Tek shqiptarët feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore
Nga Shaban JASHARI*
Rilindasit shqiptarë e kuptuan herët se feja, kur shkëputet nga identiteti kombëtar, nuk e forcon shoqërinë, por e fragmentarizon atë. Nga Hoxhë Tahsini te Pashko Vasa e Gjergj Fishta, mendimi rilindas ndërtoi një paradigmë ku besimi ishte çështje shpirtërore, ndërsa kombi kusht i mbijetesës historike – një mësim që sot duket më aktual se kurrë.
Feja dhe identiteti politik: një vështrim teorik
Në literaturën klasike islame, marrëdhënia ndërmjet fesë dhe komunitetit politik nuk është absolutiste.
Historiani dhe filozofi i madh mysliman Ibn Khaldun, në veprën e tij ‘Mukaddime’, thekson se feja, si e vetme, nuk mund të prodhojë shtet pa ekzistencën e “asabiyya”-s, (lokalitetin e llojit) pra pa një solidaritet identitar dhe shoqëror. Sipas tij, bashkësia njerëzore dhe ndjenja e përkatësisë paraprijnë shpesh dogmën, ndërsa feja e forcon shtetin vetëm kur mbështetet mbi një identitet të qëndrueshëm kolektiv.
Kjo tezë gjen zbatim praktik pothuajse te të gjithë popujt myslimanë: te turqit, persët, arabët apo popujt e Azisë Juglindore, ku feja është përdorur si element koheziv i kombit, e jo si instrument për ta shpërbërë atë. Në këto raste, feja është nënshtruar interesit historik të komunitetit politik. Tek shqiptarët: feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore.
Kjo krijoi një çarje të thellë ndërmjet besimit dhe vetëdijes kombëtare – një çarje që rilindasit tanë e vunë re herët dhe e konsideruan rrezik ekzistencial. Pa një identitet kombëtar të fortë, shqiptarët rrezikonin të zhdukeshin si subjekt historik. Dijetari ynë, që bashkoi fenë me kombin e që ishte ndër figurat më emblematike të këtij mendimi ishte Hoxhë Tahsini, rektori i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun) dhe një nga mendjet më të ndritura të shekullit XIX. Ai përfaqësonte modelin e dijetarit mysliman që e shihte kombin si domosdoshmëri historike dhe ishte kritik i ashpër ndaj fanatizmit fetar dhe influencave të huaja që s’kishin lidhje me Islamin burimor. Thënia e tij domethënëse: “Feja pa dije prodhon servilizëm, ndërsa dija pa identitet prodhon imitues mistik” përmbledh qartë filozofinë e tij. Në ligjërimet e veta, Tahsini theksonte domosdoshmërinë e arsimit në gjuhën amtare dhe e konsideronte ruajtjen e gjuhës si obligim fetar po aq sa kombëtar. Për të, Zoti u flet njerëzve përmes arsyes dhe gjuhës së tyre. Në këtë kuptim, ai mishëronte një Islam të brendësuar në realitetin shqiptar, jo të importuar.
Ndarjet fetare rrezikonin ekzistencën e kombit shqiptar
Pashko Vasa, një funksionar i lartë osman (me besim katolik) por mbi të gjitha patriot shqiptar, e kuptoi herët se feja, në rrethana të caktuara, ishte shndërruar në burim përçarjeje dhe regresi. Thënia e tij e famshme: “Feja e shqyptarit asht shqyptaria”, nuk ishte mohim i fesë, por thirrje për subordinimin e saj ndaj interesit kombëtar. Në veprën “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët”, ai argumenton se në prag të rënies së Perandorisë Osmane, bashkë me fqinjët ballkanikë, e shfrytëzuan ndarjen fetare për të mohuar ekzistencën e kombit shqiptar. Paralajmërimi i tij ishte i qartë: pa vetëdije kombëtare, shqiptarët do të treten në identitete të huaja; pa gjuhë dhe histori të përbashkët, do të shndërrohen në instrument kundër vetvetes.
Gjergj Fishta, klerik françeskan, poet dhe ideolog kombëtar, ishte ndër kritikët më të ashpër të imitimit kulturor dhe mohimit të vetvetes. Në “Lahuta e Malcis” dhe publicistikën e tij, ai denoncon shqiptarin që mohon traditën, përvetëson zakone e veshje të huaja dhe nënçmon gjuhën e vet në emër të “fesë”.
