkëbisedonin me njëri tjetrin për të kaluarën dhe për të ardhmen e LAPSH-it.

Si gjithmonë, miqësor, ishte edhe kryetari i LAPSH-it për kantonin e Cyrihut, mësues i dalluar, z.Naser Ulaj, ku u ofrua me gjithë stafin e tij të këtij kantoni për të bërë një foto kujtimi me ne dhe padyshim, mjeshtri i madh, z.Lulzim Hasi si edhe herave të tjera me fotokamerat e tij po lë kujtime e fakte për brezat e ardhshëm. Barrën kryesore të organizimit të kësaj ngjarje të shënuar e kishte z.Naser Ulaj, kryetar i LAPSH-it, njëherit mësues i shkollës plotësuese shqipe, që së bashku me njërin nga pronarët e diskotekës së njohur “Rinora 4”, në Rümlang të Cyrihut, z.Habibi dhe i ndihmuar edhe nga familja e tij, por edhe nga stafi i LAPSH-it për Cyrih përgaditeshin për musafirët, që do të vijnë në këtë ngjarje. Është për të përshëndetur z.Habibi i cili për çdo vjet hap dyert për shkollën plotësuese shqipe. Manifestimi filloi ashtu edhe siç ishte parapa me një program modest të përgaditur me poezi e këngë si dhe hartim shkollor nga nxënës të shkollave plotësuese shqipe për kantonin e Cyrihut. Secili nxënës ishte më i mire se shoku apo shoqja e tij. Të buzëqeshur dhe me plot pozitivitet krenoheshin me ato që i kanë mësuar në shkollë dhe përqafoheshin me mësueset e mësuesit e tyre dhe bënin edhe foto kujtimi. Prindërit ishin kujdesur edhe për koktej me disa ëmbëlsira nga kuzhina jonë shqiptare, por edhe nuk mungoi lakrori me plot shije.

Prej 384 nxënësve sa ka LAPSH-i në kantonin e Cyrihut me 48 klasa, 8 mësues, 34 prej tyre sivjet përfunduan shkollën plotësuese shqipe

Në këtë ngjarje të madhe festive edhe sivjet ishte e pranishme edhe zonja Arjeta Gallapeni Simnica, Konsulle e Republikës së Kosovës në Cyrih. Programi filloi me një moderim shumë të mirë duke i bërë që të gjithë fëmijët të jenë të qetë sepse filloi programi. Fjalën përshëndetëse e mori z.Naser Ulaj, kryetar i LAPSH-it për Cyrih, njëherit mësues, i cili me fjalët më të mira të mundshme falënderoi konsullen e Republikës së Kosovës, zonjën Gallapeni Simnica, z.Hamzë Morina, mësues, prindër e nxënës, me një fjalë, gjithë stafin e tij, pa harruar e falënderuar të gjithë ata që e kanë ndihmuar dhe po e ndihmojnë shkollën plotësuese shqipe. Njëherit, luti të gjithë të pranishmit që të nderojnë me një minutë heshtjeje për ndarjen nga jeta të shkrimtarit të njohur shqiptarë me përmasa ndërkombëtare, z.Ismail Kadare. Më tej z.Ulaj, vazhdoi me disa fjalë, se vullneti nuk do të mungoj as te ai, por as te stafi i tij, që të punojnë me ndershmëri e profesionalizëm, me të vetmin qëllim, që gjuha shqipe të jehoj brez pas brezi. Përgëzoi prindërit që po i sjellin fëmijët e tyre në shkollën plotësuese shqipe dhe ju drejtua të gjithë atyreve që nuk i kanë sjellur, që ti sjellin në vitin që do të fillojmë. Nga e gjithë ajo që ka përcjellur nga puna e stafit të LAPSH-it për kantonin Cyrih, del qartë, se kanë punuar shumë dhe me shumë sakrificë. Ai shtoi, se: “Shkolla plotësuese shqipe “Naim Frashëri” ishte dhe do të jetë përgjithmonë, sepse do ta trashëgojmë edhe te brezat që do të vijnë dhe besojmë shumë, se do të kemi përkrahje edhe më të madhe të mundshme nga dy shtetet tona. Njëherit falënderoi për shumë herë shtetin zviceran, që i ka mundësuar dhe po i mundëson shkollat zvicerane që të mbahet mësimi shqip. Shumë faleminderit gjithë Zvicrës, prandaj jo rastësisht edhe nga ne shqiptarët, po quhet si atdheu i dytë. Ta ruajmë gjuhën tonë shqipe brez pas brezi, si sytë e ballit. Edhe konsullja e Kosovës në Cyrih, zonja Gallapeni Simnica përshëndeti të gjithë të pranishmit, gjithë stafin e LAPSH-it në kantonin e Cyrihut, nxënësit e shkollës plotësuese shqipe, duke ju uruar suksese edhe në të ardhmen. Përcolli edhe përshëndetjet e gjithë stafit të konsullatës. Ajo ndër të tjera theksoi se shkolla plotësuese shqipe “Naim Frashëri” ka dhënë kontribut e po jep dita ditës, prandaj duhet të përkrahet edhe më shumë dhe do të ishte më se e duhur, që të rritet numri i fëmijëve duke e ditur, se numri i bashkatdhetarëve është shumë i madh. Besojmë shumë, se do të shohim edhe klasa të reja për mësim shqip dhe falënderojmë shumë edhe shtetin pritës për të gjitha mundësitë. Uroi të gjithë nxënësit që sot e përfunduan vitin e ri shkollor dhe në veçanti ata që sotë e përfunduan shkollën plotësuese shqipe. Edhe PhD. Dashnim Hebibi në emër të Institutit Helvetikë të Evropës Juglindore me qendër në Cyrih, përgëzoi z.Ulaj për punën e madhe që ka bërë e që po bënë me gjithë stafin e LAPSH-it për kantonin e Cyrihut. Ai shtoi, se: “Kam nderin dhe kënaqësinë që ti uroj 34 nxënësit që do të marrin diplomat e përfundimit të shkollës plotësuese shqipe. I uroj shumë suksese edhe në të ardhmen. E dijmë, se ruajtja e gjuhës shqipe, është përgjegjësia jonë para historisë dhe të ardhmes.Psikologjia zhvillimore na konfirmon se njohja më e mirë e gjuhës amtare është thelbësore për zhvillimin e fëmijës dhe bazë për njohjen e gjuhëve të huaja. Çdo gjuhë e huaj të hap horizonte të reja, por nuk duhet lënë pas dore gjuha amtare. Gjuha si pasuri e pakontestueshme duhet të kuptohet e të pranohet si e tillë prej të gjitha shtresave, dhe si e tillë t’u lihet trashëgim atyre që i duam më shumë, atyre që i vlerësojmë si pasurinë tonë më të madhe, pra fëmijëve.

RUAJTJA E IDENTITETIT KOMBËTAR PËRMES GJUHËS SHQIPE!

Duhet të thënë dhe pranuar, se LAPSH-i për këto 33 vite ka bërë shumë ose më të mirën e mundshme. Mësuesit e shkollës plotësuese shqipe në LAPSH ishin dhe janë heronjtë e diasporës që punuan shumë për të ruajtur gjuhën shqipe. Respekte për punën e tyre. Falënderojmë edhe shtetin zviceran që na ka mundësuar gjithashtu që të zhvillohet mësimi shqip në shkollat zvicerane.

LAPSH është dhe mbetet institucioni i vetëm që i bashkon të gjithë shqiptarët e të gjitha trevave shqiptare, pa dallim krahine, bindje fetare apo bindje politike. Ta ndihmojmë edhe ma shumë me aq mundësi sa kemi LAPSH-in! Kam për të thënë shumë i dashur z.Ulaj edhe pse kam thënë me shkrimet e mia jo më pak se për 24 vjet me radhë për LAPSH-in, por kësaj here kemi festë dhe urime. Pushime të mbara e u pafshim në manifestime të tjera. Gjenerata e 27-të me 34 nxënës që përfunduan shkollën plotësuese shqipe janë këta nxënës që do të mburren gjatë gjithë jetës: „

VITI SHKOLLOR:2023 /2024

Emri, mbiemri, viti shkollor, vendi, shkolla, mësuesja;

Elona Bajraktari, 2023/2024,Wallisellen, Afërdita Veliu

Erisa Jashari, 2023/2024,Bülach, Aferdita Veliu

Lorik Bajraktari, 2023/2024,Wallisellen, Aferdita Veliu

Riana Ljatifi,2023/2024,Bülach,Aferdita Veliu

Erina Shkodra, 2023/2024, Thalwil, Drilona Maloku

Inara Isufi,2023/2024, Thalwil, Drilona Maloku

AnjezaHusaj, 2023/2024, Embrach,Elfete Hasi

Biona Dauti,2023/2024,Winterthur,Elfete Hasi

Dionard Brahimi, 2023/2024, Winterthur,Elfete Hasi

Eris Morina, 2023/2024,Winterthur,Elfete Hasi

Erza Miftari, 2023/2024,Winterthur,Elfete Hasi

Leo Bislimi, 2023/2024,Winterthur,Elfete Hasi

Blinera Xhaferi, 2023/2024, Winterthur, Elfete Hasi

Flori Shala,2023/2024,Winterthur,Elfete Hasi

Hana Rahimi, 2023/2024, Winterthur, Elfete Hasi

Adea Maralushaj, 2023/2024, Opfikon-Glattbrugg, Naser Ulaj

Ajlina Gashi, 2023/2024, Opfikon-Glattbrugg, Naser Ulaj

Egzon Sadiki, 2023/2024, Zurich,Naser Ulaj

Erisa Shala, 2023/2024, Wetzikon,Naser Ulaj

Fatbardh Latifi, 2023/2024,Dübendorf,Naser Ulaj

Liri Leci, 2023/2024, Opfikon-Glattbrugg, Naser Ulaj

Mirlinda Trnava, 2023/2024,Wetzikon,Naser Ulaj

Sara Ajeti, 2023/2024, Wetzikon, Naser Ulaj

Valona Fazliu, 2023/2024, Opfikon-Glattbrugg, Naser Ulaj

Malika Izairi, 2023/2024, Horgen, Nexhat Maloku

Aldrin Sylejmani, 2023/2024, Urdorf,Sabahat Krasniqi

Alina Berisha, 2023/2024, Urdorf, Sabahat Krasniqi

Alsina Hoxha, 2023/2024, Zürich,Sabahat Krasniqi

Arife Serifi, 2023/2024, Dietikon, Sabahat Krasniqi

Azra Osmani, 2023/2024, Urdorf,Sabahat Krasniqi

Jona Budeci, 2023/2024, Dietikon Sabahat Krasniqi

Mejdin Halimi,2023/2024, Urdorf, Sabahat Krasniqi

Ormir Baftiu, 2023/2024, Zürich,Sabahat Krasniqi

Leart Kelmendi,2023/2024,Zürich, Sabahat Krasniqi.

