Xhavit Lipaj, (ORCID-iD: 0009-0009-9345-0900) 1,3

Fadil Çitaku (ORCID:0000-0002-9966-0046) 1, 2, 3 

1 Department of Healthcare, Academy of Leadership Sciences Switzerland, Zürich, Switzerland

2 Department of Humanities, Social and Political Sciences, ETH, Zürich, Switzerland

3 Department of Research, Instituti për Avancim Kombëtar, Prishtinë, Kosovë

Contact: xhavit.lipaj@bluewin.ch

Fjalët kyçe: Modeli i Demencës Lipaj, Demenca, Kujdesi Holistik, Praktikat e Bazuar në Evidencë Shkencore, Kujdesi Etik, Neuroshkenca, Terapia e Personalizuar, Mjedisi Aktivizues.

Hyrje

Kujdesi për pacientët me demencë paraqet sfida të mëdha që kërkojnë zgjidhje të reja dhe gjithëpërfshirëse. Qasjet tradicionale shpesh nuk arrijnë të përmbushin nevojat komplekse të këtyre pacientëve. Si një përgjigje ndaj këtyre mangësive, modeli LIPAJ paraqitet si një paradigmë holistike që përfshin avancimet më të fundit në neuroshkencë me standardet etike, për të ofruar kujdes të personalizuar. Ky punim përshkruan elementët bazë të modelit LIPAJ: Ndriçimi i Ndërgjegjes, Kujdesi Neuroindividual, Terapia e Personalizuar, Mjedisi Aktivizues dhe Kujdesi Juridik-Etik. Secili komponent i modelit është dizajnuar për të adresuar në mënyrë të plotë nevojat e shumta të pacientëve me demencë. Duke integruar këto aspekte të ndryshme, modeli LIPAJ synon të përmirësojë cilësinë e jetës dhe rezultatet e kujdesit për individët që jetojnë me demencë. Ky kuadër përfaqëson një përparim të rëndësishëm në kujdesin ndaj demencës, duke ofruar një qasje të strukturuar që përfshin si dimensionet mjekësore ashtu edhe ato etike të kujdesit.

Metodat

Modeli LIPAJ është zhvilluar përmes një qasjeje të gjerë dhe multidisiplinare, që përfshin perspektiva nga neuroshkenca, psikologjia, etika dhe studimet juridike. Zhvillimi i tij reflekton një përkushtim për të ofruar trajnime të vazhdueshme dhe mjete praktike për kujdestarët, me qëllim që të sigurohet relevanca dhe efikasiteti i praktikave të kujdesit. Nëpërmjet studimeve rigoroze empirike dhe provave klinike, studiuesit vlerësuan efektivitetin e modelit LIPAJ në krahasim me qasjet tradicionale të kujdesit. Kjo analizë kishte për qëllim të validonte përfitimet dhe përmirësimet e mundshme në krahasim me metodat ekzistuese. Duke kombinuar njohuritë teorike me aplikimin praktik, modeli synon të përmirësojë cilësinë e kujdesit për individët nën kuadrin e tij. Bazimi i tij në të dhëna empirike siguron që kujdestarët të mbështeten në teknika dhe metoda të provuara. Në përgjithësi, modeli LIPAJ paraqet një përpjekje të përbashkët për të përmirësuar standardet e kujdesit përmes një qasjeje sistematike dhe të bazuar në prova, duke lidhur kërkimin akademik me zbatimin praktik në kontekstet e kujdesit.

Përpunimi i Literaturës

Zhvillimi i modelit LIPAJ është thellësisht i bazuar në literaturën e gjerë mbi kujdesin ndaj demencës. Sipas Kitwood (1997), një aspekt thelbësor është njohja e individit përtej diagnozës së tij, duke avokuar fuqishëm për qasje të personalizuara të kujdesit. Budson dhe Kowall (2016) theksojnë nevojën e domosdoshme për të integruar zbulimet më të fundit shkencore në praktikën klinike, gjë që përputhet me parimet e bazuara në prova të modelit LIPAJ. Sabat (2001) hedh dritë mbi perspektivat personale dhe përvojat e individëve që jetojnë me sëmundjen e Alzheimerit, duke ndikuar kështu në bazën etike të LIPAJ. Brooker dhe Latham (2015) propozojnë një kuadër gjithëpërfshirës për kujdesin e përqendruar te personi me demencë, i cili përputhet në mënyrë të përkryer me qasjen e individualizuar dhe holistike në thelbin e LIPAJ. Feil (2002) diskuton strategji efektive të komunikimit për të bashkëvepruar me pacientët me demencë, duke nënvizuar rëndësinë që LIPAJ i jep krijimit të një mjedisi interaktiv dhe mbështetës.