Fishta nuk sulmonte fenë, por fenë e shkëputur nga kombi. Këtë e konsideronte formën më të rrezikshme të robërisë, robërinë mendore, më të rrezikshme se pushtimi i huaj. Sipas tij, imitimi i verbër i dukjes, veshjes, emërtimeve nuk kishte as bazë fetare, as mbështetje në libra të shenjtë.
Rilindja shqiptare nuk ishte monopol i një feje. Ajo përfshinte edhe rilindasit tanë emblematik: Sami Frashëri e quante gjuhën shqipe “themeli i kombit”, ndërsa, i vëllai, Naim Frashëri, që predikonte një etikë fetare të pajtueshme me humanizmin dhe kombëtarizmin, apo Hasan Prishtina, i cili e shihte autonominë kombëtare si obligim patjetërsueshëm moral. Fatkeqësisht, ky vizion progresist nuk u shndërrua kurrë në doktrinë të qëndrueshme institucionale. Përkundrazi, u zëvendësua shpesh nga diskurse fetare importuese, shpeshherë mohuese ndaj gjuhës, historisë dhe traditës shqiptare.
Besimi fetar le të jetë në harmoni me interesin kombëtar
Maksima e njohur “Pa vatan s’ka iman”, ndonëse nuk është hadith autentik, është plotësisht në përputhje me filozofinë politike islame. Mendimtarët e huaj, si Ali Abdel Razik dhe Muhamed Abdu argumentojnë se Islami nuk imponon një formë të caktuar shteti, por kërkon rend, drejtësi, siguri dhe vlera që mund të garantohen vetëm nga një shtet funksional.
Ideja se feja mund të mbijetojë pa shtet, pa ushtri dhe pa vetëdije kombëtare është një utopi romantike, historikisht e pavërtetë. Problemi shqiptar nuk është fetar, por historik dhe sociologjik: feja shpesh është përjetuar si alternativë ndaj kombit, jo si pjesë e tij.
Zgjidhja nuk qëndron në mohimin e besimit, por në rikthimin e mendimit progresist shqiptar, ku feja është çështje e lidhjes shpirtërore me Krijuesin, ndërsa kombi parakusht i ekzistencës historike.
Në këtë kontest do të shtoja nevojën imediate për demaskimin shpikjeve sensacionale të pakuptimta të gjoja ‘ulemave’ të tanë, se, ta nxëmë, emërtimet e foshnjeve me ’emra islam’ është normë e patjersueshme e Islamit, ashtu siç thonë se gjoja egzistuaka përshëndetje eksluzive islame, e cila doemos duhet të jet në arabisht. Të dy këto shembuj e shumë të tjerë, janë trillime të pabaza, të fabrikuara, dhe se me këtë pavetëdijshëm duan ta korrigjojnë edhe librin e shejt-kur’anin, në të cilin qartë thuhet se, të gjithë ne, bijtë e Ademit jemi edhe të dallueshëm me kulturë, gjuhë, tradita e tipare të caktuara. Ulematë tanë edhe pse e dinë këtë, i keqinterpretojnë gjërat, thua se gjuha jonë s’paska përshëndetje adekuate apo emra përkatës. Besimtari shqiptar apo i cilitdo komb, sa herë që të përshëndet, e lidhë ate me falënderim ndaj Krijuesit, dhe sa herë që përgjigjet se ‘jam mirë’ i’a shton ate me fjalë, apo me bindje se falënderimi i takon vetëm Zotit’, e që në fakt është Elhamdulillah në Shqip.
Pastaj, Profeti Muhamed, me asnjë fjalë askund nuk ka porositur që emërimi i fëmijve të bëhet në gjuhë të caktuar, por ka preferuar vënien e emrave të mirë, ndërsa, ulematë tonë kan devijuar me shpikjet e e tyre, se emri muslimanit mund të ishte vetëm në gjuhën e Kur’anit. Nëse do ishte siç na porosisin këta ulema xhahila, atëherë del se, edhe profeti Muhamed e paska patur gabim që bashkëkohanikëve (sahabve)të tij, nuk i ia ka ndërruar emrat e tyre paraislam, por të njejtit i mbajtën emrat që i kishin në paraislam.
Dhe sa herë që ndokush nga ne, mundohet të bëjë sugjerime për tema si kjo, pasuesit e këtyre ulemave të shpallin për anmik të fesë.
Rrjedhimisht, është koha që shqiptarët, si gjithë popujt e civilizuar, ta praktikojnë besimin e tyre në harmoni me interesin shtetformues dhe kombëtar, larg influencave dekadente e konfliktuale që, përveç prapambetjes, nuk i kanë sjellë kurrë të mira këtij populli të shumëvuajtur.
*Autori është orientalist dhe diplomat karriere.