Krejt në fund, u ndanë edhe dëftesa dhe lule për të gjithë nxënësit që përfunduan shkollën plotësuese shqipe. Mësuesit e mësueset e tyre ishin me plot emocione, ku edhe prindërit nuk munguan duke falënderuar edhe gjithë mësueset/it për punën që kanë bërë. Foto kujtimi seili mësuese/s merrte me nxënësit e tyre dhe krejt në fund, u realizua edhe një foto kujtimi me të gjithë të diplomuarit, por edhe me stafin e LAPSH-it për kt.Cyrihut, prindër dhe të pranishëm. Z.Naser Ulaj, në emër të LAPSH-it për kt.Cyrih pasi uroi të gjithë nxënësit që përfunduan shkollën plotësuese shqipe, falënderoi edhe njëherë të gjithë të pranishmit, stafin e tij, dashamirësit e shkollës plotësuese shqipe, mediat dhe uroi që të gjithë pushime të mbara në atdhe meqë po afrohen dhe duke dashur, që vitin tjetër shkollor 2024/25 të kemi edhe më shumë paralele të reja me shumë nxënës dhe duke i bërë thirrje të gjithë prindërve, që ti sjellin fëmijët e tyre në shkollën plotësuese shqipe.

Shkolla plotësuese shqipe “Naim Frashëri” edhe pse ka pasur, ka e do të ketë sigurisht vështirësi, ajo ka pasur suksese e do të ketë edhe në të ardhmen, sepse gjuha jonë e mjaltë shqipe na thërret të gjithëve që të kontribuojmë shumë, që trashëgim t`ia lëjmë gjeneratave që do të vijnë. Ashtu edhe si herave të tjera edhe sot, por edhe në të ardhmen, do të duhej, që dy shtetet tona, ta ndihmojnë shumë shkollën plotësuese shqipe „Naim Frashëri“, duke e ditur rëndësinë e saj dhe duke e ditur, se është i vetmi institucion që i bashkon të gjithë shqiptarët rreth vetes. Gjuha na ka bashkuar, na bashkon e do t`na mbaj të bashkuar për jetë! / Përgaditi: Dashnim Hebibi, foto Lulzim Hasi

Pranë Akademise së Shkencave në Tiranë më,29 Qershor 2024 u mbajt ceremonia përkujtimore  e 80 vjetorit të  ditëlindjes së Kollosit të Arbërorëve të Greqisë Aristidh Kola\ Kollja.

Qéndra Albanologjike A. Bellusci mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe, e cila ka një lidhje shumë vëllazërore me këtë figurë, arsyea miq të hershëm me arbëreshin At Antonio  Belleusci u prezantua nga unë (Ornela Radovicka), dhe në të njëjtën kohë përfaqësuese të LKSHM. 

Takimi ishte në orën 10.Ishte ditë e shtunë dhe organizatori miku, vëllai i të madhit Aristidh Kola\Kollja ishte i pranishëm disi më herët. Në dorë mbante si diçka të çmueshme, ishte një  fotografi e A.Kolës të shkrepur prej tij. 

Ora po kalonte dhe vura re që pjesmarrja nuk ishte ajo që meritonte një kollos si Aristidh Kola. Këtë shqetësim e preku edhe Orgoanizatori i saj Z. Traboin gjatë fjalës së tij.  

Dua të shpreh deri diku indinjatën time se fatkeqësisht në Shqipërinë tonë gjërat po shkojnë akoma në përpjesim të zhdrejtë, për sa i përket figurave të mëdha që duhet ti përkasin kombit. Kam idenë se sa më shumë të bëkërke për kombin, sa më i ndershëm të jesh, aq  më tepër anashkalohesh, teorema të qenit “pelivan”, jep  propabilitet më të madh për të qenë i vlerësuar.

Mendoj se secili në atë sallë  i ka shkuar ndërmend pyetja: Ku janë istitucionet? 

Ku janë akadamikët??? 

Pse kjo indiferencë ndaj njerëzve të tillë?

Harruan këta akademik, që arvanitasit( arbëror të Greqisë), apo  arbëreshët e Italisë  si ndihuan në karrjerën e shumë akademikëve??? 

Më vjen ndër mend një letër i arvanitasit Jorgo Margu,themeluesi i revistës “Dialogoi”, i cili ka dërguar një letër At Belluscit, (të cilën e ruajmë në bibliotekë) ku thuhet se; për botimin “Thimi Mitko-Vepra”, Tiranë 1981, arvanitasi Maruga kishte dhënë një kontribut të madh me informacione e  materiale. Profesorët e Akademisë  kontributin e tij e kishin bere “kontribute” te tyre dhe nuk e kishin përmendur aspak Marugën e shkretë as edhe në “Parathënie”.Professor Qemal Haxhihasani sikur edhe  nje fije “Falenderimi”.

Kur më rrëfente Maruga- vazhdon Bellusci-  Ai i kishte sytë e mbushur me lot, dhe po me pika loti më shkroi kete leter.

Këtë letër Bellusci ia kishte treguar edhe Aristidhit Kolljes ku ai pasi e kishte dëgjuar, i ishte përgjigjur:”Margua këtë bashkpunim nuk e kishte dashur si lavdi për veten e vet, që në fund të fundit edhe e meritonte, sepse  ishte puna e tij, mundi i tij, djersa e tij (dhe nuk ka turp më të madh mos të kesh ndershmërinë intelektuale, ti vjedhësh punën tjetrit dhe të marrësh meritat) por Maruga  këtë bashkpunim më tepër se sa për vete  e pati  kërkuar si bashkpunim  me tokën mëmë. 

Ai kishte dashur te behej diçka të zyrtarizuar ku të vihej në dukje bashkëpunimi kulturor arbëror-shqiptar për të kapërcyer muret e politikantëve dhe pëngesat ideologjike të rregjimit të asaj kohe”.

Nëse këto raste i përkisnin epokës së regjimit, sot nuk është se jemi  më mirë, përmend këtu akademikun Tito Johalas,(prej të cilit  mësojmë  si nga Bellusci, por edhe nga arvanitasi Jorgo Mihas që është ende gjallë, pjesë e Shoqatës Marko Bociari)që Tito Johalas, mohonte jo vetëm  origjinën arvanitase, por ende sot vazhdon e të thotë që Arvanitasit erdhën nga Shqipëria rreth shek XV-XIV?  Pikërisht kjo vepër e tij  publikohet nga Akademia e Shkencave me lekët e shqiptarëve!!! 

Çfarë akademik kërkojmë që të marrin pjesë në ceremoni të tilla, kur ne qarqet e tyre,  ndodhin fenomene, te tilla si Mungese Ndershmerie intelektuale, ku përvetësohet puna e tjetrit,(në edukatën time ky akt quhet vjedhje) si në rastin e Marguës, apo publikohet vepra e Tito Johalas, një figurë kaq e diskutueshme për mos të thën anti arbërore! 

Si mund të marrin pjesë akademik të shkencës, ku personazhet si Kollja\ Kola  janë “Jo të rehatshëm” për të mos thënë te bezdisshem per Istitucionet e larta!!!. 

Por le të lëmë mënjanë për një çastë, çdo dritë- hije të botës akademike e të kthehemi  në 80 vjetorin e ditës së Aristidh Kollja\ Kola  e të përmendim këtë bashkpunim midis      

 Në vijim materiali i përgatitur me rastin e 80 vjetorit të lindjes së Aristidh Kollja.

Të nderuar miq të të Madhit Aristidh Kollja . Nuk mohoj që jam shumë e emocionuar që ndoshem sot midis jush pak javës të humbjes së kollosit të Arbërisë, vëllait shpirtëror të Kolljas, At Antonio Bellusci, të cilët përfaqësonin dy flatrat e atij ëngjëlli që ishin kudo, kurdo herë, për çështjen e kombit. At punuan me vetmohim e sakrifica për të mbajtur gjallë identitetin, çëshjtjen e Arbërisë, dhe të Arbërorëve të Greqisë. Për të dy këta gjigand të Arbërisë do të ketë vetëm ditëlindje.      

Në këto pak rreshta dua të përqëndrohem në miqësinë midis At Belluscit dhe Vëllaut të tij Aristidh Kollja. 

Si u njoh, Aristidh Kollja me At Belluscin?

Për herë të parë At Bellusci niset në Greqi në vitin 1962 dhe qendron vetëm për pak kohë, por sa shkeli  atë territor ndjeu që ajo tokë i përkiste, ata vëllezër flisnin të njëjtën gjuhë dhe kishin të njëjtat zakone.

Fillimet ishin me metropolitët, por  të paktë ishin ata që i dhanë një dorë, më të shumtët i kthyen krahët dhe At Bellusci kërkoi të  lidhej me intelektualët. 

Të parin arbëror që njohu ishte Jorgo Maruga. Një inxhinier i zoti por edhe një studiues i arbërorëve të Greqisë.  Kur e takoj për herë të parë unë- thotë At Bellusci kisha themeluar revistën Vatra Jonë 1966 dhe zgjati deri në vitin 1971. Ishte në tre gjuhë italisht, anglisht dhe shqip. Flas me Marugën nëse ishte e mundur që ai të hapte një revistë dhe të flisnin për botën arbërore.     

Ishte mars 1976, kur Jorgo Maruga themelon revistën e parë për arbërorët e Greqisë dhe e quajti “ Dialogoi” ku trajtoheshin argumente historike,gjuhesore, etnografike e letrare te arvanitasve.

Ishin fillimet e viteve 1980- rrëfen At Bellusci dhe isha në Athinë, kisha ndaluar në një librari sepse sa herë që largohesh blija libra për bibliotekën time që e kisha themeluar rreth viteve 1960. Si njeri kurjoz futem në bisedë me librashitsin dhe midis të tjerave më thotë se  në Athinë është një  Jurist i zoti por që merret edhe me studime mbi botën arbërore. quhet Aristidh Kollja dhe libërshitësi arvanitas i kishte dhënë   nr e shtëpisë.

U njohëm Në datën 5 Shtator 1980 tek rruga Solonos Nr77 ku gjendet “Vivliopolin” i Orestit Jorgo Metaksà 

Kush ishte Aristidh Kollja për Atë Belluscin?

Aristidh Kollja, për At Blleushin ishte kapaciteteti i kalibrit më të lart intelektual,një nga figurat më  ekselent të botës arbërore,një njeri gjenial në shpirt,i guximshëm, patriot,arvanitas që preku  argumentat e botës pellazgjike,u interesua për botën arbëreshe, dhe u bë mbrojtës i denjë i çështjes  së Kosovës. Historia, gjuha, folklori, arbërore ishin ajo diafragmë që i jepnin jetë dhe përkushtim këtij arbërori, por që nuk u vlerësua nga istitucionet e larta për kontributin të çmueshëm që ai dha botës arbërore.   

Ja se shprehet  At Bellusci  në kujtimet e tij:

“Kur e takova për herë të parë Aristidhin, më tërhoqi vëmendjen kultura e lartë e këtij arbërori,stili i të shkruarit, aftësia që ai paraqiste në shtrimin e problemeve historike shqiptare, por mbi të gjitha dashamirësia që shprehte për shqiptarët.

Jam një pellazgo-ilir thoshte gjithë krenari dhe  vështrimi i tij merrte një madhështi  kozmike sa herë që e thoshte. Kur bisedonte më afrohej  me një mënyre vëllazërore me ato gjestet e tij  sa fisnik po aq edhe bir  terreni, e nuk linte rast pa më thënë: Vëlla Ndon ne duhet të nxjerrim në pah, autoktoninë tonë!

Që nga ai moment që u pamë nuk u ndamë kurrë, u lidhëm më shumë me njeëri tjetrin dhe nisëm projektet në të mirë të Arbërisë.