Për më tepër, zhvillimi i modelit LIPAJ integron këto perspektiva të ndryshme në një kuadër koherent që vë theksin si te nevojat emocionale, ashtu edhe te ato praktike të pacientëve me demencë. Duke u mbështetur në njohuritë e Kitwood, Budson, Sabat, Brooker, Latham dhe Feil, LIPAJ siguron një kuptim të hollësishëm të kujdesit ndaj demencës, që respekton dinjitetin dhe autonominë e çdo individi. Modeli thekson përshtatjen e vazhdueshme të praktikave të kujdesit në përputhje me njohuritë shkencore që evoluojnë, duke pasqyruar natyrën dinamike të menaxhimit të kujdesit për demencën. Për më tepër, LIPAJ inkurajon kujdestarët të krijojnë lidhje domethënëse dhe të promovojnë një ndjenjë qëllimi dhe përmbushjeje te individët që jetojnë me demencë. Në përgjithësi, modeli LIPAJ paraqet një sintezë të kërkimeve shkencore dhe përvojës praktike, me synimin për të përmirësuar cilësinë e jetës së pacientëve me demencë përmes strategjive të kujdesit të ndjeshëm dhe të personalizuar.

Rezultatet

Modeli LIPAJ, I njohur për efektivitetin e tij në kujdesin ndaj demencës, ka sjellë përmirësime të dukshme në rezultatet e pacientëve. Në veçanti, është lidhur me përmirësime të konsiderueshme në kënaqësinë e pacientëve, mirëqenien emocionale dhe angazhimin në aktivitetet e përditshme. Ky model dallohet për fokusin e tij në terapinë e personalizuar dhe krijimin e një mjedisi aktivizues, strategji që kanë rezultuar të efektshme në ngadalësimin e përparimit të simptomave të demencës. Për më tepër, këto ndërhyrje kontribuojnë ndjeshëm në përmirësimin e cilësisë së përgjithshme të jetës për individët nën kujdesin e tij. Theksi te përshtatja e trajtimit sipas nevojave individuale siguron që pacientët të marrin mbështetje të synuar, duke maksimizuar përfitimet terapeutike. Në fund të fundit, modeli LIPAJ përfaqëson një qasje premtuese në kujdesin ndaj demencës, duke ofruar një kuadër gjithëpërfshirës që adreson si aspektet mjekësore ashtu edhe ato psikosociale të sëmundjes.

Përshkrimi i Detajuar i Komponentëve të Modelit LIPAJ

                                                   Figura 1: Komponentet e Modelit LIPAJ

Në këtë diagram, katër komponentët kryesorë (Ndriçimi i Ndërgjegjes, Kujdesi Neuroindividual, Terapia e Personalizuar dhe Mjedisi Aktivizues) vlerësohen në një shkallë nga 1 në 5, ku secili aspekt merr rëndësinë më të lartë (5). Kjo përfaqësim thekson rëndësinë qendrore të secilit komponent brenda modelit dhe e paraqet atë në një format të qartë dhe shkencërisht të strukturuar.

L – Ndriçimi i Ndërgjegjes Demenca shpesh shihet si një humbje progresive e aftësive njohëse. Megjithatë, koncepti i “Ndriçimit të Ndërgjegjes” inkurajon një ndryshim perspektive, duke u përqendruar te ajo që mbetet, në vend të asaj që humbet. Ngjashëm me ndriçimin, ku drita emetohet pa nxehtësi, ndërgjegjja te pacientët me demencë mund të shfaqet në mënyra unike dhe të papritura. Kjo qasje inkurajon kujdestarët të kërkojnë dhe të mbështesin këto momente të qartësisë dhe lidhjes.

I – Kujdesi Neuroindividual Çdo tru është unik, veçanërisht në kontekstin e demencës, ku simptomat dhe përparimi ndryshojnë gjerësisht. Kujdesi Neuroindividual është një filozofi që promovon plane kujdesi të personalizuara bazuar në profilet specifike neurologjike dhe psikologjike të pacientëve. Kjo qasje shfrytëzon përparimet më të fundit në neuroshkencë për të përshtatur ndërhyrjet, duke minimizuar frustrimet dhe duke rritur mirëqenien.

P – Terapia e Personalizuar Terapia e personalizuar përqendrohet te nevojat dhe preferencat unike të çdo individi. Terapitë standarde shpesh nuk marrin parasysh ndryshimet personale, ndërsa terapitë e personalizuara janë të përshtatura me historinë, pikat e forta dhe interesat e individit. Studimet tregojnë se qasjet e tilla çojnë në kënaqësi më të lartë të pacientëve dhe rezultate më të mira klinike.

A – Mjedisi Aktivizues Një mjedis aktivizues është thelbësor për mirëqenien e pacientëve me demencë dhe përfshin si hapësirat fizike, ashtu edhe atmosferat sociale të dizajnuara për të promovuar angazhimin dhe pavarësinë. Shembuj përfshijnë dhoma të ndriçuara mirë, zona me kontrast ngjyrash, hapësira të sigurta në natyrë dhe aktivitete të përbashkëta. Këto mjedise ndihmojnë në ngadalësimin e përparimit të demencës dhe përmirësojnë cilësinë e jetës.

J – Kujdesi Juridik-Etik Sigurimi që të gjitha praktikat e kujdesit janë etike dhe në përputhje me ligjin është thelbësor. Kjo përfshin respektimin e të drejtave dhe dëshirave të pacientëve, respektimin e ligjeve përkatëse dhe ofrimin e komunikimit të qartë me familjet dhe kujdestarët. Trajnimi i rregullt dhe krijimi i komisioneve etike ndihmojnë në ruajtjen e standardeve të larta të kujdesit.

