Studim nga Rafael Floqi/
Figura e Gjergj Bashtës (ital. Giorgio Basta) përfaqëson një nga shembujt më domethënës të komandantit arbëresh në shërbim të fuqive të mëdha evropiane të shekujve XVI–XVII. I lindur në një familje shqiptare të Italisë së Jugut, i formuar në shkollën ushtarake të Spanjës dhe Flandrës, dhe i afirmuar si gjeneral i Habsburgëve në Hungari e Transilvani, Bashta mishëron kalimin nga kondotieri i Rilindjes drejt gjeneralit profesionist të epokës moderne. Ky studim synon të paraqesë një trajtim të integruar të jetës, veprimtarisë ushtarake, rolit politik dhe trashëgimisë teorike të Gjergj Bashtës, duke e analizuar atë si figurë historike komplekse: njëkohësisht strateg i aftë, administrator perandorak i pamëshirshëm dhe autor i rëndësishëm i doktrinës ushtarake evropiane.
1. Hyrje: një arbëresh në qendër të historisë evropiane
Historia e Evropës së hershme moderne nuk mund të kuptohet pa rolin e diasporave ushtarake, ndër të cilat arbëreshët zënë një vend të veçantë. Pas rënies së trojeve shqiptare nën sundimin osman, mijëra shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut, ku ruajtën identitetin kulturor dhe u integruan fuqishëm në strukturat ushtarake të mbretërive italiane dhe të Perandorisë Spanjolle. Nga ky mjedis doli edhe figura e Gjergj Bashtës, i cili arriti një karrierë që e vendos në rangun e gjeneralëve më të njohur të kohës së tij.
Bashta nuk është thjesht një figurë ushtarake. Ai është një nyje ku ndërthuren politika perandorake, konfliktet fetare, transformimet e artit të luftës dhe tensionet etnike e shoqërore në Evropën Qendrore dhe Lindore. Për këtë arsye, vlerësimi i tij kërkon një qasje të shumëfishtë: biografike, ushtarake, politike dhe historiografike.
2. Origjina arbëreshe dhe formimi familjar
Gjergj Bashta lindi më 30 janar 1544 në Rocca, e identifikuar zakonisht me Roccaforzata (Taranto), në zonën e Terra d’Otrantos. Familja e tij i përkiste komunitetit arbëresh, të formuar nga shqiptarë të shpërngulur pas pushtimeve osmane në Ballkan. I ati, Dhimitër Bashta, ishte një shqiptar nga Epiri, i cili kishte gjetur strehë në Itali dhe kishte hyrë në shërbim të Perandorisë Spanjolle.
Dhimitëri Bashta shërbeu si oficer kalorësie në fushatat piemontese dhe më pas në Flandër, nën komandën e Dukës së Albës, një nga figurat kyçe të politikës dhe luftës spanjolle në shekullin XVI. Ky fakt e vendosi Gjergjin që në fëmijëri në një mjedis thellësisht ushtarak, ku disiplina, hierarkia dhe besnikëria ndaj sovranit përbënin vlera themelore.
Burime të ndryshme bibliografike përmendin edhe variante të tjera për vendlindjen e Bashtës (Rocca d’Arazzo në Piemonte ose San Nicola dell’Alto pranë Crotone-s), por konsensusi historiografik anon drejt origjinës së tij arbëreshe në Italinë e Jugut. Ky element etnik është i rëndësishëm, pasi shpjegon lidhjen e tij të fortë me traditën e shërbimit ushtarak si mjet integrimi dhe ngjitjeje shoqërore.
3. Hapat e parë në karrierën ushtarake
Gjergj Bashta hyri shumë herët në shërbimin ushtarak, fillimisht nën komandën e të atit. Ai u dallua për aftësi organizative dhe për disiplinë, duke u ngritur shpejt në gradën e oficerit. Pas vdekjes së Dhimitrit, Bashta shërbeu në një kompani kalorësie të drejtuar nga vëllai i madh, Nikolla, duke vazhduar traditën familjare.
Formimi i tij i hershëm ndodhi në një periudhë kur lufta evropiane po ndryshonte rrënjësisht. Kalorësia e rëndë feudale po humbiste rolin dominues, ndërsa formacionet e përziera me këmbësori të armatosur me armë zjarri po fitonin terren. Bashta u formua pikërisht në këtë tranzicion, duke përthithur risitë taktike që do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij.
