Artan Nati/
Shqipëria, ky vend që mban në stemë shqiponjën, po i ngjan gjithnjë e më pak simbolit që e përfaqëson. Sepse sot, shqiponjat e vetme që fluturojnë lart janë politikanët, ndërsa shqipet, njerëzit e zakonshëm, qytetarët, shqiptarët kanë mbetur poshtë, të pambrojtur, të heshtur, pre e kthetrave të pushtetit. Në këtë paradoks tragjik, simboli i lirisë është përmbysur: ai që duhej të ishte shenjë krenarie kombëtare është kthyer në metaforë grabitjeje. Politika ka marrë trajtat e një grabitqari të stërvitur, që ushqehet me varfërinë, me frikën dhe me mungesën e shpresës.
Tragjedia nuk qëndron vetëm te varfëria materiale, por te shkatërrimi i dinjitetit. Një vend që historikisht i ka kënduar lirisë, sot mëson të jetojë me nënshtrim. Shqiponja, dikur simbol i qëndresës, sot përdoret si logo, si dekor, si alibi patriotike për një pushtet që vepron kundër vetë shqipeve. Dhe kështu, në tokën e shqiponjave, liria mbetet vetëm në flamur, ndërsa njerëzit jetojnë si pre, të lodhur, të zhgënjyer, të mësuar me faktin se grabitqari gjithmonë fiton.
Shqipëria është ndoshta i vetmi vend që i thur lavde një historie madhështore, por trashëgon gjithmonë anën e errët të saj. Një vend që flet me krenari për gjuhën “më të vjetër në botë”, për mbrojtjen e krishterimit nga Gjergj Kastrioti, për figurat që i ka dhënë qytetërimit perëndimor, 4 Papë duke përfshirë Papën Klementi XI (nga familja e shquar Albani).Shumë perandorë romakë erdhën nga rajoni më i gjerë ilir (përfshirë edhe Shqipërinë e sotme), me figura kyçe si Kostandini i Madh, Justiniani I dhe Anastasi I, të shekujve 3-6 të cilët e shpëtuan perandorinë nga kriza. Shqiponjat i krijuam, por fatin e tyre nuk e patëm kurrë.
Nga Gjergj Kastrioti nuk morëm Evropën që ai mbrojti me shpatë, por emrin e tij mysliman, Skënderbeu, si një shenjë e paradoksit tonë historik: mbrojtëm Perëndimin, por përfunduam jashtë tij. Nga Kostandini i Madh nuk trashëguam Romën e re dhe krishterimin si bosht qytetërimi, por Kostandinopojën e rënë dhe më pas Stambollin që na pushtoi, na sundoi dhe na ndryshoi fenë, mentalitetin dhe raportin me pushtetin. Nga Aleksandri i Madh, një figurë që sot njihet si helene, mbeti vetëm një krenari e paqartë, e pa artikuluar, një lavdi që të tjerët e administruan më mirë se ne.
Historia shqiptare është një varg humbjesh simbolike: fitore morale, por edhe disfata politike, morrëm heroizma epike, por edhe përfundime tragjike. Ne u bëmë roje të qytetërimit perëndimor, por përfunduam provincë e perandorive lindore. Mbrojtëm krishterimin, por jetuam shekuj nën sundim osman. Krijuam shqiponja historike, por gjithmonë na mbeti fati i shqipes së plagosur, jo i shqiponjës që sundon qiellin.
Dhe kjo tragjedi nuk është vetëm e shkuara. Ajo vazhdon sot, në formën e “shqiponjave të demokracisë”, politikanë që flasin në emër të Perëndimit, por ndërtojnë një sistem që me demokracinë ka vetëm fjalorin. Shqiponjat moderne nuk çlirojnë, por grabisin, nuk ndërtojnë shtet, por e zhvasin, nuk mbajnë njerëzit në vend, por i ndjekin drejt emigrimit. Si dikur perandoritë, sot pushteti vendas e trajton popullin si burim, jo si subjekt.
Kështu, Shqipëria mbetet vendi i paradoksit të përhershëm: me një histori për t’u admiruar dhe një realitet për t’u vajtuar. Një vend që flet për lavdinë e së shkuarës, sepse e tashmja është shumë e dhimbshme për t’u mbrojtur. Shqiponjat tona fluturuan lart në histori, por ne, shqipet, vazhdojmë të ecim në tokë të lodhur, të zhgënjyer dhe gjithnjë gati për t’u larguar nga vendi ynë.