Diskutim

Modeli LIPAJ ofron një qasje gjithëpërfshirëse për kujdesin ndaj demencës, duke adresuar nevojat unike të çdo individi. Duke u fokusuar te ndriçimi i ndërgjegjes, kujdestarët inkurajohen të njohin dhe të mbështesin aftësitë e mbetura njohëse të pacientëve me demencë. Komponenti i kujdesit neuroindividual përshtat praktikat e kujdesit sipas profileve specifike neurologjike dhe psikologjike të pacientëve. Terapia e personalizuar siguron që planet e trajtimit janë relevante dhe efektive, ndërsa një mjedis aktivizues promovon stimulimin njohës dhe ndërveprimin social. Kujdesi juridik-etik mbron të drejtat dhe dinjitetin e pacientëve, duke siguruar që të gjitha praktikat e kujdesit janë në përputhje me standardet ligjore dhe etike.

Kontributet në Teori

Modeli LIPAJ paraqet një kornizë teorike të re në kujdesin ndaj demencës duke theksuar një qasje holistike që integron neuroshkencën, psikologjinë, etikën dhe studimet juridike. Përparimet teorike përfshijnë:

1. Ndriçimi i Ndërgjegjes: Ky koncept zhvendos fokusin nga pikëpamja tradicionale e demencës si një rënie progresive e aftësive njohëse drejt një qasjeje që vë në pah aftësitë e mbetura njohëse. Ai sugjeron që momentet e qartësisë te pacientët me demencë, të ngjashme me ndriçimin, mund të kultivohen, duke shtuar një dimension të ri në kuptimin dhe kujdesin për individët me demencë.
2. Kujdesi Neuroindividual: Modeli përparon diskutimet teorike duke avokuar për plane kujdesi të përshtatura sipas profileve unike neurologjike dhe psikologjike të secilit pacient. Ky komponent bazohet në kërkimet më të fundit të neuroshkencës, duke kaluar përtej qasjeve të përgjithshme të trajtimit.
3. Terapia e Personalizuar: Modeli thellon njohuritë teorike duke theksuar terapinë që është e përshtatur me historinë, pikat e forta dhe interesat e individit, duke promovuar kështu rezultate më të mira klinike dhe kënaqësinë e pacientit.
4. Mjedisi Aktivizues: Ky koncept prezanton teorinë se faktorët mjedisorë mund të ndikojnë ndjeshëm në mirëqenien dhe stimulimin njohës të pacientëve me demencë. Ai integron teoritë nga psikologjia e mjedisit në kujdesin ndaj demencës.
5. Kujdesi Juridik-Etik: Ky komponent zgjeron kornizën teorike të kujdesit ndaj demencës duke përfshirë konsideratat ligjore dhe etike, duke siguruar që praktikat e kujdesit të jenë në përputhje me ligjin dhe të respektojnë të drejtat e pacientit.

Kontributet në Praktikë

Modeli LIPAJ ofron një kornizë praktike dhe të bazuar në prova për kujdestarët, profesionistët e kujdesit shëndetësor dhe institucionet që merren me kujdesin ndaj demencës. Kontributet kryesore praktike përfshijnë:

1. Kujdes i Strukturuar dhe Gjithëpërfshirës: Modeli ofron një strukturë të qartë për kujdesin ndaj demencës, duke siguruar që të gjitha aspektet e nevojave të pacientit—njohëse, emocionale, fizike dhe etike—të adresohen. Kjo mund të çojë në praktika më të organizuara dhe efektive të kujdesit.
2. Trajnime dhe Mjete për Kujdestarët: Modeli thekson nevojën për trajnime të vazhdueshme për kujdestarët, duke i pajisur ata me mjete praktike për të zbatuar me sukses komponentët e LIPAJ-it. Ky fokus në edukimin e vazhdueshëm ndihmon në ruajtjen e standardeve të larta të kujdesit.
3. Plane Kujdesi të Personalizuara dhe Adaptuara: Duke avokuar për plane kujdesi të individualizuara, modeli LIPAJ siguron që trajtimet të jenë jo vetëm të bazuara në prova, por edhe të personalizuara sipas nevojave specifike të pacientit, duke përmirësuar cilësinë e jetës dhe rezultatet e kujdesit.
4. Optimizimi i Mjedisit: Theksi i vënë në krijimin e një mjedisi aktivizues përkthehet në strategji praktike për dizajnimin e hapësirave të jetesës dhe aktiviteteve që rrisin angazhimin e pacientit dhe ngadalësojnë përparimin e simptomave të demencës.
5. Zbatimi i Kujdesit Etik: Përqendrimi i modelit në kujdesin juridik-etik siguron që të gjitha praktikat të jenë në përputhje me ligjin dhe etikën, duke nxitur kështu besimin dhe transparencën në praktikat e kujdesit.

