Bledi FILIPI/

Të shkruash për Divjakën do të thotë të shkruash për  Myzeqenë, dhe  duhet të mbushesh thellë me frymë disa here, të shohësh përrreth dhe më pas të rendisësh fjalët. Përse? Pasi është një hambar që  furnizon jo vetëm Shqipërinë Natyrore por dhe Evropën.

    Divjaka, qytet në Myzeqe, ka hapur dyert gjithmonë për të gjithë ata që zbrisnin për të jetuar në këtë perlë të Adriatikut. Njerëz punëtorë, arsimdashës, patriotë me zemër të qëruar të cilët kurrë nuk kanë folur me rrahagjoksje por me zemër.

E lidhur ngushtë sa me antiken dhe aktualen, Divjaka ka dhënë kontributin e sajë  në formësimin e shtetit shqiptar. Ka nxjerrë bijë dhe bija të cilët shkrinë jetën për atdhe, fe  dhe dituri. Divjaka,  i ka dhënë kombit dëshmorë, por ka përjetuar dhe një nga ngjarjet më makbre, ku  u ekzekutuan  67 divjakas, kjo në tetori e 1943-shit . Për këtë ngjarje është shkruar  shumë, u morën nga Balli Kombëtar, dhe në përpjekje me Brigadën e Mehmet Shehut u ekzekutuan pa gjyq. 

   Këto familje gjatë periudhës së diktaturës shiheshin si tradhëtarë, dhe si për ironi të fatit, njëri vëlla kishte rënë dëshmor nga radhët partizane, tjetri nga balli.

   Nuk do të ndalemi te kjo ngjarje, pasi një moment tjetër do të flasim, por do të ndalemi në  një vështrim të përmbledhur të Divjakës.

    Sot ndryshe nga ditët e tjera do të mundohem të sjell disa radhë për Divjakën. Fjalët janë të shumta, por do të mundohemi të qëmtojmë ato që duhen dhe përbëjnë informacione  të vërteta. 

Divjaka një qytet i ri apo i lashtë? Nëpërmjet këtij shkrimi lexuesi do të marrë informacionin e duhur.  

Divjaka në këndvështrimin historik

Arnisa, një qytet i lashtë ilir, i zhdukur dhe që figuronte vetëm në hartat e Ptolemeut, ishte lënë gati në harresë, plot 70 vjet pas zbulimit të gjurmëve të para të saj nga Hasan Ceka.

Zbulimet e bëra në këtë qytet datojnë disa shtresime historike me zanafillë 2600-vjeçare. Muri mbrojtës është ndërtuar gjatë shekullit IV p.e.s., kohë kjo e lulëzimit të kulturave ilire dhe helene.

Ekipi i arkeologëve këto dvitet e  fundit ka nxjerr në dritë rrënojat e qytetit antik të Arnisës. Kjo është një ekspeditë kërkimi dhe shpëtimi

Zbulimet e bëra në këtë qytet, datojnë disa shtresime historike me zanafillë 2 600-vjeçare. Muri mbrojtës është ndërtuar gjatë shekullit IV p.e.s., kohë kjo e lulëzimit të kulturave ilire dhe helene.

Ekipi i arkeologëve, këto ditë ka nxjerrë zbuluar rrënojat e qytetit antik të Arnisës. Ekspozita është kondsideruar me vlera kërkimore dhe në mbrojtje të dëshmive të lëna në harresë për kaq kohë.

Ndërmjet të tjerash përpiqeshim mes mjaft kontradiktave të shkrimeve arkivore dhe toponomisë rrëmujë të vendit nëpër shekuj për të saktësuar sado pak të dhënën që sjell Ptolemeu në “Libri i tretë të Gjeographies” së tij, ku na jep koordinatat për qytetin Taulant, Arnisa në 45 gradë e 20 minuta në brendësi të vendit.

Sipas të dhënave të këtij shkrimi të Ptolemeut, por edhe me hipoteza të ndryshme këtë qytet Taulant, shumë studiues e vendosnin në brezin e kodrave të Divjakës.