At Bellusci e Aristidh Kolla mbjatën edhe një lidhje epistolare

Një mori letrash janë midis Beluscit dhe Kollja\ Kola 

Në një letër të vitit 1983 Kollja  i  shkruanteAt Belluscit: Vëlla Ndoni- unë lexova Kosta Rodi me titull “Arvanitët zgjohen”, 1978. Grumbullova të gjithë bibliografinë arvanitase, por nuk u mjaftova tek kjo. Fillova studimet, kuptova se duhej t’bëja një vështrim të tërë historisë greke që të kuptoja problemet e arvanitasve dhe sa munda, i përmblodha dhe  duke dhenë edhe  mendimet e mia  krijova  librin “Arvanitasit dhe origjina e grekeve”, që u botua me 1983. 

Ishte i lumturuar për këtë libër dhe kjo gjë më bënte optimist  për ri-zgjimin e ndërgjegjes arbërore në Greqi- shprehet At Bellusci-

Kur kthehm në verë,  takoj Aristidhin dhe e pyes: Si po shkon vepra?

– Vëlla Ndon, po shon disi mirë.

Ma ke pagëzuar si duket.Tani Arvanitasit nuk do mbajnë pranë biblën po Librin e Kolljas-  mu përgjigj ai me atë humorin e tij.  

Nuk do ishte keq i thashe Unë- se sot për sot  arvanitasit  kanë më tepër nevojë për zgjimin kombëtar se sa për biblën.

Biblën e priftit e kanë në çdo neuron.   

– O Vëlla  Ndoni ç-po më tha? Ti nuk je nga ata priftërinjë që gjynjëzohen në çdo moment dhe sytë e duart i mbajnë nga qielli.

  E thënë nga një prift si ju ka vlere 10 fish.

Qeshëm të dy.

Shpesh në atë buzëqeshjen e tij shikoja mirësinë ku bashkohej ajo dozë e malinkonisë.  

Një ditë më arrin një letër. E cila më entuziazmoi shumë- thotë AT Bellusci në kujtimet e tij. Ja se çfarë thuhet në të:

“Vëlla Ndon, nuk ka më të bukur se gluha shqipe. Në gjimnaz,fillova të dalloja ngjashmërinë e disa fjalëve me gjuhën e Homerit dhe latinishten, por nuk kisha kuptuar akoma lidhjen e thellë të saj me këto gjuhë, sepse shkolla shqipe nuk kishim, kisha mësuar shqip prej familjes e brenda meje kisha gjakun arbëror. E ndieja këtë gjuhë të materializuar me ndërgjegjen time, e ndieja që e kisha

në deje. Afrimiteti me ty më bëri të thelloja akoma më tepër njohuritë e të kërkoja të vërtetën historike. Po thelloj njohuritë mbi adhurimet e grekëve të vjetër dhe pellazgëve, përkufizimet e toponimeve madje dhe thjesht emrat e heronjve e gjysmëperëndive, që gjejnë shpjegime vetëm nëpërmjet shqipes së vjetër, gjuhës sonë arbërore. Vëlla Ndon,

më e keqja është se akoma historianët grekë, bashkëkohësit e tu e të mitë, shkruajnë historinë e Greqisë dhe nxjerrin jashtë saj pellazgët dhe arvanitët. Por një histori greke, e cila nuk merr në konsideratë pellazgët dhe arvanitët, nuk është as greke dhe as histori nuk mund të jetë”.

Aristidhi ishte i bindur për origjinën dhe gjuha e tij, për këtë më tha se ishte duke përgatitur fjalorin arvanitas-grek, i cili do të mund të bënte dallimin e gjuhës arvanitase me atë zyrtare

greke. Kishte kohë që kishte hedhur idenë e botimit të një fjalori me alfabet latin të shqiptarëve të Greqisë për ta afruar me gjuhën shqipe dhe komunikimin me historinë, kulturën e artin shqiptar.

Aristidhin e karakterizonte ajo fije  trimërie dhe guximi që iu atribohet vetëm njerëzve fisnik, dhe ai  ishte. Për këtë virty At Bellusci sjellë një episod në kujtimet e tij.  

Kujtoj një rast që jam ndier shumë i fyer- thotë At Bellusci- Isha në një nga udhëtimet e mia etnografike në Suli të Moresë, ku doja të bëja intervista mbi arvanitasit. Iu afrova një grupi arvanitas dhe i pyeta arbërisht, por ata m’u përgjigjën në greqisht: “Këtu nuk ka

arvanitas!!!”.

Më trajtuan shumë keq. U ula në një lokal të  e Sulit ku Aristidh Kollja kishte një mik të tij, i cili duke më parë të dëshpëruar dhe të fyer, i telefonon Aristidhit, dhe me i rrëfen se çfarë kishte ndodhur. Aristidhi i thotë mos të largohesha, sepse do vinte ai. Ndërsa qëndroja në lokal i zhgënjyer sepse Suli ishte historia, ishte legjenda,nisa të shkruaja disa vargje.

 “ Ti Sul i Moresë

Nuk je një vashëz e papjekur, Sulima!

Në Morënë tënde flasin legjendat për Sulin e Madh!

Me historinë tënde të lashtë,

por dhe me motërzat e tua për krah;

Krisohor dhe Kokla

Psari dhe Kuvëlla.

Por ti sot, Sulima,

e vetmuar te çuka e një mali shtrihesh si një kufomë,

Varfëria e shpirtit tënd dhe padituria

shpirtin arbëror moroit po shuajnë,

e fytyrën tënde turpëruan.

Sulima,

Ti, mëma e  trimit Kollokotronit

Frikacake u tregove, kur më the:

“Edo den iparachun arvanitas!”

Si ta zuri ajo gojë këtë rrenë?

Kur bir arbëror ti ishe vetë.

Mos u bëj dele, Sulima,

Se ujku të hëngri dhe akoma po të ha!

Arbërisht foli Erës, Sulima

se edhe qielli që të dritëson

do të bëhet më i kthjellët

nëse mban frymën tënde arbërore.

Do mbash lart edhe nderën e Suljotit.

Sulima Kiparissias (More), 13.9.1983.

Kështu ishte Aristidhi një trim i guximshëm, një leader i lindur për çështjen arbërore.

Aristidhi, ishte edhe një aktivist i denjë për çështjen e Kosovës.

Një dite më telefon Aristidhi. Unë, sapo isha kthyer nga Amerika për problemet mbi çështjen e Kosovës ku isha takuar me Senatorin arbërsh Dioguardi dhe kishim përgatitur një konferencë me një pjesëmarrje të gjerë i rrëfej për atë çka kishte ndodhur dhe i rrefej ne detaje per c’ka kishte ndodhur.

Kalojnë disa kohë dhe Aristidhi më më thotë se kishte nxjerrë  librin “Greqia në kurthin e serbeve të Millosheviçit”. Një libër që tregon për komplotët dhe masakrat çnjerëzore serbe kundër kombeve të ish- Federatës Jugosllave dhe kryesisht të shqiptarëve.

I thash të kishte kujdes, duke ditur situatën në Greqi. Mu pergjigj, qe e kete e perceptonte, ndihej te ishte në shenjestër, edhe pse deri diku kishte  pasur disi liri te shprehej nëpër  disa studio televizive në Greqi per masakrat qe beheshin ne Kosove.

Kollja ishte edhe nje intelektual.Ai kishte atë dhuntinë të ishte si një figurë polietrike. Kalonte me lehtësi nga Historia te pulicistika, dhe pastaj tek letërsia. Një herë  krijoi një projekt, midis arbëreshëve të Italisë dhe arvanitasve, mbi këngën “e Bukura e Strigar” (Strigari, është një katund arbëresh  në Shën Kosmo albanese, në Calabri dhe është qyteza e poetit të madh  Zef Serembes, këtij arbëreshi që i këndoj të dashurës së tij që emigroi në Brazil, që vdiq herët, por që vargjet e tij  shkruar nëpë  sokaket e këti fshati), nje projekt  ku u lidhen dhe u krijuan  ura midis  dy vellezerve, arberesh e arvanitas, ne fushe te letresise dhe artit.

Pyesja shpesh intelektualët arvanitas të shoqatës Bocari pse nuk ishte zyrtarizuar gjuha arbërore në Greqi.???

Përgjigjen më të sakt e kam marrë nga Aristidh Kollja në “Relazionin mbi  pakicat gjuhësore  bërë në Greqi në 1987” organizuar nga Komuniteti Europian.

U mblodhën ne Greqi  arvanitas dhe individë, por dhe grupe partish për të shprehur mendimet e tyre mbi pakicat minoritare ne Greqi dhe perdorimi i gjuhës tek arbërore e Greqise.

Përgjigja e Kolljas ne kete Relacion ishte:

Ne arvanitasit kemi nxjerrë sytë me gishtat tanë që nga momenti, kur fshehëm (apo mohuam) origjinën tone etnike, dhe gjuhën tonë”.

 Problemet tona sipas një rendi janë kështu:

Mos të fshehim, origjinën dhe gjuhën.

Të njohim historinë tonë.

Të mbledhim material të folklorit tonë.

Të mësohet gjuha shqipe dhe të publikohen sa më shumë libra.

Këto pika janë prioritetet tona.

Problemi tjetër është se Qeveria Greke deklaronte me të madhe se arbëroret-arvanitë nuk ekzistojnë, dhe ne  zyrtarisht në Greqi nuk njihemi.

Nuk njihemi sepse nuk njihemi me kushtetutë, dhe kur nuk njihesh me ligj nuk ka edhe si të mbrojë ligji .

E para e punës është të njihemi si popullsi  me të drejtën e gjuhës shqipe, dhe në pushtet.

Nuk njihemi por egzistojmë, sepse egziston historia,toponimet e vjetra,  egzistojmë në folklor,në poezitë gojore lirike dhe epike- dhe e  thoshte vazhdimisht, e më ton pët t’iu treguar të tjerëve: Hapni sytë. Nuk po kuptoni që po shuhemi përfundimisht!?

At Bellusci në referencat e tij gjatë këtij relacioni suvencionuar nga Europa  shprehet:

Priftërinjë në Greqi nuk mbështesin çështjen e gjuhës arbërore, ata propagandonin që gjuha shqipe arvanitikia ishte gjuha e djallit. 

Deri nga vitet 1970 fëmijët, të rinjë, flasin në mënyrë shumë të qartë gjuhën arbërore\ shqipe. Unë në fshatin tim kam folur gjuhën arbërore. Vetëm kur ikëm nga fshati dhe shkuam në universitete vumë re se kishte plot student të tjerë që flisnin të njjtën gjuhë kështu u njohëm pranë nesh.

Konfermohet  se shqiptarët sot në Athinë  janë mëse dy milionë njerëz.Të gjithë këta arbërorë i dinë rrënjët e tyre, por  shumica nuk kanë  ndërgjegjen arbërore, edhe pse fatkeqësisht shumë kanë humbur gjuhën  e janë shpërndarë në Athinë, në Patra, në Selanik.

Unë mendoj se t’iu heqësh arbërorve të drejtën për të mësuar gjuhën  është  krimi më i madh që i bëhet demokracisë. Në shoqaten tonë Arbërorët e Greqisë kërkojmë që të organizohen mësime të gjuhë shqipe për të mëdhenjë e për të vegjël.

Edhe pak më parë gjatë vizitës së Presidentes së Kosovës në Bibliotekë ai është shprehur. Pse të vazhdojmë të jemi të padukshëm edhe sot në 2023 kur flitet shumë për demokracinë, në një Greqi ku lindi demokracia, ku arbërorët janë autokton, dhe fatkeqësisht ndihen e trajtohen të padukshëm?