Kontributet në Politika

Modeli LIPAJ ka implikime të rëndësishme për zhvillimin e politikave në kujdesin ndaj demencës:

1. Standardet e Kujdesit Holistik: Modeli mund të informojë krijimin e standardeve të kujdesit holistik që integrojnë konsideratat mjekësore, psikologjike dhe etike. Këto standarde mund të adoptohen në nivele institucionale, rajonale ose kombëtare për të përmirësuar kujdesin ndaj demencës.
2. Udhëzime për Kujdesin Etik: Theksi në kujdesin juridik-etik mund të ndikojë në politikat që kërkojnë trajnime etike për kujdestarët dhe krijimin e komisioneve etike brenda institucioneve të kujdesit. Kjo do të siguronte që praktikat e kujdesit ndaj demencës të jenë në përputhje me standardet ligjore dhe parimet etike.
3. Mbështetje Politike për Dizajnin e Mjedisit: Përqendrimi i modelit LIPAJ në mjediset aktivizuese mund të çojë në politika që inkurajojnë ose kërkojnë krijimin e mjediseve miqësore për demencën në mjediset e kujdesit shëndetësor dhe banimit, duke promovuar mirëqenien e pacientit.
4. Avokim për Edukimin e Vazhdueshëm: Duke theksuar nevojën për trajnime të vazhdueshme, modeli mbështet iniciativat politike që financojnë dhe promovojnë zhvillimin profesional të vazhdueshëm për ata që punojnë në kujdesin ndaj demencës.

Konkludim 

Modeli LIPAJ përfaqëson një përparim të rëndësishëm në kujdesin ndaj demencës, duke kombinuar rigorozitetin shkencor me ndjeshmërinë etike për të ofruar kujdes holistik dhe të personalizuar. Ai nënvizon rëndësinë e trajnimit të vazhdueshëm, kërkimit dhe bashkëpunimit ndërdisiplinor për të ruajtur standarde të larta të kujdesit.

Modeli LIPAJ ofron një kornizë inovative dhe gjithëpërfshirëse për kujdesin ndaj demencës, duke integruar përparimet shkencore me konsideratat etike për të ofruar kujdes të individualizuar, të respektueshëm dhe efektiv. Ai thekson rëndësinë e të parit të individit përtej sëmundjes, duke avokuar për edukim të vazhdueshëm dhe bashkëpunim ndërdisiplinor për t’u përshtatur me nevojat e kujdesit që evoluojnë.

Kërkimet e ardhshme duhet të fokusohen në validimin e mëtejshëm empirik të modelit dhe aplikimin e tij në mjedise të ndryshme të kujdesit

Referencat

1. Kitwood, T. (1997). Dementia Reconsidered: The Person Comes First. Open University Press.
2. Budson, A. E., & Kowall, N. W. (2016). The Handbook of Alzheimer’s Disease and Other Dementias. Wiley-Blackwell.
3. Sabat, S. R. (2001). The Experience of Alzheimer’s Disease: Life Through a Tangled Veil. Blackwell.
4. Brooker, D., & Latham, I. (2015). Person-Centred Dementia Care: Making Services Better with the VIPS Framework. Jessica Kingsley Publishers.
5. Feil, N. (2002). The Validation Breakthrough: Simple Techniques for Communicating with People with Alzheimer’s-Type Dementia. Health Professions Press.

Copyright (c) 2024 Xhavit Lipaj, Fadil Çitaku

Dr. Shefqet Deliallisi/

Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) para tre ditësh deklaroi shpërthimin në Afrikë të epidemisë së Lijës së majmunit (monkey pox) shkaktuar nga një varianti i ri ngjitës i virusit Mpox, dhe shpalli emergjencën botërore të shëndetit publik.

Disa orë me pas agjencia e shëndetit publik e Suedisë regjistroi rastin e parë jashtë kontinentit Afrikan…edhe pak më pas u deklarua një rast edhe në Pakistan.

Historia vazhdon…

***

Antibiotikët e rinj të fuqishëm dhe vaksinimi, krijuan iluzionin e gabuar se epoka e sëmundjeve infektive po merrte fund…

Në fundin e viteve 60′, nxitur nga mposhtja e lisë, poliomielitit dhe sëmundjeve të tjera infektive gjatë dy dekadave të mëparshme, komuniteti mjekësor në përgjithësi besonte se sëmundjet infektive ishin mposhtur, shkenca e kishte fituar luftën kundër mikrobeve, dhe mjekësia, duhej t’i kthehej luftës kundër sëmundjeve kronike si kanceri dhe sëmundjet e zemrës.

Dr. Robert Petersdorf, ikonë në fushën e sëmundjeve infektive, në fundin e viteve 1970, me shkrimin e tij “Dilema e mjekëve” tërhoqi vëmendjen e opinionit mjeksor :

“Megjithë besnikërinë që unë kam ndaj sëmundjeve infektive, s’mund të mos pyes veten, ku janë sëmundjet infektive”?!