Disa historianë të njohur, e vendosin me emrin e hershëm të Babunjës pranë Gradishtës, të tjerë e mendonin pranë gërmadhave të Spolatës, por kishte edhe nga ata që e vendosnin pranë Gërmenjit, ku janë gjetur gjurmë të shumta të qytetërimit antik.

Së pari, ky emër na del nga Ptolemeu, gati 200 vjet pas Cezarit, mund që ajo të mos ishte në kohën e luftimeve.

Së dyti, Cezari si ushtarak e strateg ishte mjaft i kursyer në përshkrime që ishin jashtë interesit të tij, këtë e shikojmë edhe për të dhënat e pakta që na sjell edhe për qytetet e tjera të mëdha e të rëndesishme, si: Durresi, Apollonia, Butrinti, Opidum Parthenum, Oriku apo Asparagumi.

Se treti, Cezari nuk kaloi drejtpërdrejt në lumin Apsus (Semanin), për të shkuar në very, në drejtim të Durrësit, ku mund të shikonte edhe qytetin e Arnisës, por kaloi në të djathtë për të dalë në kodrat e Karbunarës.

E dhëna e saktësuar prej Ptolemeut kishte interes, pasi veç koordinatave të vendodhjes, përcaktonte se ajo ishte në brendësi të tokës së Taulanteve dhe në jug të lumit Genius (Panius), pra të Shkumbinit.  Një zbulim tjetër  arkeologjik me inters, është dhe  fytyra e një femre në reliev, Erinia, perëndesha e hakmarrjes e skalitur ne një bllok të vogël guri gëlqeror. Kjo vepër është gjetur në murin e jashtëm te Kishës se Divjakës. Deri vonë ka qenë e kspozuar në muzeun e qytetit. Flokët e saj ishin të trajtuar si gjysëm gjarpërinj e flokë me një gojë të hapur që tregonte tmerrin.

Në një bllok tjeter guri gëlqeror po në murin e kishës paraqitet në reliev portreti i Perandorit ilir, Kostantini i Madh (306-332) i veshur me këmishë popullore ilire. Nga këto fakte mund të themi me siguri se Divjaka dhe zona e saj kanë qenë banuar para dyndjes së sllavëve dhe para epokës sonë. Perveç gjetjeve të shumta arkeologjike, sipas dokumentave osmane të viteve 1441-1450 del se Divjaka ka qenë pronë e një të quajturi Dhimitër Prespa. Me pas kaloi në pronesinë e një farë Zakonas Beu, i cili përmendet në histori për mardhënie familjare me Gjergj Kastriotin-Skënderbeun.

Nga viti 1450 i shekullit XV qyteti mbeti në duart e një të quajturi Zurgo,me vonë pas vitit 1450 u bë pronë e nënës së Sulltanit. 

Prejardhja e emrit

•  Për prejardhjen e emrit të Divjakës ka pasur dhe ka hipoteza të ndryshme.  Mbështetur në shënimet e Kolë Nikajt, në librin “ Divjaka  fshat i lashtë “  lexojmë:  e ka marr emrin nga rrënja e fjalës Div në gjuhën shqipe Dif-Diva, përdoret për kafshët mbinatyrore dhe në mënyrën figurative për njerëz me forcë vigane, të fuqishme e shtatmëdhenj.
• Ndërsa  mësuesi  Rrapi Mërtiri,  në shënimet e lëna theksonte  se Jani Minga, mësues i tij, u tregonte  se emri Divjakë vjen nga fjala Divija dy vija. Në të vërtetë qyteti kufizohet nga dy vija uji, grykëderdhja e Shkumbinit në veri, dhe delta e Semanit në jug.

.

Emri Divjakë përmendet për herë të parë në dokumentat osmane në vitet 1441-1443-1445. Këto dokumente kane qenë ne muzeun e qytetit. Një tjetër dokument që tregon për prejardhjen e emrit Divjakë është dhe botimi në një revistë i Profesor Luk Karafilit nga Shkodra me pseudonimin Bardhyli në artikullin e tij Kravastaja e Divjaka shkruan: „ e  mori emrin përrallor të divave të përrallës së moçme që i pershtatet princeshës Marika Matranga dhe tregon tretjen e kesaj familje me ate të princave Muzakaj te Beratit. Autori e mbështët këtë në një përrallë të dëgjuar në Lushnje nga disa të moshuar.