4. Shërbimi ndaj Filipit II dhe përvoja perëndimore
Karriera e Bashtës u konsolidua në shërbim të mbretit spanjoll Filipi II, një nga sundimtarët më të fuqishëm të Evropës së shekullit XVI. Ai u angazhua kryesisht në frontin francez dhe në Vendet e Ulëta (Flandër), dy teatro lufte ku ushtritë spanjolle përballeshin me kundërshtarë të fortë dhe me forma të reja të luftës.
Në vitin 1578, Bashta kaloi nën komandën e Alessandro Farneses, guvernator i Vendeve të Ulëta dhe një nga strategët më të shquar të kohës. Nën Farnesen, Bashta fitoi përvojë të drejtpërdrejtë në drejtimin e trupave të mëdha, në logjistikë dhe në manovra operative komplekse.
Kjo periudhë është thelbësore për të kuptuar zhvillimin e mendimit ushtarak të Bashtës. Pikërisht në Flandër ai filloi të eksperimentojë me përdorimin sistematik të kalorësisë së lehtë për zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Historiografia i atribuon atij zhvillimin e ashtuquajturave scolte mobili, poste të lëvizshme që garantonin sigurinë e ushtrisë dhe parandalonin sulmet e papritura.
5. Nga Spanja te Habsburgët: ngritja në rang gjenerali
Pas vdekjes së Farneses, me rekomandimin e Filipit II, Gjergj Bashta u emërua gjeneral në ushtrinë e Perandorisë së Shenjtë Romake, në shërbim të perandorit Rudolf II. Ky kalim shënon një kthesë vendimtare në karrierën e tij, pasi e vendosi në qendër të politikës ushtarake habsburgase në Evropën Qendrore dhe Lindore.
Teatri kryesor i veprimtarisë së tij u bë Hungaria, ku Perandoria përballej me Perandorinë Osmane në një konflikt të gjatë dhe shterues, të njohur si Lufta e Gjatë (1591–1606). Në këtë luftë, Bashta u dallua si një nga komandantët më energjikë dhe më të rreptë të Habsburgëve.
Ai drejtoi operacione të rëndësishme ushtarake, duke mbrojtur territore strategjike dhe duke kundërshtuar sulmet osmane. Kronistë të kohës, si Ambrogio Merodio, e përshkruan Bashtën si “tmerri i armëve osmane”, një shprehje që dëshmon reputacionin e tij si luftëtar i pamëshirshëm dhe efektiv.
6. Transilvania: pushtet perandorak dhe konflikt politik
Në fund të shekullit XVI, pas një faze relative qetësie në frontin osman, Rudolf II i besoi Bashtës një mision të ri: konsolidimin e pushtetit perandorak në Transilvani. Ky rajon kishte një status të ndërlikuar politik, me autonomi të pjesshme dhe me sundimtarë vendas që luhateshin midis aleancave të ndryshme.
Pas abdikimit dhe rikthimit të Sigismondo Báthory-t, dhe pas ndërhyrjes së voivodës së Vllahisë, Mihai Viteazul (Mihal Trimi), Bashta u bë figura kyçe e strategjisë habsburgase. Ai luftoi fillimisht kundër Báthory-ve, më pas kundër Mihai Viteazul-it, të cilin e mposhti në Betejën e Mirăslăut (1600), dhe në fund u rreshtua përkohësisht në krah të tij kundër trupave polake. Kulmi i këtij konflikti u arrit në vitin 1601, kur pas fitores ndaj Báthory-t në Goroszló, Bashta urdhëroi vrasjen e Mihai Viteazul-it nga mercenarë nën komandën e tij. Ky akt e konsolidoi pushtetin e Habsburgëve, por njëkohësisht e damkosi Bashtën si figurë të pamëshirshme në historiografinë rumune dhe hungareze.
Në vitin 1603, Gjergj Bashta e shpalli Transilvaninë shtet vasal të Perandorisë së Shenjtë Romake. Qeverisja e tij u karakterizua nga masa drastike administrative dhe ushtarake. Ai konfiskoi tokat e fisnikëve vendas, ndërmori politika të gjermanizimit dhe rivendosi katolicizmin si fe dominuese përmes kundërreformës.