Personalisht pyes veten: Çfarë kërkon Europa sot  prej atyre vendeve të cilat kërkojnë të bëhen pjese  e saj..?Konkretisht, çfarë i kërkon Europa  Shqipërisë që ajo të bëhet pjesë e BE?

Kushtet themelore që të vë kjo Euuropë janë:

a(Kërkojnë siguresën, b)Të respektojnë të drejtat e pakicës minoritare.

Greqia këtë kriterin e dytë  nuk e ka marrë fare parasysh dhe nuk e njeh me kushtetutë.

Përse Greqisë nuk nuk i është kërkuar dhe ti kërkohet ky kusht?

Për shtetin Grek o je grek o je i huaj.

Pakica kombëtare nuk egziston.

Kjo është për të ardhur keq, por akoma më e trishtueshme është kur mendon se  shumica e anëtarëve të qeverisë  në Greqi sot kanë rrënjë arvanitase dhe nuk bëjnë asgjë për një identitet që bota mbarë e ëndërron, një identitet të lashtë, të një populli  që flasim gjuhën e folur më të lashtë në Europë, dhe që tregon autoktoninë e një populli.

Magjia dhe Miti

Vepra më intersante që e tërhoqi  Aristidh Kolljen prej veprave të miat ishte Magjia dhe Miti- rrëfen At Bellusci.

Aristidh Kollja ishte një figurë interesante. Ai ishte  një njeri i ligjit ku profesioni kërkon limite, standarte, përkufizime, inteligjencë, dhe shpirttë reduktuar,  ndërsa shpirti i Kolljes ishte Cartesiane. Ai La profesionin e tij, dhe  dhe përhapi atë shpirtin e tij  si notat e një pentagrami e fluturonte në këtë kozmo të mitit, të magjisë që e çonte në një botë paralele.

E admiroja sepse e perceptoja madhështinë  introspektive të tij  sa profan aq universal por dhe aq njeri i perëndisë . 

Në maj 2000 , Kollja më e fton në Athinë për  prezantimin e librit të tij me titullin :“Antonio Bellusci dhe Magjia e tradizionit popullor“. Në ketë libër ai trajton një matërie  shumë të vështirë dhe delikate ku vihen në pah sentimentet dhe besimet më atavike të popullit arbërsh“ Një maestër i sentimentit.

Kur arrita në Athinë në 20 maj në vitin 2000, me komunikohet nga miku Jorgo  Gerou, që  Aristidhi është shtruar në spitalin Evamgjelisomoit. Mbrin në Athinë 23 Maji.  Shkoj menjëherë në spital për ta vizituar dhe bisedojme me deshpërim reciprok. Vë re se Miku im ishte shtruar në korridor. Mu duk si çudi që nuk kishte  një shtrat për këtë vëlla kaq të çmuar, që kishte bërë për arvanitasit. Nuk gjendej një vëlla arvanitas, mjek, infermier, i njohur që të paktën të kurohej në mënyrë dinjitoze?

U ndjeva keq. Më pa dhe e pash ndër sy. U kuptuam pa folur. Kisha një ndjesi të çuditshme dhe i thash se  promovimin e librit do ta bëjmë një herë tjetër kur të bëhesh më mirë.

Inzistoi dhe më tha se do të bëhej pa prezencën e tij, sepse  nuk e dinte nëse do egistonte ndonjë “një herë – tjetër” për të.  Nuk kishte gjë më të dhimshme për mua në ato momente.

Largohem disi i trishtuar.

Promovim u bë në 24 Maj  në sallën Stampa Esterea në prezencen e Ambasadorit të asaj kohe dhe pa prezencën e Vëllaut tim Aristidh. Largohem nga Atthina ditën 26 Maji 

Në korrik i shkruaj një letër dhe pyes si ishte. Më thotë që nuk ishte mirë dhe se diçka të çuditshme kishte ndodhur në jetën e tij.

Ishte i bindur se dikush i kishte bërë keq.

Në Tetor Aristidhi vdiq. Për varrimin e tij nuk mora pjesë.  Nuk kisha kujt ti jepja ngushëllime përvëllaun tim. I dërgova familjes, Z Nensi një telegram, ngushëllimi, por nuk mohoj faktin se i madhi Aristidh Kollja mu duk se u abandonua nga të gjithë.

Me humbjen e Aristidhit nuk më bënin këmbët të shkoja në atë Greqi.Përpara syve më kujtohej ai  korridori i spitalit, ku ishte vëllau im, i shtrirë i sëmurë ku  nuk i kishin dhënë dinjitetin që meritonte këtij njeriu me shpirt sa universi.

Nuk e hoqa kurrë nga mendja kete Vëlla. Sa herë kam patur raste të takoj të politikës kam shprehur dëshirën  që Aristidh Kollja  meriton ndonjë shtator në qendrën e Tiranës apo Kosovës. I Pëlqente idea e shtatorve. Kritikonte faktin se në Shqiëpri nuk ka shtotore të Aleksandrit të madh, të Pirros, apo të shumë heronjëve që i quajtën Romak apo më vonë grek por që ishin pellazgo Ilir.

Kritikonte faktin që  rojet  e Shtetit të kishin uniformën me  fustanella, e jo si ato fustanellat qesharake të rojeve te parlamentit grek që iu ngjanin si “ Mini gonna” por ato fustanella të gjata, burrërore,fisnike që mbanin arbërorët. 

Aristidhi ishte Mirësia e kombit i personifikuar. Njeriu që lidhi Kosovën, arbëreshët, Shqipërinë, arbërorët e Greqisë!  

Me vdekjen e Aristidhit u mbyll një epokë e lavdishme,një urë që kishim lidhur e krijuar si dy popuj vëllezër të ndarë nga aksidentet historike.

Ne si Qëndër albanologjike me gjuhën dhe kulturën arbërore mbajmë lidhje me arvanitasit  ende. Me 28 shtator 2023, nisem nga stacioni metro  “Viktoria” në një takim me arvanitasin Jorgo Miha, një inxhinier i zoti, preofesor dhe studiues i botës arbërore.  Më thotë At Bellusci të merrja disa libra dhe ti bëja një intevistë. Më priste në një qendër komerciale. Nuk kishin endenjë qendër  si shoqatë, dhe se  Qëndra Boçari shumë nuk ishin më dhe ishte shpërndarë.

E përshëndes, dhe Ai, ngrihet  butë butë në këmbë, ashtu si e kemi zakon ne shqiptarët duke venë dorën pranë zemrës dhe me një buzëqeshje ku mirësia dhe gëzimi shkrihen, na përqafon krahë hapur e menjëherë më thotë: “Antonio Bellusci  si  është. Ai “Pafsania e Arvanitasve”.

Kishim dy njerëz të mëdhenjë At Belluscin dhe Aristidh Kolljan. Dy vëllezër të vërtetë. Miha vazhdon punën e tij arbërore nëpër rrjete sociale. Por me një dallandyshe nuk vjen pravera i thonë një fjalë, por për të shkuar pas një leader i cili ka një  qëllim për kombin kjo mund të arrihet.   

Mund të themi që Miqtë të tjerë arbërorë që mbetën në Greqi e lanë atë trashëgimi të krijuar dhe lulëzuar ose nga frika ose nga paaftësia ose mangësitë kulturore. Figura e atij brezit të viteve 70\80 deri nëvitet 2000 siç ishte figura e Kolljas\ Kola ,jurist, studiues, publicist, shkrimtar,e mbi të gjitha atdhetare  në mbrojtjen e cështjes së Kosovës dhe të arbërorëve të Greqisë, ngelen si ai ylli polar, figura polietrike te pavdekshëm në zemerat e atyre që duan Kombin. 

At Bellusci, gjithmonë na thoshte.

Kosovën deri diku e i dhame  nje drejtim ku mund te eci me kembet e saj edhe pse ka shumë probleme, por me Çamërinë cfarë do te bëhet.Ajo është lënë në heshtje, as edhe emrin “Gjenocid” nuk ia njohin ne tragjedine e saj. Prandaj mos harroni Çamërinë se pa u zgjidhur Çamëria vështirë të zgjedhim çështjen Arbëror të Greqisë.   

Kush merrte pjesë ne kete ngjarje:

Miku i Aristidh Kolla, Z. Traboin,shkrimtar, publicistë, poet,  i akorduar titulli “Mjeshtër i Madh”,  por me sa kuptova atë që e bënë atë më shumë krenar është kontributi i madh që dha në vitet e emigrimit ku u lidh dhe mbështeti mikun e tij të madh Aristidh Kolla për çështjen arbërore e  Arbërorëve të Greqisë. Është për tu përmendur në vitet e tij të emigrimit  edhe gazeta “Egnantia”.

Traboini vlerësohet për përpjekjet e tij për realizuar aktin më të madh që i është bërë figurës së madhe të Arisidh Kolljes deri më sot, duke iu dhënë titulli “Nderi i kombit”.  

Në këtë takim kishin ardhur nga Gjakova studiuesja dhe poetja Migena Arllati dhe bashkshorti i saj Behar Arllati, Z. Agim Gjakova një figurë shumë interesante për shqiptarët e Kosovës dhe të Shqipërisë. 

Mbi kujtimet e tyre mbi Aristidh Kolljen folën  deputeti Kostaq At Papa,  Zoti Zenel Hoxha punonjës në dhomën e Tregëtisë dhe pranë konullatës në Londër, Poeti Albert Zholi poet, Shkrimtar, Gazetar, Kryeredaktor gazeta Laberia, Zonja Angjelina Xharra kineaste, Mësuesja e Diasporësnë Turqi Mimoza Elezi,  Aktivistja Elida Jorgoni, studiuesja Zyba Hysa, Zotërinjtë Naun Kule, Mark Palnikaj,Tasim Mehmeti, Agron Gjedia, Nikolla Lokaj,. Në pjemarrjen e ceremonisë së 80- Vjetorit  të gjigandit Aristidh Kolla nuk merrnin pjesë akademikë të të lartë të botës shqiptare si edhe kanale televizive, të cilat  ishin informuar. Mori pjesë drejtuesi i televizionit ALPO të Gjirokastrës Mik i Aristidh Kollja

Komisioni kishte përgatitur edhe disa “Çertifikata Mirënjohje” të cilat iu shprndanë miqëve, shokëve si edhe gjithé atyre që kishin dhënë  kontribut pér botén arvanitase si edhe  për këtë mik të shqiptarëve që i donte aq shumë.

E rëndësishmja e këtij takimi ishte se u hodh kërkesa dhe u firmos një peticion që njëra prej shkollave të kryeqytetit ti vihet emri “Aristidh Kola”.

Përgatiti materialin

Ornela Radovicka Qëndra Albanaologjike  kërkime e studime mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe At Bellusci Frascineto (Cs)Itali

8 Korrik 2024 

Aristidh Kollja\Kola. Mik dhe Vëlla i ngusht i Atë Bellusci. Revista Lidhja\ A. Bellusci 

Në fund të ceremonisë përkujtimore të ditëlindjes të të madhit Aristidh Kollja, miku i tij i ngusht,hulumtuesi, shkrimtari Kolec Traboini shpërndahu disa kopje të librit të tij dedikuar kërij vëllait arbëror të Greqisë që bëri shumë për, për çëshjten arvanitase, krijoi lidhje me arbëreshët e Italisë, ndihmoj si askush tjetër  shqiptarët e Shqipërisë e migrant në Greqi, dhe bëri një punë të madhe për sensibilizimin për  çështjen e Kosovës Republikë e pavarur, sa shpesh vuri disa herë në rrezik edhe jetën e tij.     