Gjithashtu në kohën e Perandorisë Osmane dhe deri vonë para çlirimit, krahina ku bënte pjesë Divjaka quhej Karatoprak (nga turqishtja -dhe i zi-), kjo krahinë përfshinte katundet ndermjet Tërbufit e gjolit te Karavastasë deri në Libofshë, por vendasit nuk e quanin veten Karatoprakas por Divjakas.

Me sa dihet pra deri me sot emri Divjakë nuk rrjedh nga ndonjë emër fisi,llagapi(mbiemër), apo toponomi të mëparëshme .

  Deri këtu kemi të bëjmë me etimologji popullore. Emri i qytetit i është dhënë nga dyndjet slave, dhe për këtë vijnë si dëshmi edhe toponime të tjera, si : Nova, Kamenica, Gradishta etj., etj.

     RRETH ETIMOLOGJISË SHKENCORE TË EMRIT DIVJAKË 

дивљака, ef. pemë e egër.

DIVJÁÇKË f. “një lloj molle e egër”. Fjalë e anëve të Korçës. Huazim krahinor prej sll. divjačka “mollë a dardhë e egër”. Prej fjalës sllave edhe toponimi Divjakë .

Popullsia: Sipas Censusit të vitit 2011, bashkia e Divjakës numëron një popullsi prej 34.254 banorësh ndërkohë që në regjistrin civil rezulton një popullsi 53.372 vetë. Territori i bashkisë së re është 309.58 kilometra katrore. Në bazë të censusit, densiteti i popullsisë është 110 banorë për kilometër katror ndërsa në bazë të regjistrit civil densiteti është 172.40 banorë/km2. Zona Gjeografike: Bashkia e re Divjakë kufizohet në veri me bashkinë Rrogozhinë, në lindje me bashkinë Lushnjë, në jug me bashkinë Fier dhe në perëndim me Detin Adriatik. Kryeqendra e bashkisë së re do të jetë qyteti i Divjakës, i shpallur qytet me vendim qeverie në vitin 1996.

Kjo bashki përbëhet nga 5 njësi administrative, të cilat janë: Divjakë, Tërbuf, Grabjan, Gradisht dhe Remas. 

E FOLMJA E DIVJAKËS

Klasifikohet në  të folmen e Myzeqesë, e cila shtrihet përgjatë bregdetit Adriatik, në kufirin në mes rrjedhave të poshtme të Shkumbinit në veri dhe të Vjosës në jug.  Ka pasur element të të folmes kalimtare, por tashmë të zhdukura.

 Ka pasur mendime që Divjaka a shënon edhe zonën ku demonstrohen elementet karakteristike të së folmes kalimtare të rajonit duke e karakterizuar të folmen në veri e në verilindje të qytetit, që gjeografikisht bashkohen me krahinat gege të jugut në bregun tjetër të Shkumbinit, si e folme gege e jugut . 5 Përballë një numri dukurish specifike gege, të cilat e karakterizojnë të folmen e periferisë veriore të rajonit dialektor të Myzeqesë, si : 1) nazaliteti i zanoreve në pozitë të theksuar: frê, pê, hî, ullî, hûnna, gjû; 2) monoftongizimi i diftongjeve ue>ū, ye>ȳ, ie>ī,: dūr (n, nd>n: mush.

    Por se sa qëndrojnë këto të dhëna do të flasim  më konkretisht në  pjesë të tjera.

TRADITA DHE ZAKONET

Divjaka traditat dhe zakonet i trashëgon brez pas brezi. Ato janë të njëjta me të gjithë Myzeqesë. Traditat fillojnë që me të lindjes, dasmës dhe të vdekjes. Ndër to më së shumti ndeshen elementë paganë se sa fetarë. 

Veshjet tona janë shumë të bukura dhe karakterizohen me një kolorit mbresëlënës. Në këtë mes të veshjeve shumëngjyrëshe hynë edhe kostumet e Krahinës së Myzeqesë..