Historianë hungarezë dhe rumunë e përshkruajnë këtë periudhë si një regjim terrori. Popullsia u përball me shkatërrime ekonomike, dhunë dhe pasiguri të vazhdueshme. Disa burime flasin për humbjen e deri një të tretës së popullsisë së rajonit gjatë sundimit të Bashtës. Këto politika nxitën pakënaqësi të thellë, e cila u kanalizua në kryengritjen e udhëhequr nga István Bocskai. Kryengritja shënoi fundin e qeverisjes së Bashtës në Transilvani dhe tregoi kufijtë e dhunës si mjet stabilizimi politik.
7. Tërheqja në Pragë dhe kalimi nga lufta në teori
Pas ngjarjeve në Transilvani, Bashta u tërhoq gradualisht nga veprimtaria aktive ushtarake. Në vitin 1602 ai u shpall kont i Huszt-it, por pak më vonë u dërgua në Pragë, ku kaloi vitet e fundit të jetës.
Kjo periudhë shënon transformimin e Bashtës nga komandant aktiv në teoricien ushtarak. Duke u mbështetur në përvojën e tij të gjatë në fushëbetejë, ai shkroi disa traktate ushtarake që u bënë referencë për kohën.
8. Gjergj Bashta si teoricien i artit të luftës
Dy veprat kryesore të Bashtës janë: Il maestro di campo generale (1606) (“Mjeshtri i përgjithshëm i kampit”), Il governo della cavalleria leggiera (1612)( Drejtimi i kalorësisë së lehtë)
Këto traktate trajtojnë organizimin e ushtrisë, disiplinën, rolin e komandantit dhe përdorimin e kalorësisë së lehtë. Veçanërisht e dyta konsiderohet nga studiuesit si një nga përpjekjet e para sistematike për të kodifikuar përdorimin e kalorësisë së lehtë në ushtritë evropiane.
Në të parën, Bashta i kushton vëmendje të veçantë organizimit të kampit ushtarak, disiplinës, hierarkisë dhe rendit. Ai shkruan: “Il campo ben ordinato vale quanto una vittoria, perché dal disordine nasce la sconfitta.” (Një kamp i mirëorganizuar vlen sa një fitore, sepse nga çrregulli lind humbja.)
Ky mendim e vendos Bashtën në një linjë me teoricienët më të avancuar europianë të kohës, për të cilët logjistika dhe organizimi ishin po aq të rëndësishme sa trimëria në betejë.
Në veprën “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”, ai përqendrohet në rolin specifik të këtij formacioni, duke theksuar dallimin e tij nga kalorësia e rëndë mesjetare. Bashta shkruan: “La cavalleria leggera non vince nello scontro frontale, ma nel movimento, nella sorpresa e nel ritorno improvviso.” (Kalorësia e lehtë nuk fiton në përplasje ballore, por në lëvizje, në befasi dhe në rikthimin e papritur.)
Ky parim është thelbësor për zhvillimin e luftës manovruese, e cila do të bëhej dominante në shekujt pasues. Në këtë kuptim, Bashta shfaqet si pararendës i doktrinave moderne të luftës së shpejtë dhe fleksibile.
Bashta e përshkruan kalorësinë e lehtë si “bebëza e syrit e ushtrive”, duke theksuar rolin e saj në zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Kjo qasje ndikoi drejtpërdrejt në doktrinën ushtarake të shekullit XVII dhe në zhvillimet e mëvonshme gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare.
Pavarësisht shërbimeve të tij të shumta, Gjergj Bashta nuk u shpërblye kurrë plotësisht nga Habsburgët. Ai kaloi vitet e fundit duke kërkuar pagesën e shumave që i detyroheshin. Nga mbi 42.000 florinë të llogaritura si detyrim, atij iu njohën vetëm rreth 3.200 florinë. Më 20 nëntor 1607, pas disa ditësh sëmundjeje, Gjergj Bashta vdiq papritur në Pragë nga një goditje apoplektike.
9. Trashëgimia historike dhe zbulimi i vonë shqiptar
Trashëgimia e Gjergj Bashtës është thellësisht e dyfishtë. Nga njëra anë, ai ishte një nga gjeneralët më të aftë të Habsburgëve dhe një teoricien i rëndësishëm i artit të luftës. Nga ana tjetër, qeverisja e tij në Transilvani mbetet simbol i dhunës perandorake dhe i dështimit të stabilizimit përmes terrorit.