Dy vite më pas (1972), mikrobiologë me famë botërore për zbulimet e tyre, Macfarlane Burnet dhe David White, në librin “Historia natyrale e sëmundjeve infektive”, shkruanin: “Parashikimi më i mundshëm për të ardhmen për sëmundjet infektive është se do të jenë shumë të fjetura. Ndonjë sëmundje e re, edhe mund të shfaqet papritur, është shfaqur gjithmonë, por pesëdhjetë vitet e fundit asnjë s’kemi parë”.

Pasojat : strukturat gjigande në shërbim të sëmundjeve infektive u tkurrën, spitalet u kthyen në objekte historike, specialiteti dhe specialistët e sëmundjeve infektive u shvlerësuan…

***

Në verën e vitit 1981 u shfaqën rastet e para të asaj që do të njihej si SIDA, ndikimi global i të cilës ishte tronditës, më shumë se 84 milionë të infektuar me virusin HIV, dyzet milionë të vdekur. Kjo bëri që interesi për sëmundjet infektive të ringjallej, u bë e qartë se kërcinimi prej tyre do të vazhdonte…

Më pas gripi i shpendëve ; gripi i derrit (e para pandemi e shekullit të 21-të,); shpërthime të Ebolës në Afrikë; Zika në amerikë; sindroma e rëndë akute e frymëmarrjes (SARS) ; sindroma e frymëmarrjes në Lindjen e Mesme (MERS)…

****

Në prill 2015, në kohën e epidemisë së Ebola-s , Bill Gate ngriti alarmin :

” Një epidemi e tmershme pritet të shpërthejë! Rreziku s’janë rraketat por viruset, s’është rreziku nuklear por epidemitë botrore. Virusevet mund të vrasin 10 milion njerëz…duhet të nxjerrim mësime nga epidemia e Ebolës”…por mësimet u haruan.

Pandemia covid -19 që shpërtheu në 2019, e gjeti botën të papërgatitur…

***

Aleksandër Fleming në vitin1928, ditën kur ishte duke marrë çmimin Nobel për zbulimin e penicilinës paralajmëroi : “Në të ardhmen bakteriet mund të evoluojë dhe të bëhen të afta për t’i mposhtin antibiotikët…”

Ka vite që rezistenca ndaj antibiotikeve bërben një kërcënim serioz për mbarë botën.

Gjithnjë e më shpesh mjekët luftojnë infeksione të cilët mund të shuhen vetëm me antibiotikët më të fuqishëm ose, në rastin më të keq, nga asnjëri prej tyre.

****

Në shekullin e 21-të sëmundjet infektive do të vazhdojnë të jenë të shumta.

Epidemi të përsëritura të sëmundjeve të shfaqura rishtazi me një ritëm të përshpejtuar, epidemi sëmundjeve që migrojnë në zona të tjera, sëmundje të vjetra të heshtura që s’janë të shërueshme,

bakteret patogjene që zhvillojnë rezistencë ndaj antibiotikëve…

***

Asnjë arsye s’ka që kërcënimi i sëmundjeve infektive të zbehet, aq më pak të zhduket, Shpërthimi i tyre s’është as rastësor, as kaotik as fatkeqësi natyrore.

Janë ndryshimet e kushteve sociale dhe mjedisore, ndëhyrja brutale e njeriut mbi mjedisin, pushtimi i habitateve të kafshëve, që krjojnë kushte të favorshme për mikrobet që të shumëzohen dhe përhapen lehtësisht…

Shtimi i popullsisë, udhëtimi i shpejtë midis kontinenteve, përdorimi i gabuar i antibiotikëve; luftrat lokale; të gjitha bashkë i kthejnë sëmundjet infektive në një kërcënim ekzistencial për racën njerëzore.

***

“Varka e Noes”

Një bashkëbisedim mes profesorit (një kirurg vaskular) me studentët e tij :

“Supozoni për një çast një përmbytje gjigante që do të shkatërrojë planetin dhe banorët e tij. Ka vetëm një varkë të madhe me të cilën mund të ruhet civilizimin. Në këtë varkë ka vend vetëm për 100 banorë mes tyre vetëm pesë mjekë.

Cilët mjekë mendoni që duhen marrënë anije?

Studentët diskutojnë, dhe përfundojnë : “Më të dobishmit për këtë mision duhet të jenë mjekë që mund të zgjidhnin shqetësimet e çastit, një mjek urgjence, një mjek familje, një anestezist, një kirurg i përgjithshëm, madje dhe një kirurg ortoped !”

Profesori ndërhyn : “Duhet të merrni parasysh që përzgjedhja juaj duhet të sigurojë ripopullimin e botës së re pas përmbytjes”. Rikthehet diskutimi, qetësia pas përmbytjes rriti vlerat e mjekut obstetër dhe pediatër…

Dhe ndërsa anija po bëhej gati për lundrim, profesori ndërhyn përsëri :

“Po sikur të ketë sëmundje infektive të reja, që nuk janë hasur kurrëndonjëherë më parë ?”

Studentët lëkunden, dikush propozon : ” të domozdoshëm janë një mjek infeksionist apo dhe epidemiolog…”

***

Ka vite që mjekët e rinj s’preferojnë më specialitetin e sëmnundjeve infektive.