Veshja e meshkujve të Myzeqesë është me detaje shumë interesante. Vlen të veçohet punimi i takisë e cila është shumë ikonike për këtë veshje dhe këtë nuk ka mundur ta punojë më askush.

(Për to do të   ndalemi në një shkrim tjetër.)

PARKU

Ka një sipërfaqe prej 1250 ha dhe ndodhet 5 km larg qytetit të Divjakës. Ky park është njëkohësisht edhe pjesë e kompleksit Laguna e Karavastasë ndodhet nën mbrojtjen e Konventës Ndërkombëtare të Ramsarit, që nga viti 1994. Ky park përbën një nga ekosistemet më të rëndësishme të gjithë vendit. Kjo sidomos për faunën e pasur ku përfaqësuesi më tipik është pelikani kaçurrel, i cili zë rreth 6,4 % të popullatës botërore. Këtu ndodhet pika perendimore e folezimit te ketij shpendi në Evropë.

Kjo zonë konsiderohet si një zonë me vlera të veçanta për natyrën dhe biodiversitetin. Mjediset më kryesore të Parkut janë; laguna e Karavastasë, godullat përreth saj, shtretërit e vjetër dhe të rinj të lumenjve Shkumbin dhe Seman, ujëmbledhësit e Tërbufit dhe të Myzeqesë, rezervuarët, tokat bujqësore, pyjet përgjatë brigjeve të lumenjve Shkumbin e Seman, pyjet me pishë mesdhetare, pyjet në kodrat e Divjakës, pemët frutore, ullishtet, vreshtat dhe agrumet. Ky park është një nga vendet e preferuara në bregdetin ranor shqiptar për turizëm detar, ekoturizëm, çlodhje, kërkime e studime. Parku shquhet nga popullata të shumëllojshme floristike e faunistike, endemike, subendemike, të rralla, të kërcënuara e të rrezikuara për zhdukje. Laguna e Karavastasë është pjesë e listës së ligatinave me rëndesi ndërkombëtare si një “Zonë Ramsar” sipas Konventës së Ramsarit që prej vitit 1995. Zona e Parkut është vlerësuar edhe zonë e rrjetit Emerald sipas Konventës së Bernës, “Për konservimin e jetës së egër dhe habitateve natyrore të Europës”.

Laguna e Karavastasë është laguna më e madhe në Shqipëri me një sipërfaqe prej 4300 ha. Ndër të tjera dhe me rëndësi mjaft të madhe për këtë lagunë, është fakti se në të gjendet pika e vetme e folezimit të Pelikanit kaçurrel (Pelecanus crispus) në Shqipëri.  Gjithashtu në parkun kombëtar Divjakë-Karavasta gjenden 29 lloje zvarranikësh dhe amfibësh, 25 lloje gjitarësh, 252 lloje shpendësh dhe 250 lloje bimësh. Po aq e pasur për këtë zonë është edhe flora e saj. Pylli natyror halor mesdhetar, me pishë të egër e të butë, është i vetmi i këtij lloji në vendin tonë në gjendje natyrore. Zona e Parkut përshkohet nga duna ranore bregdetare, të cilat përgjithësisht janë të zhveshura nga bimësia.

Ekosistemit ia shton më shumë vlerën dhe prania në të e disa bimëve endemike si Asteri (Aster albanicus), Salepët (Orchis albanica), Hidrokotili i rëndomtë (Hydrocotyle vulgaris), Fieri mashkull (Dryopteris filix-mas) dhe Fieri i Krojeve (Adiantum capilus-veneris).  Fauna e këtij parku kombëtar është po aq e larmishme dhe në të mund të gjesh një komunitet të rëndësishëm të shpendëve ujorë folenizues, kryesisht të rendit të pulorëve, qukapikëve, pëllumbave, harabelëve, grabitqarëve të ditës e të natës. Në ekosistem takohet edhe një entomofaunë e pasur karakteristike si lloje fluturash, pilivesa, mushkonja etj.