Ornela Radovicka, miqësia e Atë Bellusci me Aristidh Kolës\ Kollja, dhe misioni i tyre në çështjen kombëtare, çështjen e Kosovës, çështjen Arvanitase 

Arkivi Qëndra Albanologjike gjuha dhe kultura arbëreshe A Bellusci 

Letra e  Jorgo Marugës, Arkivi Qëndra albanologjike  gjuha dhe kultura arbërshe A. Bellusci 

Çdo botim qe ka të bëjë me Ulqinin dhe popullsinë e tij,  janë me interes për lexuesit e pasionuar, sepse plotësojnë gamën e gjerë të botimeve për këtë mjedis i cili ka qenë edhe është inspirues për autor të fushave të ndryshme. Ndër autorët e tillë bënë pjesë Hajro Ulqinaku, i cili  opusit krijues i ka bashkangjitur një botim të ri që është i veçantë për nga forma dhe përmbajtja e tij. Fjala është për fotoalbumin që  i kushtohet Riza Harapit-Shurdha(1922-2003), fotografit të parë profesionist në Ulqin 

Nail  Draga

Në përgatitjen e këtij botimi, autori përveç se ka konsultuar botime të ndryshme kushtuar harapëve(zezakëve) me vlerë janë rrefimet e undividëve të ndryshëm të cilët kanë jetuar e bashkëpunuar me ta në Ulqin. Ne këtë aspekt fotografitë e komunitetit të zezakëve të cilat janë dëshmi autentike e një kohe të shkuar në qytetin e Ulqinit.

Në kuadër të tekstit të albumit autori prezanton të dhëna ne lidhje me vendosjen e zezakëve, që në Ulqin janë quajtur harapë. Në veçanti theksohet për disa familje  detare ulqinake(Fici, Shurdha, Shepeteja etj.) të cilat kanë lundruar  si tregtarë në Adriatik e Mesdhe duke sjellur me vete zezakë, të cilët me pas i kanë sistemuar në punë dhe në familjet e tyre. Me vendosjen e tyre në Ulqin, ata kanë marrur mbiemrat e familjeve ulqinake, të cilët i kanë përdorur si dëshmi e identitetit të tyre. Të dhënat për numrin e zezakëve në Ulqin janë të ndryshme, varësisht prej viteve dhe autorëve të ndryshëm. 

Ulqini si vendbanimi i ri  i zezakëve

Pas rënies së Ulqinit nën Perandorinë Osmane në shek.XIV, vendosja e zezakëve në Ulqin ishte bërë dukuri e kohës, ndërsa autoriteti i familjeve ulqinake varëj edhe nga numri i zezakëve që kishin.

Detarët turko-arabë me vite kanë grabitur  njerëz nga bregu afrikan dhe i kanë shitur si robër në tregun në Ulqin, por edhe nëpër tregjet tjera gjithandej Evropës, Azisë e Afrikës. Kryesisht kanë qenë shërbëtor në shtëpia, prona por në anijet e ndryshme tregtare të kohës.

 Tregu i robërve në Ulqin ka qenë  më i madhi në Adriatik. Robërit i kanë sjellë nga të katër anët, por sidomos nga qytetet bregdetare. Nu ka dilemë se në historinë e bujshme të Ulqinit nuk mund të anashkalohet tregimi për robërit afrikanë, e pasardhësit e tyre qe sot e kësaj dite gjinden në këtë qytet. 

Jo rrallë është bërë edhe tregti me ta, qe dëshmohet edhe nga guri i robërve në Kalanë e Ulqinit, që si dëshmi ekziston edhe në ditët tona. 

Pjesë e qytetarëve ulqinakë

Në sajë të rrethanave shoqërore ata u bënë pjesë e qytetarëve të Ulqinit, sepse këtu ata kanë jetuar, punuar në det si pjesë e ekipazhit të anijeve të ndryshme, kanë punuar tokën, vjelur ullinjët, janë marrë me peshkim etj. Jeta e harapëve(zezakëve) në Ulqin, ishte identike si qytetarët tjerë në këtë qytet. Ata nuk ishin të diskriminuar në sajë të racës dhe ngjyrës së tyre, e kundërta ishin pjesë e pandarë e familjeve ulqinake, të cilët i kanë mbeshtur në çdo aspekt si pjesëtarë të familjeve të tyre. Në këtë aspekt  si rrallë kund në Ulqin në praktikë u dëshmu toleranca dhe solidariteti familjar e shoqëror, që dëshohet nga shumë fotografi qe janë pjesë e këtij albumi.

Prania  e zezakëve në Ulqin iu ka bërë përshtypje edhe të huajve të cilët e kanë vizituar Ulqinin, ku me këtë rast autori ceken udhëpërshkruesin çek Jozef Jan Svatek i cili shkruan se “… gjindemi në vendin historia e të cilit është histori e piraterisë në këtë pjesë të Adriatikut dhe në qytetin në të cilin piratëria është ruajtur më së gjati në Evropë. Nga kjo kohë grabitqare kanë mbetur mjaft monumente, e vetëm njëri prej tyre janë zezakët-vëndës të vjetër, pasardhësit e robërve që u sollën pronarëve të vet të dikurshëm dhe mbetën këtu. Këtu e kanë mirë, fundja në çka jam bindur, aq e kanë mirë sa që nuk kanë kërkesa të shkojnë ndokund tjetër”.

Me ulqinakët shkuan edhe zezakët

Por, në sajë të  rrethanave shoqërore e politike, në sajë të luftës dhe të presionit të Fuqive të Mëdha, Perandoria Osmane ia dorëzon Ulqinin Malit të Zi, në nëntor 1880, kemi dekompozimin demografik të këtij qyteti. Të pakënaqur nga pushtetin i ri shumë shqiptarë të Ulqinit shpërngulen nga qyteti duke u vendosur në Shkodër e Durrës. Me këta familje ulqinake janë shpërngulur edhe zezakët të cilët ishin pjesë e tyre familjeve. Nga ajo kohë e deri në ditët tona janë të pranishëm zezakët në qytetin e Shkodrës, të cilët me krenari cekin se janë nga Ulqini.

Në mungesë të martesave dhe të shtimit natyror, zezakët në Ulqin janë zvogluar shumë, andaj edhe prania e tyre mbeti simbolike, ndërsa afro-ulqinakja  e fundit nga të dy prindërit File Kastati ka vdekur  në Ulqin  në vitin 2022.

Fotografitë  si kujtim

Në fund duhet thënë se nuk ka banorë nga Ulqini apo jashtë tij e sidomos turistët e shumtë të cilët e kanë vizituar e pushuar në Ulqin e mos ta kenë ndonjë fotografi të realizuar nga fotografi Riza Shurdha. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe sepse ky ishte fotografi i parë profesional në Ulqin, ndërsa dyqani “Pinjeshi” në Ranë ishte simboli i fotografisë në këtë qytet për afër gjysëm shekulli. Andaj, sa herë të shikojmë fotografitë e vjetra, do ta kujtojmë Riza Shurdhën i cili fotografinë e kishte profesion e pasion si rrallë kush, duke mbetur ikona  e fotografisë së Ulqinit.

Hajro Ulqinaku, Riza Harapi-Shurdha, Botoi: BKSHMZ, Ulqin, 2022. 

Fjalimi i Mustafë Krasniqit në promovimin e monografisë “Gazmend Zajmi një jetë për Kosovën”

Të jesh i pranishëm në promovimin e një libri kaq të rëndësishëm, jo vetëm se është kënaqësi, por edhe privilegj, sidomos, aty ku autorit është pjesë e një historie dhe shkruan me ndjenja, qoftë si publicist apo autor i librit. Kur flasim për autorin e librit, konkretisht për Nuhi Bytyçin, nuk mund të mos na kujtohet puna e tij me përvojë të gjatë si publicist e veprimtar i çështjes kombëtare, i cili me një modesti, qoftë si gazetar apo si krijues librash e ka përfitua lexuesin apo më mirë të themi se lexuesit i ka dhuruar vlera të çmuara krijuese.

Autori i dy librave „Libri i luftës“ dhe monografia “Gazmend Zajmi një jetë për Kosovën”, i sjell në memorien e kombit, përmes kronikave apo personazheve, qëndrueshmërinë, guximin e përgjithshëm apo atë individuale të shqiptarit veprimtar dhe të sakrificës, nëpër periudha të ndryshme. Po ashtu me përgjegjësi krijuesi iu ka qasur ngjarjeve, të cilat kanë ndodhur e përjetuar, nga autori. Qofshin ato të krenarisë, lufta për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës, që më tej të bëhej realitet ëndrra e kamotshme për bashkimin e kombit, apo duke prekur skenat e dhimbshme, të vrasjeve dhe gjenocidit që ka përjetuar populli shqiptar nën okupimin e pushteti pushtues Serb.

Përmes librit të parë, që është një librin voluminoz me titullin “Libri i luftës“ i botuar në vitin 2019, na flet për Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, ushtri që mbeti figura më sublime për realizimin e Pavarësisë së Kosovës. Libër që përshkruan historinë e luftës, nderon Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës, heronjtë, martirët dhe të gjithë ata që i kontribuuan luftës për liri.

Kur flasim për autorin nuk mund të i ikim nga një realitet, i cili ishte dhe mbeti një zë i guximshëm në gazetarinë dhe publicistikën shqiptare. Atëherë kur disa kërkonin të fshiheshin, zotëri Nuhi Bytyçin e shohim kudo në zona të rrezikshme, bashkë me dhimbjen, luftën, gëzimin, krenarinë.

Ky promovim i librit “Gazmend Zajmi një jetë për Kosovën”, që kemi nderin ta kemi në dorë për lexim, është një vlerë e shtuar e histografisë shqiptare, që përmes kësaj figure të rëndësishme kombëtare na paraqet tërë historinë e periudhës së profesor Gazmend Zajmit, e cila ishte vu nën thundrat e çelikta të pushtetit të asaj kohe, të ishe-Federatës Jugosllave.

Sipas autorit, Gazmend Zajmi, përveç se ishte një intelektual i rangut të lartë, ai ishte një intelektual largpamës e vizionar i çështjes kombëtare, themelues i Universitetit të Prishtinës, pjesëmarrës në nxjerrjen e Kushtetutës së vitit 1974 dhe të Deklaratës Kushtetuese të 2 korrikut të vitit 1990.

Duke iu referuar njërit nga titujve e librit në fjalë “Gazmend Zajmi dhe kushtetuta e 1974 – Autonomia e Kosovës”, autori thekson se roli i Gazmend Zajmit dhe bashkëpunëtorëve të tij, ka qenë i rëndësishëm edhe në hartimin e Kushtetutës së Kosovës të vitit 1974.

Për figurën e profesor Zajmit, autori na jep tablo të rëndësishme, duke nxjerrë në sipërfaqe pjesë të rëndësishme të historisë së Kosovës, që kësaj pjese të historisë i takon edhe vet prof. Zajmi.

Ishte fat atë kohë edhe për Universitetin e Prishtinës, sepse në fund të viteve shtatëdhjetë Akademik Zajmi ishte në krye të saj. Në këtë periudhë filloi bashkëpunimi me Universitetin e Tiranës, si ekspertë shkencorë vinin nga Shqipëria profesorë që ligjëronin në Prishtinë: albanologë, artistë, shkrimtarë dhe ekspertë të shkencave ekzakte.