Pasiguria për të ardhmen e këtyre sëmundjeve bëri 35 vjet më parë që unë të braktisja zgjedhjen time për specialitetin e sëmundjeve infektive, megjithë pasionin për to, sigurisht ndikuar edhe nga që babai im kish qenë mjek infeksionist…

***

Spostimi i specialiteti të sëmunjeve infektive humbi një ekspertizë unike për diagnostikimin, trajtimin e infeksioneve, humbi mundësinë e paksimit të rezistencës mikrobike, përcaktimin e çfarë mjekimi duhet, dhe më e rëndësishmja, çfarë mjekimi nuk duhet.

Për gjithë këto arsye, specialiteti i sëmundjeve infektive duhet të kthehet në një nga specialitetet tërheqëse për studentët dhe mjekët e rinj.

***

Sëmundjet infektive në shekuj kanë ardhur valë-valë, kanë marrë ç’kanë dashur, kanë ikur, për t’u rikthyer dhe për të riikur.

Ajo që duket si fundi i sëmundjeve infektive, në të vërtetë është vetëm përshtatja për të jetuar me to.

Saimir Kadiu/

Imagjinoni një fermer të përulur skocez të quajtur Fleming duke u munduar në fermën e tij, kur befas, britma shpuese thyejnë qetësinë. Pa menduar, ai braktis mjetet e tij dhe vrapon drejt zhurmes.

Ajo që gjen është një fëmijë që lufton në moçal, i bllokuar dhe duke u mbytur. Pa hezitim, Fleming rrezikon jetën e tij, duke përdorur një degë të gjatë për ta tërhequr fëmijën drejt sigurisë.

Të nesërmen, një makinë luksoze shkon drejt shtëpisë modeste të Flemingut. Doli një zotëri i shquar – Randolph Churchill, babai i djalit që Fleming shpëtoi. Churchill ofrohet të shlyejë guximin e fermerit me pasuri, por Fleming nuk pranon, duke thënë: “Të shpëtoj dikë është detyra ime; humanizmi nuk ka çmim”.

Pikërisht atëherë, djali i vetë Flemingut shfaqet në derë. Churchill, i intriguar, pyet: “A është ky djali juaj?” Kur Fleming konfirmon me krenari, Churchill propozon një marrëveshje intriguese: nëse Fleming nuk pranon paratë e tij, ai do të financojë shkollimin e djalit në shkollat ​​më të mira, duke u siguruar që ai të ketë të njëjtat mundësi si vetë fëmija i Churchillit.

Fleming, duke kuptuar mundësinë për t’i dhënë djalit të tij një të ardhme që nuk mund ta përballonte kurrë, pranon me mirënjohje. Djali i tij vazhdon të ndjekë Shkollën Mjekësore të Shën Marisë në Londër dhe bëhet Sir Alexander Fleming, shpikësi i penicilinës.

Por ja ku historia e bën rrethin e plotë: vite më vonë, është penicilina që i shpëton jetën Winston Churchill, djalit të Randolph, i cili do të bëhej dy herë kryeministër i Britanisë.

A nuk është magjepsëse se si një akt i vetëm mirësie mund të valëvitet nëpër histori, duke lidhur jetë në mënyra kaq të papritura?

Dr. Zekri Palushi, Australi

(Kërkimet e reja shkencore kanë treguar se kemoterapia zgjon nga gjumi qelizat e fjetura kanceroze, dhe ndihmon që sëmundja të shpërndahet në qeliza dhe organe të shëndosha, duke inkurajuar   kështu rikthimin e kësaj sëmundje, bile edhe në një formë më e fuqishme)!

Në botën e trajtimit të sëmundjeve kanceroze lajmet ecin me shumë avashllëk. E them këtë, sepse kanë kaluar 12 vjet nga koha që kërkues të ndryshëm shkencor, arritën të demonstrojnë se kemoterapia (chemotherapy), në të vërtetë ndihmon si në rritjen, ashtu dhe shpërndarjen e kancerit, dhe këtë e bën nëpërmjet invadimit të qelizave të shëndosha që rrethojnë zonën kanceroze. Pesë vjet më vonë, punonjës të tjerë shkencorë gjetën se mekanizmi riparues i ilaçeve kemoterapeutike, i ndihmon qëlizat kanceroze që të rikthehen, bile edhe më të fuqishme.

     Duke u bazuar në praktikën e tyre të përditëshme, edhe vetë mjekët onkolog, kanë arritur në të njejtin  konkluzion me çfar thamë më sipër, por megjithatë, ata prap se prap vazhdojë t’ju japin ilaçe kemoterapeutike pacientëve të tyre, dhe këtë e bëjnë jo vetëm në pacjentët me kancer aktiv, por e japin, apo e rrekomandojnë edhe në pacien të shëndoshë. Për shembull: Gratë me kancer të gjirit edhe pse, pas ndërhyrjes kirurgjikale konsiderohen të sheruara, (heqja kirurgjikale, për një kancer të pa metastatizuar, konsiderohet si standard i artë trajtimi), prap se prap, atyre në shumicën e rasteve u jepet një kurs kemoterapie! 