Në Park janë të pranishëm edhe një numër i konsiderueshëm zvarranikësh, breshkash toke, uji e të detit. Në zonë takohen kafshë të egra si: dhelpra (Vulpes vulpes), kunadhja (Martes martes), çakalli (Canis aureus), nuselalja (Mustela nivalis), baldosa (Meles meles), lundërza (Lutra lutra) një gjitar globalisht i rrëzikuar etj. Nga zvarranikët më të zakonshëm janë: breshka e zakonshme (Testudo hermanni), breshka e ujit (Emys orbicularis), breshka e detit (Caretta caretta), zhapiku i gjelbërt (Lacerta viridis), gjarpëri i ujit (Natrix tesellata), nepërkat (Vipera sp), etj.  Karavastaja dhe mjediset ujore rreth saj si dhe bregdeti janë habitate shumë të rëndësishme për disa lloje peshqish si ngjala (Anguilla anguilla), koca (Sparus aurata), levreku (Dicentarchus labrax), qefulli (Mugil cephalus), aterinat (Aterina sp), burdullaku etj. Në zonën e parkut mbarështrohet edhe buallica (Bubalus bubalis) e cila është një lloj i mbrojtur në Shqipëri.

Presidentja e Republikës së Kosovës, Vjosa Osmani ka marrë pjesë në Akademinë Përkujtimore për Presidentin historik Dr. Ibrahim Rugova, në të cilën morën pjesë kryeministri Albin Kurti, ish-presidenti Fatmir Sejdiu, djali i Presidentit Rugova Ukë Rugova, zëvendëskryeministret Donika Gërvalla, Emilija Rexhepi si dhe kryetarë të komunave.

Presidentja Osmani, në fillim të fjalimit përkujtues për presidentin historik, citoi vargun e famshëm  të poetit Ali Podrimja: “Unë biri yt, Kosovë”.

“Nuk mund të kishte përshkrim më të fuqishëm e më të thellë për karakterin e një Presidenti i cili nuk ishte vetëm President, por më shumë se kaq, një shqiptar i lidhur fort për rrënjët, për kulturën e trashëgiminë e vendit të vet; njeri i dijeve, i cili studioi kulturën dhe e bëri të dukshme trashëgiminë e popullit të vet; prijës nga ata që, sikur thoshte at Zef Pllumi, ishte “ma i dijuni e ma i urti i të gjithëve”, ka thënë Presidentja Osmani. Sipas Presidentes Osmani, asgjë më mirë nuk mund ta tipizonte Presidentin Rugova më mirë e më thellë sesa shprehja “Unë biri yt, Kosovë”, e cila e lidhë me vendin, me popullin, me vlerat e trashëgimisë, si dhe me përkushtimin për ta krijuar shtetin e ruajtur lidhjen me aleancën euroatlantike.

“Ai qe vërtet biri i Kosovës, i shërbeu asaj deri në frymën e fundit dhe për këtë e mori dashurinë e përhershme të popullit të saj”, ka theksuar Presidentja Osmani. 

Më tej, Presidentja Osmani ka thënë se Kosova ishte me fat që kishte njeriun e urtë  e vizionar, i cili u shndërrua shpejt në simbol të rezistencës, në frymë që nuk shuhet, në flamur që nuk bie kurrë.

“Ai qe mobilizues i jashtëzakonshëm i një populli të tërë mbi vlerat e lirisë, sepse e pati aftësinë intelektuale e morale për ta kultivuar e mbrojtur pa frikë fjalën e lirisë, mendimin e lirë. Ai nuk ngurroi ta shprehte kërkesën për lirinë e individit e lirinë kolektive të popullit, krahas asaj të krijimit. E, duke e kërkuar atë u shndërrua në model të prijësit, i cili na mësoi se si duhet ta mëtojmë e ta mbërrijmë lirinë, atë të brendshmen, si parakusht për ta fituar lirinë e jashtme.  Ai e dinte se, nëse e ke fituar lirinë e brendshme, nëse mund t’i kundërvihesh ideologjisë e mendimit të egër, do ta fitosh edhe lirinë fizike, ngase do të mund t’i kundërvihesh edhe armikut mësymës; nëse je në gjendje ta refuzosh konceptualisht dhunën e ideologjitë e rrezikshme, atëherë do t’i refuzosh edhe praktikisht ato”, ka pohuar Presidentja.