Ky bashkëpunim me Tiranën e trembi ish-Federatën Jugosllave, kurse ngjarjet e vitit 1981, që atë kohë shpërthyen demonstratat studentore, me parullën dhe kërkesën Kosova Republikë. Periudhë, që i tërë populli iu bashkua kësaj kërkese dhe shqetësoi politikën hegjemoniste Serbe-Jugosllave, e cila zhvilloi një luftë speciale kundër masës së gjerë të shqiptarëve, intelektualëve dhe atyre që flisnin për të drejtën, lirinë dhe Pavarësinë e Kosovës. Ndër këta të përndjekur ishte edhe Akademik Gazmend Zajmi, njeriu i pathyeshëm, i cili mbronte të drejtën e Kosovës, duke vu në pah vendimet e konferencës së Bujanit, për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë.

Gazmend Zajmi, pa frikë e thoshte mendimin e tij për të drejtën e vetëvendosjes dhe për bashkimit të Kosovës me shtetin amë, Shqipërinë.

Në të gjithë kapitujt e librit, që nga kapitulli i parë e deri tek i XXII, autori na e paraqet realisht kontributin e madh të Gazmend Zajmit, duke marrë edhe mendimin e shumë të intervistuarave, të cilët flisnin me admirim për një njeri të sakrificën dhe i guximshëm kur ishte në pyetje çështja kombëtare.

Profesor Zajmi, kur shumë politikaj të asaj kohe i akuzonin demonstratat studentore, ky guximshëm u doli në mbrojtje kërkesave të demonstratave të vitit 1981, duke shtuar: “unë jam sikur ju, jam i rrezikuar sikur ju, por duhet të qëndrojmë dinjitetshëm….”, duke shtuar tutje “Ne do të marshojmë nëpër qytet, por duhet të jemi të kujdesshëm që me veprimet tona joakademike mos ta dëmtojmë vendin tonë – Kosovën….”.

Përpos shkencës, Akademik Zajmi u mor edhe me muzikë, i cili përpos që ishte kompozitor, ai ishte edhe tekst-shkrues i këngëve, i cili realizoi mbi 200 këngë të zhanreve të ndryshme të muzikës për fëmijë, të asaj popullores dhe argëtuese. Po ashtu u mor edhe me baletin „Vallja pranverore“ që ishte vepër e rangut të lartë në fushën e muzikës. Shkroi këngën “Martesa e lumtur” që deri vonë ka qenë anonime, që është menduar se është këngë popullore, e krijuar dekada më herët. Mirëpo, autor i muzikës dhe i tekstit ishe i prof. Gazmend Zajmi, i cili kishte lindur në Krumë të Shqipërisë, por që nga femëria e deri në vdekje veproi dhe jetoi në Kosovë.

Profesioni i tij ishte jurist – doktor i shkencave juridike, Rektor i Universitetit të Prishtinës, personalitet i respektuar, aktiv në jetën politike e kulturore të Kosovës. Por, që për shkak të kësaj veprimtarie dhe qëndrimeve të tija kombëtare, në vitin 1981 diktatura e pushtuesit Serb e shkarkoi nga detyra e rektorit dhe e izoloi nga të gjitha funksionet publike.

Akademik Zajmi si jurist, profesor, politikolog dhe politikan, publicist e kompozitor, polemisti e stilist i shquar, pas gjitha atyre peripecive që përjetoi, asnjëherë nuk e ndali veprimtarinë e tij krijuese në fushën e shkencës, të mendjes, të dijes, të artit etj., duke mos lenë anash edhe fushën e historisë sonë më të re, që ishte sa tragjike, aq edhe madhështore në qëndrimet, përpjekjet për liri dhe për ta larguar përgjithmonë nga trojet tona armikut shekullor, okupatorin serb.

Në fund të fjalës sime, sinqerisht jua them se pata nderin të flas për monografinë “Gazmend Zajmi një jetë për Kosovën” të publicistit dhe veprimtarit të shquar, Nuhi B, i cili me të drejtë e thotë: “Gazmend Zajmit si shumë shokë tjerë të tij, ndër ta edhe Ali Hadri e Fehmi Agani janë veprimtarë intelektualë, ideorë e shpirtërorë i rëndësishëm të këtyre ngjarjeve, të cilat patjetër do të hyjnë në historinë e kombit dhe do të paraqesin një faqe të ndritshme të historisë më të re shqiptare.”

Nga Blendi Fevziu/

Kur e pashë për herë të parë nga afër, kisha lexuar thuajse çdo

gjë që pati shkruar deri atë ditë. Njihja çdo vepër të tij dhe nuk

mund të mos thosha se Ismail Kadare ishte shkrimtari që më kishte

magjepsur mbi këdo tjetër. Në atë kohë ai ishte njeriu që ndikonte

më shumë në formimin e atyre që besonin se shkollimi dhe drejtimi

intelektual do të ishte e ardhmja e tyre. Për të tjerët, për ata që nuk

e donin regjimin ose përgjonin çdo mundësi ndryshimi, ai ishte

prova për të parë se deri ku ishte i gatshëm të lëshonte diktatori.

Por në shkurt të vitit 1986, kur u gjenda përballë tij në rrugën e

ngushtë midis Bashkisë së sotme dhe bar Sahati, Ismail Kadare ishte

tashmë intelektuali më i konsoliduar në vend. Një personazh me

njohje ndërkombëtare dhe në shkëlqimin e tij të plotë. Enver Hoxha

kishte vdekur, Ramiz Alia që e pasonte nuk kishte as hijen dhe as

vullnetin e tij për ndëshkime. Ndërkohë, në Francë ai po përmendej

jo vetëm si një shkrimtar shqiptar, por edhe si një ndër intelektualët

më të mëdhenj të kohës. Disa herë kandidat për çmimin Nobel në

letërsi.

Ishte duke ecur bashkë me Helenën, bashkëshorten. Me një hap

të ngadaltë dhe me një lloj indiference që i binte gjithnjë në sy. Isha

gjimnazist i vitit të 3-të dhe atë ditë, e madje gjithë javën në vijim,

kisha një ndjesi gëzimi që nuk e dija nga më vinte. Padyshim kishte

lidhje me atë takim të rastësishëm që trazoi gjithë ëndrrat e mia.

Deri në tetor 1990, kur u largua nga Shqipëria, e pashë edhe shumë

herë të tjera. Pas rikthimit të tij në Shqipërinë demokratike në maj

1992 e takova shumë herë. Kemi bërë bashkë mbi 12 intervista dhe

kemi qenë në dreka të gjata e të lirshme, ku duhet thënë se Kadare

kishte një sharm mahnitës. E kam parë në ditë të mira dhe të këqija.

Në ditë, kur mllefi dhe urrejtja derdhej mbi të si në vjeshtën e vitit

2006 me një intensitet dhe me shpifje befasuese, por edhe në ditë kur

shkëlqente, si në Pallatin Elize, në maj 2016, ku mori titullin Oficer

i Lartë i Legjionit të Nderit nga vetë presidenti francez Holland. Ky

i fundit mbajti një fjalim të gjatë në nder të tij. Jeta e tij nuk pati

ulje dhe ngritje të mëdha, por ai është padyshim një nga njerëzit më

interesantë që kam njohur në jetën time.

Ismail Kadare lindi në Gjirokastër më 28 janar 1936. Qyteti i

lindjes do linte gjurmë të thella tek ai, por njëherazi, Kadare do ta

përjetësonte atë në një prej librave më të bukur e më të përkthyer të

letërsisë shqipe: “Kronikë në gur”. Siç thotë që në fillim të librit, ai

lindi në një qytet, ku po të qëlloi të rrëzohesh anës rrugës, nuk bie në

kanal, por në çatinë e shtëpisë tjetër. Më shumë sesa vetë qyteti tek ai

la gjurmë mënyra e jetesës dhe kodet zakonore që rregullonin jetën

e tij. I rritur nga gjyshja dhe një kompani bashkëmoshataresh të saj,

ai e kaloi fëmijërinë mes kujtimeve të Perandorisë Osmane që kishte

pasur ndikim të fortë në qytet dhe luftës së saponisur italo-greke që

po e trondiste atë. Në librat e tij ai thotë se i takon atij brezi fëmijësh

që më parë se emrat e zogjve mësuan llojet e avionëve ushtarakë që

uturinin mbi qytet. Jeta e luftës e trazoi disa herë qytetin e gurtë, por

ardhja në fuqi e komunistëve solli një trazim që nuk ishte njohur

kurrë. Aq më tepër që ai vetë u gjend mes dy furive: babait dhe

familjes së tij që ishin konservatorë dhe nuk e donin regjimin dhe

familjes së mamasë, ose më mirë dajave të tij, që e kishin përqafuar

atë.

Në këtë kohë, ende fëmijë, Ismail Kadare përfshihet nga magjia

e letërsisë. Në shtëpinë e gjyshërve gjen librin “Makbethi” të

Shekspirit dhe pa pyetur askënd zhytet në subjektin tragjik. Nuk e

di se si mund të jetë përkthyer në fantazinë e një fëmije historia

makabre e Makbethit, por që nga ai moment, me gjasë, ai e ndjeu

që letërsia dhe krijimi ishin rruga e jetës së tij. Madje nuk humbi

kohë, e quajti veten shkrimtar dhe këtë status e mori duke kopjuar

me dorë tragjedinë e Makbethit që e kishte lexuar ato ditë. Nga ky

kopjim mori rrugë një prej autorëve të mëdhenj të shekullit XX në

botë.

Atmosfera letrare në Gjirokastër duhet të ketë qenë e ndezur. Në

gjimnaz sapo kishte mbaruar studimet Dritëro Agolli, kur mbërriti

Ismail Kadareja. Bashkë me të ishte edhe Agim Shehu që do bëhej një

poet i njohur, në nivelet e mesme të kohës. Gjatë viteve të gjimnazit

ai botoi poezinë e parë në shtypin e kohës. Më pas një poezi për

vdekjen e Stalinit. Maturant kishte përgatitur tashmë librin e tij të

parë me poezi, “Frymëzime djaloshare” që u botua para se të shkonte

në universitet.

Në gjimnaz pati edhe një incident të vogël që pas viteve të

komunizmit e tregonte me shaka, por edhe e përmendi në veprat e

tij. Bashkë me një shok kishin arritur të shkrinin pak plumb dhe e

kishin derdhur në një kallëp monedhe 0.5 lekëshe të improvizuar.

Me entuziazmin e riprodhimit të një monedhe reale, ua treguan

shokëve të klasës, por dikush i kallëzoi. Në vend që të qeshnin me

nismën e tyre, autoritetet e morën më shumë seriozitet. I akuzuan

për falsifikim monedhash dhe i mbyllën në burg. Qëndruan aty 48

orë derisa dikush i bindi autoritetet se një lojë fëmijësh nuk mund

të ishte falsifikim monedhash. Ato 48 orë burgu ktheheshin jo rrallë

në rrëfimet e tij me humor.

Me një libër të botuar dhe me premtimin e një prej talenteve të

më mëdha të moshës, nisi studimet në Universitetin e Tiranës. Kur

i mbaroi u dërgua për studime plotësuese në Institutin Gorki në

Moskë. Një strukturë mjaft e njohur në gjithë Lindjen Komuniste

për përgatitjen e shkrimtarëve të realizmit socialist. Por Ismail

Kadare mbërriti atje në një moment të trazuar, kur Hrushovi

kishte denoncuar Stalinin dhe kur artet në BS po merrnin frymë.