Për historiografinë shqiptare dhe arbëreshe, Bashta mbetet një shembull i integrimit dhe suksesit në strukturat e mëdha evropiane, por edhe një figurë që kërkon vlerësim kritik, larg mitizimit të thjeshtë. Dy traktatet themelore të Gjergj Bashtës janë “Mjeshtri i përgjithshëm i kampit” dhe “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”. Këto vepra, të botuara në shqip nga Shtëpia Botuese e Ushtrisë në vitin 1996, përfaqësojnë një kontribut të çmuar në historinë e mendimit ushtarak shqiptar dhe europian.
Bashta në kujtesën historike shqiptare
Edhe pse vepronte larg trojeve shqiptare, Gjergj Bashta nuk u shkëput kurrë nga identiteti i tij kombëtar. Kjo dëshmohet nga mënyra se si emri i tij u ruajt në kujtesën kolektive shqiptare. Në një letër të vitit 1759, himariotët e rendisin Bashtën menjëherë pas “Pirro”s dhe “Skënderbeu”t – një renditje që flet për prestigjin e jashtëzakonshëm që gëzonte si figurë ushtarake. Më vonë, në vitin 1907, shqiptarët e Shteteve të Bashkuara, në një memorandum drejtuar Konferencës së Hagës, theksonin: “Shqiptarët i kanë dhënë Europës gjeneralë dhe strategë të shquar, të dëshmuar në fushë dhe në teori, si Gjergj Bashta.” Ky citim e shndërron figurën e Bashtës në argument politik dhe diplomatik, duke dëshmuar se ai shihej si pjesë e trashëgimisë europiane të kombit shqiptar.
Rikthimi në historiografinë moderne
Rikthimi i Gjergj Bashtës në kujtesën historike shqiptare ndodhi në vitin 1966, kur historiani Dhimitër Pilika, gjatë hulumtimeve në arkivat e Pragës, zbuloi dokumente dhe referenca që lidhnin drejtpërdrejt emrin e tij me traktate të rëndësishme ushtarake të shekullit XVI. Pilika i botoi për herë të parë këto materiale në revistën Ylli, nr. 7, duke e cilësuar Bashtën si “një mendje ushtarake e nivelit europian, e formuar nga përvoja e drejtpërdrejtë e fushëbetejës dhe nga kultura teorike e kohës”.
Në shekullin XX, emri i Gjergj Bashtës u përfshi në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (1985), ndërsa revista Për mbrojtjen e Atdheut (1990) e cilësonte atë si “një nga mendimtarët më të hershëm shqiptarë që e ngriti përvojën luftarake në nivel doktrine”. Studimet e viteve 2000 e kanë vendosur Bashtën në një kontekst më të gjerë europian, si urë lidhëse mes traditës stratiote shqiptare dhe mendimit ushtarak perëndimor.
Në historinë e mendimit dhe praktikës ushtarake europiane të shekujve XVI–XVII, figura e Gjergj Bashta përfaqëson një nga shembujt më të qartë të kontributit shqiptar në formësimin e doktrinave moderne të luftës. Për dekada me radhë, emri i tij mbeti pothuajse i panjohur për historiografinë shqiptare, ndonëse veprat dhe përvoja e tij qarkullonin në mjedise ushtarake perëndimore. Ky paradoks – njohja në Europë dhe harresa në atdhe – është karakteristik për shumë figura të diasporës shqiptare të Rilindjes.
Bibliografi dhe citime
Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, zëri “Giorgio Basta”.
Giorgio Basta, Il maestro di campo generale, Venedik, 1606.
Giorgio Basta, Il governo della cavalleria leggiera, Venedik, 1612.
Endre Veress (ed.), Basta György hadvezér levelezése és iratai, 1597–1607, Budapest, 1909–1913.
Virgilio Ilari, Dizionario biobibliografico degli scrittori militari italiani.
O. Bäckström, Military Revolution and the Thirty Years War 1618–1648, Helsinki University Press, 2023.
Studime hungareze dhe rumune mbi administrimin habsburgas në Transilvani (shek. XVI–XVII).