Sipas Presidentes Osmani, Presidenti Rugova i dha politikës dimensionin më të çmueshëm të saj, atë human.

“Në personalitetin e Dr. Rugovës është simbolizuar historia e një kombi të sprovuar ndër shekuj. Sa më shumë e ka njohur historinë e popullit të tij, ai e ka njohur dhe kultivuar edhe filozofinë e popullit të tij. Sa më shumë e ka kultivuar ndjenjën e refuzimit si koncept filozofik, aq më shumë e ka njohur e kultivuar sjelljen e urtë e të matur, por jashtëzakonisht të vendosur; sprovat për të kanë qenë provë qëndrueshmërie, sa më shumë është sprovuar në jetë, në politikë e në letra, është bërë aq më i durueshëm, e më këmbëngulës. Ai fliste shkurt, por fjalët i kumbonin shumë. Jehona e tyre u ndie larg, dhe atë jo vetëm në Kosovë. Ai e rizgjoi ndjenjën kombëtare e ndjenjën për liri dhe bashkoi një popull të tërë rreth kësaj kauze. Mbase poezia “Unë biri yt, Kosovë”, poezia që na kujton se dashuria për atdheun është e pafund, mund të mbante sot edhe një titull tjetër: Ne bijtë e bijat e tu, Ibrahim Rugova, ati themeltar i Republikës sonë”, ka thënë Presidentja.

Ajo, më tej ka thënë Presidenti Rugova do të mbetet përherë në themelet e shtetit të Kosovës, sepse ai përfaqëson frymën e lëvizjes dhe përpjekjeve të gjata për pavarësi.

“Trashëgimia e tij politike është e jashtëzakonshme. Roli i tij në udhëheqjen e popullit të Kosovës drejt lirisë ishte vendimtar. Ai e orientoi Kosovën drejt vizionit euro-atlantik dhe solli vëmendjen e tërë botës demokratike në Kosovë. Vdekja e tij, në datën e acartë të 21 janarit të vitit 2006, nuk e zbehu asnjëherë jehonën e veprës së tij e kumbimin e përhershëm të personalitetit të tij. Përkundrazi, sot ai është fanar që na udhëheq teksa punojmë për mirëqenien dhe suksesin e vazhdueshëm të vendit tonë dhe popullit tonë”, ka shtuar Presidentja Osmani.

Sipas Presidentes Osmani, për Presidentin Rugova miqësia e besimi ishin vlerë. Prandaj, i kultivonte fort miqësitë e i forconte ato. Njohu respektin e personaliteteve më të mëdha botërore, sepse dinte ta shprehte mirënjohjen ndaj miqve dhe të punonte ngushtë me ta. Këto miqësi, ishin aty kur ju deshtën më së shumti popullit të Kosovës. Amerika qe busulla orientuese për veprimin e tij politik e për ndërtimin e jetës demokratike, modeli i vyer dhe udhërrëfyesja e tij për Kosovën e lirë.    

“Përfundimisht, presidenti Rugova do të mbetet njeriu të cilin njerëzit e deshën dhe i besuan, por edhe prijësi i cili kurrë nuk e shpërdori këtë besim të popullit të tij.  Lidhjen e tij me popullin e dëshmoi edhe vargu i pafund i njerëzve të cilët në ditën e shkuarjes së tij në amshim, më 21 janar 2006, nuk iu nënshtruan acarit e të ftohtit por pritën me orë të tëra, për ta përcjellur prijësin e tyre historik. Ky lum i pafund i njerëzve, shprehte dashurinë e pafund të një populli për atë që i priu qytetarëve tanë në një mision, në një kauzë, por mbi të gjitha, në një rrugëtim: rrugëtim drejt Kosovës së pavarur e sovrane, e integruar në Bashkimin Evropian e në NATO e në miqësi të përhershme me Shtetet e Bashkuara të Amerikës”, ka theksuar ndër të tjera Presidentja Osmani.

Festohet pavarësia e Kosovës në New York.