Në rrethet letrare pati mundësi të njihte Evgjeni Jevtushenkon dhe

Boris Pastërnakun. Ky i fundit mori edhe çmimin Nobel, gjatë kohës

që Kadare ishte atje, me romanin “Doktor Zhivago”. Ai i përmend

të gjitha këto evente në librin e tij mahnitës, “Muzgu i perëndive të

stepës”.

Por veç klimës më të hapur dhe më të ndezur letrare, Moska

ridimensionoi tek i riu edhe përmasat e lirisë. Një qytet me miliona

banorë, me shumë dashuri për të huajt, me shumë evente dhe mbi

të gjitha me pak njerëz që e njihnin, ishte një botë tjetër për të riun

që vinte nga një qytet ku të gjithë përshëndesnin njëri-tjetrin. Ai

u zhyt brenda asaj bote duke provuar gjithë tundimet e saj. Nisi të

kishte histori të bukura me vajza, bleu një kamera me honorarin

e një libri që botoi dhe me të mundohej të bënte filma të shkurtër

sipas modelit amerikan. Por ndërkohë që jetonte në Moskë, me një

lloj snobizmi që po e tërhiqte çdo ditë, poezitë që botonte në shtypin

shqiptar e kishin bërë edhe më të famshëm.

Ismail Kadare mund të kishte ndenjur edhe më gjatë në Moskë.

Askush nuk mund të thoshte se cili do të kishte qenë fati i tij, sikur

raportet politike mes Tiranës e Moskës të mos tensionoheshin e më

pas të prisheshin fare. Ai mbërriti në Tiranë për pushime, por nuk

u kthye më kurrë në Moskë. Siç rrëfente më vonë, kjo ndarje pa

lamtumirë duhet të ketë ndikuar fort në subkoshiencën e tij, sepse

për vite me radhë e shihte atë në të njëjtën ëndërr të përsëritur.

Shihte rrugën e shkollës dhe qendrën e qytetit, duke e ditur që aty

nuk mund të shkelte më. Por pas vitit 1990, kur Shqipëria dhe Rusia

u hapën dhe kushdo mund të shkonte pa asnjë ndalesë, hezitoi ta

bënte këtë. Ëndrra iu zhduk si me magji. Mbase kishte pasur të

drejtë. Kur më 2008 u rikthye në Moskë pas 50 vjetësh, shumë pak

kishte mbetur nga qyteti që kujtonte ai. Përfshi sharmin e femrave

që nuk ekzistonte më.

I mbetur në Shqipëri, u ndje si i mbyllur në kafaz. Jeta në përmasa

kontinentale mbaroi dhe atdheu dukej shumë i vogël dhe provincial

për të. U kujtua që një shoku i tij nuk ishte kthyer nga Bashkimi

Sovjetik, madje kishte blerë një kasolle në Jakuti, vendin më të ftohtë

të globit për t’i shpëtuar ndjekjes së ambasadës. Vendosi që po ashtu

të arratisej edhe ai. Ndërsa ishte me një delegacion të rinisë, tranzit

në Pragë, u largua nga të tjerët dhe tentoi të shkonte në ambasadën

e Bashkimit Sovjetik për të kërkuar strehim politik. Nuk dihet se si

llogaria për atë që do pësonte familja atje, por edhe tundime të tjera

ia kthyen mendjen. Iku nga hoteli ku ishte strehuar me idenë për t’u

arratisur dhe u kthye tek të tjerët. Shoku i dhomës, piktor, i vetmi që

ia kishte vënë re mungesën as nuk tregoi dhe as nuk i tha gjë. Shumë

vite më vonë i tregoi se e kishte kuptuar që ai tentoi të ikte dhe u

kthye sërish.

Nuk ishte tentativa e vetme për ikje e Ismail Kadaresë. Më 1983,

në një nga dimrat më të ashpër dhe të rrezikshëm për të, mendoi të

kërkonte strehim politik në Francë. Por shqetësimi për atë që mund

t’i ndodhte familjes nuk e la ta bënte. Miqtë e tij francezë e suportuan,

duke i thënë se nëse prej tij nuk vinin lajme, ata do ndiznin shtypin

e Parisit dhe atë europian. Media botërore do ngrihej në mbrojtje të

tij.

Herën e tretë, më tetor 1990, kërkoi realisht azil politik. Me atë

gjest, gjeneroi më shumë një proces që kishte nisur pa kthim në

Shqipëri. Atë të hapjes së saj. Por deri atëherë kishte ende 30 vjet për

të jetuar si shkrimtar në komunizëm.

Por më 1960-n, i kapur në kurthin e Shqipërisë së mbyllur, iu

dedikua letërsisë. Botoi vëllimin poetik “Shekulli im”, që ishte një

bum për brezin e ri shqiptar. Letërsia e Kadaresë ishte shumë ndryshe

nga ajo që ishte shkruar deri atë ditë në Shqipëri. Por njëherazi ajo u

kthye në një stekë shumë të lartë për këto që tentonte letërsinë.

Më 1963 botoi librin që e bëri të njohur ndërkombëtarisht,

romanin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”. Një vepër e ngjeshur, pa

stërhollime dhe me një figurativitet mahnitës. Stili i tij bëri për vete

edhe një përkthyes shqiptar nga frëngjishtja, një ish-i burgosur

politik që quhej Jusuf Vrioni. Libri i përkthyer nga Vrioni u paraqit

në Francë nga ambasadori shqiptar Javer Malo në disa adresa dhe

papritur, pati një sukses befasues. Kadare u nis vetë në Francë, siç

kujton ai, për t’iu përgjigjur ftesës së atjeshme, por kur mbërriti

kuptoi që nuk kishte asnjë ftesë. Megjithatë kjo nuk pati asnjë

rëndësi. Pas veprës së parë pasoi një seri veprash të tjera, njëra më

mbresëlënëse se tjera. Botimi i tij u mor përsipër nga Fayard. Klod

Duran, presidenti i saj, duket se u lidh shumë me Kadarenë. Vite më

vonë kur e intervistova në Qerret, më tha se Kadare kishte ndërruar

qasjen e francezëve ndaj Shqipërisë. Ishte pikërisht Klod Dyran, që

nxori jashtë një pjesë të madhe të veprës së Kadaresë në verën e vitit

1990. I mori me vete në bagazhet e tij pas një vizite në Shqipëri.

Në fillim të viteve ’70, Ismail Kadare ishte shkrimtari më i njohur

në vend dhe mbi të gjitha më i përkthyeri në Perëndim. Në këtë

kohë zhvillohet edhe takimi i parë dhe i fundit i tij me diktatorin

Enver Hoxha. Në raste të tjera qëlloi që ata të shtrëngonin dorën ose

të uleshin në të njëjtën sallë, por ky ishte i vetmi takim i plotë.

Ismail Kadare po shkruante një roman për prishjen e

marrëdhënieve shqiptaro-sovjetike në Moskë dhe kishte kërkuar

akses në dokumente, kur Nexhmije Hoxha, gruaja e diktatorit, e ftoi

për një kafe në shtëpi.

“Një moment”, më rrëfente Kadare më vonë, “dera u shty ngadalë.

Me një trokitje të lehtë, diktatori u shfaq në të dhe kërkoi leje nëse

mund të ulej me ne”.

Siç kujton Kadare ishte krejt e kundërta e atij që shumë

mendonin, ose atë ditë donte të sillej si i tillë. Biseda e tyre u vërtit

rreth Gjirokastrës, familjeve atje, jetës në qytet dhe shumë pak tek

aktualiteti.

“Me një gjenerozitet të çuditshëm”, kujton Kadare, “më ofroi disa

shënime që ai vetë kishte mbajtur për qytetin”.

Takimi nuk pati ndonjë kulm, por ai ka ndezur shumë debate, për

dekada në Shqipëri. “Dimri i vetmisë së madhe”, romani që Kadare

botoi, u ndalua shpejt. Një fushatë masive nisi kudër tij, një fushatë

që u ndal po nga ai që e kishte frymëzuar – vetë diktatori.

Për thuajse 10 vjet raportet e Kadaresë me Hoxhën mbetën ndër

më komplekset dhe aspak të lehta për t’u përshkruar. Në dekadën

e fundit të jetës së tij, Enver Hoxha ishte më i fuqishëm dhe më

paranojak se kurrë. Ndërkohë, po atë dekadë, Ismail Kadare ishte

personaliteti më i rëndësishëm në vend dhe i vetmi me njohje të

plotë ndërkombëtare.

Pas ndalimit dhe rilejimit me përpunim të romanit “Dimri

i vetmisë së madhe”, Ismail Kadare dërgoi për botim veprën

“Pashallarët e kuq”. Botuesi i gazetës, me frikën e ndonjë problemi

ia nisi Ramiz Alisë. Entuziast për veprën, Alia ia përmendi atë Enver

Hoxhës në mbledhjen e mëngjesit, duke i lënë mbi tavolinë edhe një

kopje. Mëria e Hoxhës në këtë rast është e gjitha e dokumentuar.

Në ditarin e tij, publikuar vetëm në 10 vitet e fundit, Hoxha ka një

shpërthim të pabesueshëm kundër Kadaresë. E akuzon atë ndër të

tjera për qëndrim antiparti, (“krimi” më i frikshëm për të cilin mund

të ndëshkohej një qytetar në Shqipërinë komuniste). Vetë sekretari

i Enver Hoxhës ka rrëfyer në kujtimet e tij se shpërthimi i diktatorit

ndaj Kadaresë ishte i frikshëm. Vepra u ndalua dhe atëherë kur të

gjithë prisnin arrestimin, Kadare mbijetoi.

Mbijetesa e tij ka qenë gjithnjë e çuditshme. Shumica e veprave u

kritikuan ose u ndaluan direkt. Në librin “Vjeshta e ankthit”, djali i

kryeministrit Mehmet Shehu, tregon se një natë, duke u grindur me

të, babai i kërkoi të mos shoqërohej më me Ismail Kadarenë.

“Ai është një ‘agjent i borgjezisë’”, i kishte thënë.

Më vonë, Bashkim Shehu dhe Ismail Kadare kanë rrëfyer se ai ia

tregoi këtë gjë shkrimtarit që atë natë. Kadare nuk shprehu asnjë lloj

trazimi.

Si mundet që në një vend si Shqipëria komuniste, ku koka e

njeriut nuk kishte asnjë vlerë dhe ku humori i diktatorit mund të

të fuste shtatë pashë nën dhe, Ismail Kadare mbijetoi, kur njeriu

numër dy i regjimit e quante “agjent të borgjezisë”? Shpjegimi është

gjithnjë në kuadrin e hamendjeve, por më e mundshmja është ajo

që një arrestim i Kadaresë do sillte edhe ndalimin e veprës së tij,

ku protagonist ishte edhe vetë Enver Hoxha. Versioni i dytë, më i

mundshëm është ai që Hoxha prek indirekt në një nga bisedat e tij

me Ramiz Alinë dhe Kadri Hazbiun në vitin 1982.

“Nëse e arrestojmë Kadarenë”, shprehet, “ata do ta bëjnë disident

e do mbushin faqet e gazetave. Edhe librarinë përballë ambasadës

sonë në Paris e kanë mbushur me librat e tij. Ne nuk kemi pse ua

japim kënaqësinë që të na akuzojnë se ka disidencë këtu. Po Kadare

të ulë mirë kokën”.