    Le të shohim shkurtimisht se çfar thonë disa punime shkencore për kemoterapinë. 

Për shembull: Një grup studiuesish, në Qendrën Fred Hutchinson të kancerit, në Seattle të Washingtonit (Fred Hutchinson Cancer Research Centre), ka zbuluar se kemoterapia inkurajon prodhimin e proteinës WNT16B, e cila ndihmon qelizat kanceroze jo vetëm për të mbijetuar, por edhe për rritur. Po kështu, kjo proteinë bashkvepron me qeliza të tjera kanceroze, duke i nxitur ata që jo vetëm të rriten, por edhe të invadojnë qelizat e shëndosha, dhe si pasoj e këtij veprimi, ky kancer bëhet rrezistent ndaj trajtimit të më vonshëm që mund ti bëhet.

    Pra, sipas këtij studimi, llogjika të thotë se kemoterapia është një trajtim krejt i pa arsyeshëm, një gjë që është konfirmuar që nga viti 2012, por që është injoruar, dhe vazhdon të injorohet edhe sot.

   Vlen të përmendet se edhe pësë vjet më parë, punonjës të tjerë shkencorë, arritën në të njëjtin konkluzion, duke thënë se: Me ilaçe kemoterapeutike mund të arrihet një “fitore” e shpejtë kundra kancerit, por, po këto ilaçe, në të njëjtën kohë, aktivizojnë edhe një proces tjetër që, jo vetëm e lejojnë  rikthimin e këtij kanceri, por edhe e ndihmojnë atë që të metastasizohet, pra të përhapet edhe në organe të tjera.

     Ndërsa, Punonjësit Shkencor, të Kolegjit Mjekësor Albert Einstein, në New York, gjatë testimit të efekteve të kemoterapisë në qelizat kanceroze të gjirit, kanë gjetur se këto ilaçe aktivizojnë një mekanizëm riparues, i cili mundëson jo vetëm rikthimin e qelizave kanceroze, por i  bënë ata edhe më të fuqishme. Përveç kësaj, kemoterapia ndihmon për të krijuar atë që njihet si Tumor Microenvironments of Metastasis (TMEM), e cila, i lejon qëlizat kanceroze që të shpërndahen edhe në organe të tjera.

    Po ky grup shkënctarësh, mendon se këto efekte, kemoterapia i shkakton jo vetëm në kancerin e gjirit, por edhe në format e tjera kanceroze.

    Pothujse e njëjta gjë konfirmohet edhe nga grupi shkencor i Universitetit Emory, në Atlantë, të Georgias (USA). Ata, thonë se kemoterapia ndihmuese (adjuvant chemotherapy), është një arsye e madhe pse kanceri i gjirit rikthehet. Për shembull, TAXANES, (një nga ilaçet më të shpeshta të kemoterapisë), zgjon nga gjumi qëlizat e fjetura, (të cilat më parë ishin kanceroze), dhe në të njëjtën kohë, dëmton qëlizat e shëndosha që gjenden rreth zonën kanceroze. Po ky grup, testoj influencën e taxanes mbi  qelizat stromale kanceroze, (që gjenden në indin lidhorë), -dhe mbi qelizat e shëndosha. Në këto raste, ata gjetën se ky ilaç (DOCETAXEL, një lloj TAXANE), edhe në doza të vogla, kishte arritur të dëmtojë qelizat stromale, por jo qelizat kanceroze. Dhe për më keq, qelizat e fjetura, jo vetëm që ishin ririkthyer në qëliza kanceroze, (një fenomen, që shkencëtarët e përshkruajnë si “escaping from dormancy”), por  edhe kishin filluar të fragmentoheshin (të ndaheshin). Dhe ky proces kishte ndjekur  “efektin domino”, një fenomen, që unë, për shkak të kompleksitetit të tij teknik po e thjeshtëzoj:  Pra, qëlizat më parë të shëndetëshme, dëmtohen nga përdorimi i kemoterapisë, e si rrezultat çlirojnë dy molekula qelizore sinjalizuese, të cilat kanë aftësi që të rrisin inflamacionin G-CSF (granulocyte colony stimulating factor), duke aktivizuar kështu edhe palcën e kockave, -e cila nga ana e sajë çliron qeliza stemike (stem cells), dhe IL-6 (Interleukin-6), që është një molekulë me atribute pro, dhe anti-infamatore. Pra, edhe një herë u  vërtetua se këto procese stimulonin qelizat e fjetura, duke i kthyer ato, përsëri në gjendjen e tyre të mëparshme, kanceroze.

Tashmë dihet se këto dy molekula ndihmojnë për shpërndarjen e kancerit, dhe për aktivizimin e tij, mjafton edhe një dozë e vetme kemotherapie. Për më tepër, ky grup shkencor, vuri re se kemoterapia ri-programonte qëlizat kanceroze, në atë mënyrë, që ata ti rrezistonin mjekimit kemoterapeutik. Ndërsa, në eksperimentet me minj, ata gjetën se përgjigja e sistemit të tyre imunitar shëndërrohej: nga luftimi kundër kancerit, në promotor të rritjes së tij.