Ju falënderoj për ftesën që më kini dërguar nepërmjet mikut dhe bashkpuntorit tim të ngusht, Kryeredaktorit të gazetës Telegraf, Engjëll Musait, për të marrë pjesë në atë tubim përkujtimor.  Është mjaft domethenës fakti se përkujtimin e 556-vjetorit të vdekjes së Heroit Kombëtar Gjergj Kastriotit – Skenderbe e kini lidhur me përvjetorë të tjerë me rendësi, jo vetëm për Bektashinjtë shqiptarë, por edhe për historinë e Shqipërisë dhe të gjithë shqiptarëve pa dallim. 

Kujtimi në këtë datë të vdekjes së Kryetrimit të Kombit lidhur me data të rëndësishme për Bektashinjtë shqiptarë siç është 103-vjetori i Kongresit të Parë Bektashian në Teqën e Prishtës-Skrapar, përkujtimi i Baba Ali Tomorrit dhe Baba Shefqet Gllavës – martirë të demokracisë, 1948 – si dhe promovimi i veprave të Baba Ali Tomorrit, janë mjaft domethenës. 

Kjo ceremoni sot, tregon, se respekti për Heroin Kombëtar Gjergj Kastriotin -Skenderbe dhe kujtesa juaj për Skendërbeun — nepërmjet kësaj ceremonie për martirët bektashinjë të Atdheut, të fesë, të lirisë dhe demokracisë vazhdon të jetë e fortë dhe e gjallë në zemrat dhe mendjet e bektashinjve shqiptarë, madje edhe pas pothuaj gjysëm shekulli të regjimit komunist. 

Baba Ali Tomorrin e ekzekutuan komunistët me 14 Janar, 1948 si “spiun” i anglezëve. Fjalët e tij të fundit ishin: “Ruani dorëshkrimet e mia. Rroftë Shqipëria!”   Amanetin s’e luan toka. 

Promovimi i kolanës së veprave të Baba Ali Tomorrit, përgatitur nga Mehmet Gëzhilliu, është një shenjë nderimi e respekti, por edhe shenjë bamirësie, mirënjohjeje dhe falënderimi. Të njëjtin fat të keq pësoi edhe Baba Shefqet Gllava, i akuzuar për agjitacion e propagandë dhe i pushkatuar nga regjimi komunist.

Por heret ose vonë, e mira mund të keqen! Duke iu falënderuar për ftesën, uroj që kjo ceremoni përkujtimore sot në Tiranë në përvjetorin e vdekjes së Heroit Kombëtar – Gjergj Kastriotit-Skenderbe dhe martirëve të besimit bektashian të demokracisë – të frymëzojë breznitë e reja të shqiptarëve drejtë veprave të mira e të mbara, për të mirën e përbashkët për të gjithë shqiptarët pa dallim dhe për një të ardhme më të ndritur për Kombin shqiptar! Tiranët harrohen – heronjtë kujtohen! Këtë po bëni ju sot.

Uroj që arsyeja, dashuria për fe e atdhe dhe idealet e vëllazërimit njerëzor ndër shqiptarët – vlera për të cilat dhanë jetën këta martirë të fesë e të Atdheut – eventualisht të gjejnë rrugën e vet drejt një të ardhme më të mirë për  shqiptarët pa dallim dhe për mbarë Kombin shqiptar. 

Me përshëndetje miqësore,

Frank Shkreli

                                        Dervish Shevqet Gllava

                                                      Mali i Tomorrit

Blerina Gjoka/

Paul Luijf, një okulist holandez, po lexonte gazetën në shtëpinë e tij, kur u njoh me historinë e Osman Kazazit, i quajtur “Nelson Mandela” i Shqipërisë, që sapo kishte shembur murin e diktaturës komuniste.

Vendi ynë sapo kishte shembur murin e diktaturës komuniste dhe gazetarët nga gjithë bota kishin zbarkuar këtu për të kuptuar çfarë kishte ndodhur me izolimin gatë gjysmëshekullor.

Paul, në atë kohë 34 vjeç kishte hapur dyqanin e tij të syzeve.

“Të burgosurit e harruar” titullohej shkrimi ku flitej për Kazazin. Kjo histori e preku aq thellë sa i tha gruas së tij Elian: Dua të iki në Shqipëri, dua të dëgjoj nga ky njeri që ka vuajtur kaq shumë se çfarë ka për t’i thënë botës.