Natën që Enver Hoxha kishte rënë në koma, Ismail Kadare

përballej me një mbledhje demaskuese në Lidhjen e Shkrimtarëve

për novelën e tij “Nata me hënë”. Por vdekja e Hoxhës ishte një lloj

lehtësimi për të. Siç thotë ai:

“Enver Hoxha më kishte mbrojtur. Po nga kush më mbrojti? Po

nga vetë Enver Hoxha?”

Në fund të viteve ‘80, Kadare kishte fituar statusin e të paprekshmit.

Ishte ndoshta i vetmi individ në Shqipëri jashtë çdo lloj rreshtimi.

Në qershor 1989, ai qe i ftuar nderi i presidentit francez Miteran,

në festimet e 200-vjetorit të Revolucionit Francez. Qëndronte në

të njëjtën sallë dhe në të njëjtat evente me presidentin amerikan

Xhorxh Bush. Këtij të fundit i nisi, siç dëshmoi më pas, edhe një letër,

në të cilën, i konfirmonte se populli shqiptar i ishte tejet mirënjohës

Amerikës, se e donte këtë vend dhe se qëndrimi i komunistëve ndaj

SHBA-së, nuk përfaqësonte ndjenjat e vërteta të shqiptarëve. Letrën

mori përsipër t’ia dorëzonte në dorë një hebre i famshëm i mbijetuar

i Holokaustit, Elie Viezel. Ky i fundit e mori vetë në telefon nga

Uashingtoni për t’i dhënë lajmin: “Porosia u dorëzua!”

Në pranverën e vitit 1990 erdhi për një takim me studentë në

fakultet. Ftesat i shpërndante Mero Baze dhe tri ditë para takimit nuk

kishte asnjë vend bosh në sallë. Ditën e takimit dyert u shpërthyen

dhe në një sallë të tejmbushur ovacionet për të vijuan gjatë. Frazat e

tij ishin të drejtpërdrejta, pa atë ngërçin që kishin gjithë të tjerët dhe

me një lloj arrogance që vetëm ai mund ta dëshmonte. Tregonte që

nuk kishte frikë dhe këtë e manifestonte dukshëm. Po kaq dukshëm

ndihej mbështetja e studentëve për të. Të gjithë besonin se Kadare do

të ishte e ardhmja politike që po përgatitej në Shqipëri. Asnjë nga ne

nuk e dinte se dy ditë pas atij takimi ai kishte pasur një letërkëmbim

zhgënjyes me Ramiz Alinë, Sekretarin e Parë të KQ të PPSh. Njeriun

që e kishte takuar në shkurt dhe me të cilin kishte folur hapur.

Raportet Alia-Kadare, që dominuan thuajse një vit ndryshimet

shqiptare, nisën pikërisht këtu. Një letre të Kadaresë të muajit prill

ku i kërkohej të bënte ndryshime më shpejt, Ramiz Alia i ishte

përgjigjur me një kundërletër ku i kujtonte se në letrën e tij partia

nuk përmendej askund. Letërkëmbimi i tyre është botuar i plotë.

Siç thotë Kadare, shpresa e tij tek Alia si një lider i ndryshimit

mbaroi atë ditë. Po atë ditë, ai vendosi që në rastin më të parë të

kërkonte strehim politik në Francë. Përpara kësaj do të kishte edhe

një përballje tjetër midis tyre, ajo te takimi i Alisë me intelektualët

më 13 gusht 1990.

Ismail Kadare ishte personaliteti më i rëndësishëm në atë

mbledhje dhe qendra e vëmendjes së të gjithëve. Por ai zgjodhi të

heshtë. Iu shmang edhe pyetjeve direkte të Alisë, që kërkonte me

çdo kusht të dinte mendimin e tij. Madje, përgjigjes së Kadaresë, “se

këtë çështjen e pluralizmit, nuk e kuptoj”, iu kundërpërgjigj: “Këtu,

ti je njeri që e di më mirë këtë!”

Dy muaj më vonë Kadare kërkoi strehim politik në Francë, në

zyrën e Ministrit të Jashtëm Francez, Roland Dyma.

Ishte 26 tetor 1990. E mbaj mend me detaje atë ditë. Në Tiranë po

zhvillohej mbledhja e Ministrave të Jashtëm të Ballkanit. Ishte hera

e parë që organizohej në Shqipëri. Në drekë kisha parë diplomatët

që zbrisnin nga hotel Dajti drejt Pallatit të Kongreseve. Mbasdite

isha në Bibliotekën e Akademisë së Shkencave kur Ben Blushi ma

bëri me dorë nga jashtë, duke insistuar me shenja se kishte një lajm

shumë të rëndësishëm:

“Ismail Kadare kërkoi strehim politik në Francë”, më tha.

Duhet të kesh jetuar në atë kohë për ta kuptuar efektin e asaj

fjalie. Pas ikjeve të ambasadave regjimi po kalonte një periudhë

relativisht monotone. Kadare e ndezi sërish. Tirana ishte e gjitha si e

dalldisur atë pasdite. Në Teatrin Kombëtar ku vihej në skenë “Nata

me hënë” e Kadaresë, dyert u shpërthyen kanat. Më shumë sesa me

një sallë ngjante me një stadium. Libraritë u boshatisën nga blerës

që donin të kishin çdo kopje të mbetur të librave të tij. Bulevardi,

oponenca reale e regjimit, gumëzhinte me një triumfalizëm që rrallë

e kam ndier më vonë. Edhe pse besoj se përshkrimi ka qenë një

nga pikat e mia të forta në gazetari, këtë moment jam i paaftë ta

riprodhoj atë që po ndodhte realisht. Nga çdo cep dëgjoheshin valët

e VOA dhe zëri i Elez Biberajt që pak nga pak konfirmonte atë që

tani e dinte gjithë Tirana. Kadare kishte ikur. Ikja e tij ishte në një

mënyrë edhe fundi i regjimit. Edhe dita jonë e fundit e universitetit.

Që nga e nesërmja nuk hymë pothuajse asnjë ditë në auditor. Dy

javë më vonë, Konferenca Kombëtare e Talenteve të reja në Korçë u

shndërrua thuajse në një manifestim. Kur Teodor Keko përmendi

emrin e Kadaresë, salla u ngrit në këmbë e nisi të duartrokasë.

Kadare ishte vendosur ndërkohë në Paris nën mbrojtjen e

qeverisë franceze. Një vit më vonë, kur Ramiz Alia shkoi për vizitë

në Francë, i nisi një letër përmes një punonjësi të ambasadës: “Jam

në hotel Crillion. Të pres të flasim për të mirën e Shqipërisë”.

Kadare nuk shkoi dhe ata nuk u takuan më kurrë.

Në maj 1992, Kadare u kthye në Shqipërinë pluraliste. Dola

bashkë me një ushtri të tërë për ta pritur te dera e avionit. Disa kohë

më parë i kisha dërguar një letër të gjatë me Remzi Lanin dhe ai ma

kishte kthyer me librin e tij “Nga një dhjetor në tjetrin” me dedikim.

Për herë të parë e takova personalisht një pasdite të majit 1992, kur

shkova ta merrja për një takim me studentë dhe intelektualë. Takimin

do ta drejtoja unë. Isha 23 vjeç dhe i tregova gjithë atmosferën pas

ikjes së tij. Atë që po ndodhte në universitet dhe në Tiranë. Ato javë

që ndenji në Shqipëri u takuam shpesh. Ditën që po ikte qëlluam

të dy në avionin e linjës Tiranë-Zyrih. Ai shkonte në Paris, unë në

Strasburg. Nuk e dija nëse do kisha rast ta shihja sërish. Në fakt për

thuajse 31 vite e kam takuar më shpesh sesa çdo njeri tjetër. Ai nisi

ta ndajë jetën midis Parisit dhe Tiranës. Refuzoi çdo ftesë për t’u

bërë pjesë e politikës; çdo propozim të çdo pesë viteve për t’u bërë

President i Republikës.

“Unë nuk mund të bëhem President i Republikës”, më tha një

ditë, “unë jam diktator, shkrimtari nga natyra është diktator, nuk i

pranon kundërshtimet”.

Kur ishte në formë rrëfente me një humor fantastik. Kishte edhe

një sens autoironie. Tregonte sesi kishte vizituar Kinën në kulmin e

revolucionit kulturor dhe se shkrimtarët i kishin çuar t’i takonin në

orizore. Më pas i kishin transferuar në Vietnam, në kulmin e luftës

me amerikanët. “Bombat binin diku afër”, rrëfente, “ndërsa ne na

tregonin trase dhe flisnin për shumë armiq të vrarë. Kur u nisëm

me avion, dritaret qenë zënë me batanije. Një moment dëgjuam një

anuncim: ‘Kemi dalë nga hapësira ajrore e Vietnamit’. Shpërthyen

duartrokitje”.

Herë të tjera rrëfente për njerëzit e famshëm që kishte njohur në

jetë. Që nga presidentë e mbretër e deri tek Marçelo Mastrojani apo

Milan Kundera.

Shumë herë të tjera e kam takuar në Paris. Kam drekuar sa herë

në shtëpinë e tij, me gatimet fantastike të Elenës. Ose kemi shëtitur

bashkë në Parkun e Luksemburgut, në bulevardin Sen Zhermen, ose

kemi kaluar kohë në kafenetë e Bulevardit San Mishel.

Më 2016-n, mora një ftesë për të asistuar në dekorimin e tij si

Oficer i Lartë i Legjionit të Nderit. Në Francë ai kishte arritur gjithçka.

Që prej vitit 1996 ishte anëtar i përjetshëm i Akademisë Franceze,

struktura më elitare e mendimit dhe artit francez. Më 1989-n ishte

ftuar bashkë me 200 njerëzit më influentë të planetit në festimet e

200 vjetorit të Revolucionit Francez. Në botë kishte marrë çdo çmim

të mundshëm, veç Nobelit. Pikërisht çmimit që i ishte afruar më

shumë në jetë. Që herët në fillimet e tij.

Fransua Holland, Presidenti i Francës kishte organizuar një

ceremoni madhështore. Kishte dashur t’ia jepte vetë çmimin në

Pallatin Elize. Mes duartrokitjeve nisi një fjalim të gjatë ku çdo

emër dhe çdo personazh ishte kaq familjar për mua. Ndërsa ai fliste,

nisa të kujtoja shumë prej bisedave që kishim bërë bashkë edhe në

shëtitjet buzë detit në Qerret. Aty ku Kadare kishte ndërtuar një vilë

që e kishte shumë për zemër dhe ku kalonte thuajse pa ardhur në

Tiranë verat e tij.

Ndërsa shihja dekorimet madhështore të një prej sallave më të

famshme të Francës; intonacionin e zërit të presidentit të saj dhe

duartrokitjet që e pasonin, mendova se njeriu më pak i interesuar

për të gjithë atë ishte Kadareja vetë. Dëgjonte shpërfillshëm, thuajse

pa mendje.

Çmimet dhe titujt janë shpesh konfirmim për pasiguritë e

njerëzve. Kadare nuk ishte nga ata. Nuk kishte qenë kurrë. Ai ishte

koshient i asaj që ishte dhe asaj që kishte sjellë e do linte mbrapa

në këtë botë. Kam frikë se ai e kishte pasur këtë ndjesi, që atë ditë

në moshën 13-vjeçare, kur duke kopjuar një nga tragjeditë më

të famshme të Shekspirit, në qytetin e tij mesjetar, e quajti veten

shkrimtar.

Kishte pasur të drejtë. Është një shkrimtar i vërtetë! Më i vërteti

që unë kam njohur ndonjëherë!