Duke u njohur me këto të dhëna shkencore, si dhe, duke ditur vuajtjet ekstreme që pacjentët përjetojnë gjatë sesioneve kemoterapeutike, duke përfshirë ketu dhe efektet anësore që ata shkaktojnë, (si problemet e zemrës, neuropatitë e ndryshme,leukemitë, rikthimin e kancerit, etj., etj.,) atëherë  natyrshëm del pyetja: A ja vlen marrja e kemoterapisë?

    Kjo pra, për mendimin tim, duhet të ishte në epiqendrën e diskutimeve doktorr-pacient, dhe nga këto diskutime, duhet të dalë edhe përgjigja e pyetjes sime. 

    *Në një shkrim tjetër, do të flasim për mundësitë e trajtimit jo-kemoterapeutik të kancerit.

Referencat: 1- NatMed, 2012; 18(9): 1359-68. 2- Sci TransMed, 2017; 9(397): eaan0026. 3- PloS Biology, 2023; 21(9): e3002275. 4- Kathy Katella, “Do You Still Need Chemo for Breast Cancer? Oct4, 2022, yalemedicine.org. 5- NewEng J Med, 2015; 372(2): 134-41

Dr. Zekri Palushi, Australi, 4 Gusht, 2024 

Aleksandër Çipa/

Në fëmininë time të lënë pas, në Himarë, mbaj mend disa gjëra të pashlyeshme në kujtesë… Janë së pari disa elemente dhe fenomene të peizazhit,…disa punë të burrave dhe shumë punë të nënave shamizeza:

Nga peisazhi mbart, … si për shembull, dallgët e detit, sidomos shkumën e tyre në rërë dhe stërkalat në shkëmbinjtë e Spilesë. Plantacionet me ullinj dhe bahçet me portokalle e limona e pak mandarina, përrenjtë që buçisnin dhe i jepnin imazh homerik krejt tablosë së natyrës mbi dhe përreth lagjes Stefanel e cila vendosej mbi Shpellën e Spilesë të cilën herë e quanin të Osisesë, herë të Sfaios, herë të bollotës etj. etj…

( Ky përcaktimi i fundit kishte të bënte me një lojë letrash të sjellë nga emigrantët e Bregut ndoshta nga Aleksandria ose Franca, ku kishin krijuar traditën e tyre mërguese, para viteve 1900….)

Por imazhin që e mbart si një pikturë magjike, epike dhe unike njëherësh, është ai i grupit të himarioteve, ullinj-mbledhëse.

Përgjithësisht ishin shamizeza, ose shamibardha veshur në të zeza. Fytyrëzeshkëta të gjitha… Niseshin diku nga ora 6.30-7.00 e mëngjesit, drejt parcelave me ullinj në muajt e fundvitit… Në ditë me shi siguronin disa katrorë me plastmasë për të mos u lagur dhe për t’i shtruar nën ullinj. Në fëmininë time edhe plastmasi ishte gjë e rrallë. Ullimbledhëset lidhnin në mes disa futa të qepura enkas, të cilat mund të mbanin nga 5 deri në 7 e herë-herë edhe 10 kilogramë ullinj. Mbi lidhësen e futës së bardhë e cila shpesh ndotej për shkak të baltës së duarve që lëviznin si mekanizëm preçiz, lidhnin së pari një thes në të cilin do të hidhnin futat me ullinj të mbledhur. Ishte një mundim raskapitës që krijonte përditë një garë të çuditshme ekzistenciale mes atyre shamizezave dhe shamibardhave të Bregut. Ato dëshmonin një aftësi sa prej skllavesh, aq edhe prej spartanesh. Nuk e njihnin lodhjen edhe kur raskapiteshin. I shtonin futat me ullinj pasi çukisnin me shpejtësinë më magjepsëse të çdo sqepi, ullinjtë e rënë nga pemët shtatmëdha apo të shkundura prej tyre. Duart e tyre ishin të ashpra edhe pse duar nënash ose bijash!

Ato e kryenin këtë punë pa e ndërprerë nga ora 7 e mëngjesit deri në orën 5 të çdo pasditeje. Pushonin ndoshta vetëm një gjysëm ore që hanin diçka nga bohçet e tyre për drekë.

Në orën e pasdites së vonë, pasi fshihnin futat ose thasët në trungjet, kryesisht zgavrat e ullinjve, për t’i gjetur të nesërmen, niseshin drejt shtëpive… Ky ritual vazhdonte deri sa mbaronte vjelja ose mbledhja e ullinjve. Sipas tyre ulliri ishte një vit në ksodhi dhe një vit jo. Ato të gjitha shfaqeshin dhe dëshmoheshin nëpër parcelat e ullinjve, më këmbëngulëse se dallgët mbi shkëmbinj, duke e përsëritur rëndomë si maksimë të jetës së tyre, shprehjen bregase: Përpiqemi si vala për shkëmbi!,- aq e preferuar veçanërisht prej nënës sime, një kampione e përhershme në mbledhjen e ullinjve…!

Himarë, Gusht 2024