Takimi i tyre i parë ishte dhe lindja e një miqësie speciale mes tyre, që tejkalonte diferencën në moshë, kombësitë e tyre dhe historitë aq të ndryshme të jetës.

Osmani do të bëhej një “baba shpirtëror” për Paulin dhe Paul do të bëhej për Osmanin “djali që nuk pati kurrë”.

Historia wshtw ekranizuar në dokumentarin “Sytë e Shpirtit”, me skenar të gazetares Blerina Gjoka, prodhuar nga fondacioni Kujto. (https://kujto.al/)

“Osman Kazazi është heroi që unë e zbulova sot, 24 vite nga ikja e tij fizike nga kjo bote. Ai ishte një intelektual, një luftëtar për lirinë, një humanist. Ai është një prej figurave emblematike të qëndresës antikomuniste”- thote Gjoka.

Humanizmi i Osmanit e frymëzoi Paulin që të qëndronte në Shqipëri gjatë, deri në vitet 2000 duke ndihmuar sa më shumë njerëz të mundej, fillimisht duke vizituar ish-të përndjekurit politikë për shikimin, duke dhuruar syze për ta.

Shtëpia e Osmanit u kthye në një klinikë ku priste pacientët e tij, por më vonë nisi udhëtimet nëpër fshatra, në shkolla, në jetimore në gjithë vendin.

Luijf financoi vendosjen në një shesh të Tiranës të një busti (të punuar nga artisti Niko Thana), për të nderuar vuajtjet dhe qëndresën për të gjithë njerëzit që ashtu si Kazazi ëndërruan për lirinë dhe demokracinë.

Kazazi konsiderohet një prej figurave emblematike të qëndresës antikomuniste, jo vetëm në Shqipëri, po i pazakontë në gjithë Lindjen komuniste. Regjimi e dënoi tri herë, duke i rrëmbyer lirinë plot 33 vjet, 6 muaj, 4 ditë. Nëse kësaj mungese lirie do i shtojmë edhe 5 vitet e internimit, shifra del edhe më e frikshme. Osmani u arrestua kur ishte i ri 28 vjeç dhe doli prej andej 69 vjeç, pa shijuar pjesën më të bukur të jetës. Dhe e gjitha pa bërë asgjë.

Pasi në vitin 1940 mbaroi studimet në gjimnazin e Shkodrës, nisi studimet e larta në Itali për farmaceutikë. Në vitin 1942 u bë anëtar i Ballit Kombëtar. Në qershor 1943, pas 3 vjetësh studime u kthye në Shqipëri duke zhvilluar një aktivitet politik që konsistonte vetëm në propagandë, veprimtari e cila pushoi në qershor 1944. Osmani ishte kryetar i parë i Shoqatës së ish të Dënuarve Politikë në vitet 1991-1993. Vdiq më 3.3.1999 në Tiranë.

Në dokumentar vijnë dëshmitë e gazetarit holandez Joop Holthausen, i cili shkroi për herë të parë historinë e Kazazit për mediet e vendit të tij dhe e këngëtarit të njohur Stef Bos, i cili i frymëzuar nga historia vjen në Tiranë në ceremoninë e vendosjes së bustit dhe kompozon këngën “Liria”, si homazh për jetën e këtij njeriu.

Disa prej vargjeve te kenges:

“Unë pashë sytë e njeriut,

të cilin e varrosën për së gjalli,

Njeriu që për 42 vite

jetoi në errësirë.

Dhe në fund të shekullit

dhe në fund të ditëve të jetës

pa me sytë e tij dritën

dhe blatoi dashurinë,

të cilën nuk ia kthyen kurrë të tjerët.

Unë qëndroj në krahë të së vërtetës,

që detyrohet të heshtë

kur askush nuk e dëgjon

dhe asnjëherë s’merr të drejtën e saj.

Dhe unë thërras me zë të lartë:

Liria…Liria..Liria

Linku: https://www.youtube.com/watch?v=gEVFZYSYaqY&t=1714s