Ndoshta ka ardhur dita që, përpara se të dehemi nga zërat e zhurmshëm të interpretuesve të historisë, të zbresim më në fund në tokë. Përpara se të dëgjojmë me adhurim Eleni Kocaqin, Marin Memën, Sazan Gurin dhe korin gjithnjë në rritje të rrëfimtarëve të lavdisë së përhershme, ndoshta duhet të ndalemi dhe të dëgjojmë atë që kemi zgjedhur ta shmangim. Natyrisht, historianët shqiptarë nuk gënjejnë hapur: ata thjesht tregojnë gjysmën e së vërtetës. Por historia na ka mësuar një gjë të thjeshtë: gjysma e së vërtetës është forma më elegante e gënjeshtrës së plotë. Të thuash të vërtetën nuk ka kosto, është falas. Ndërsa të ndërtosh mite mbi heshtje, përzgjedhje dhe harresë selektive, na ka kushtuar shtrenjtë: identitet, vetëdije dhe, në fund, vetë të ardhmen. Në vend të kësaj, sot dëgjojmë pseudo-shkrimtarë dhe pseudo-analistë që na servirin një histori qetësuese, gati narkotike. Një histori ku ne jemi gjithmonë të pafajshëm, gjithmonë viktima, gjithmonë heroikë, ku faji është përherë i grekëve, i serbëve, i të huajve dhe ku në një përmbysje tragjikisht absurde, Turqia shfaqet si “mbrojtësi ynë më i madh”. Kjo nuk është analizë historike, por terapi e rreme kombëtare, një mënyrë për të shmangur pyetjen më të dhimbshme: çfarë kemi bërë ne vetë me veten tonë?
Tragjedia e vërtetë është se kjo histori e rreme na pëlqen më shumë se e vërteta. Ajo na lejon të ndjehemi krenarë pa u ndjerë përgjegjës, të mallkojmë të tjerët pa u përballur me dështimet tona, të ëndërrojmë një lavdi të shkuar ndërkohë që shkatërrojmë të tashmen. Ndërsa Kadareja, me gjithë ashpërsinë e tij, na fton në një akt të rrallë qytetar: vetëkritikën.
Ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse duhet ta dëgjojmë sot. Sepse një shoqëri që ushqehet vetëm me mite nuk zgjohet kurrë. Dhe një komb që i trembet së vërtetës, sado e dhimbshme të jetë ajo, mbetet i dënuar ta ripërsërisë tragjedinë e vet, herë si farsë, herë si emigrim masiv, por gjithmonë si humbje.
Disa nga të vërtetat më të hidhura që duhet të ndriçojmë janë pikërisht ato që kemi mësuar t’i shmangim. E para: shpesh kemi zgjedhur mbijetesën mbi dinjitetin, kompromisin mbi përballjen, heshtjen mbi revoltën. Kjo na ka mbajtur gjallë në afat të shkurtër, por na ka varfëruar shpirtërisht në afat të gjatë. E dyta: kemi kultivuar një kulturë nënshtrimi ndaj pushtetit, ku sundimtari pranohet si i pashmangshëm dhe jo si i përkohshëm. E treta: kemi pranuar shpesh padrejtësinë si “normalitet” dhe e kemi shndërruar korrupsionin, nepotizmin dhe servilizmin në mekanizma funksionimi shoqëror.
Një tjetër e vërtetë e dhimbshme është mungesa jonë kronike e vetëkritikës. Ne dimë të jemi të ashpër me të tjerët, por të mëshirshëm me veten. Dimë të shkruajmë histori për armiqtë, por jo për fajet tona. Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia: pa vetëkritikë nuk ka reformim, pa reformim nuk ka të ardhme.
Historia shqiptare ka plagë që nuk janë thjesht pasojë e pushtimeve të huaja, por edhe rezultat i zgjedhjeve tona kolektive, i frikës sonë historike dhe i mungesës së një ndërgjegjeje të qëndrueshme qytetare. T’i përmendësh këto të vërteta me emra dhe ngjarje nuk është akt armiqësor ndaj kombit, por një përpjekje për ta nxjerrë atë nga mjegulla morale ku endet prej shekujsh.
Që nga vdekja e Skënderbeut, shqiptarët kanë treguar një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përçarë pikërisht atëherë kur bashkimi ishte jetik. Grindjet e brendshme dhe pazaret personale u bënë më të forta se interesi i përbashkët; Hamza Kastrioti mbeti jo thjesht figurë historike, por model i përsëritur i sjelljes sonë politike.
Nën Perandorinë Osmane, shqiptarët mësuan të mbijetojnë dhe madje të ngjiten lart në hierarki, duke prodhuar pashallarë e vezirë, por jo një vetëdije shtetformuese. Ndërtuam Stambollin, reformuam perandorinë, ndërsa Shqipërinë e lamë në pritje. Jetonim si individë të suksesshëm, por jo si komb i vetëdijshëm.
Kur fqinjët tanë kishin hedhur themelet e shteteve moderne, ne ende debatonim alfabetin. Kongresi i Manastirit ishte një arritje kulturore madhore, por njëkohësisht një sinjal alarmi: po hynim në shekullin XX duke u marrë ende me bazat elementare të identitetit kombëtar.
Pavarësia e vitit 1912 solli flamurin, por jo unitetin. Shteti lindi i dobët, i kapur nga interesa personale dhe feudale. Esad Pashë Toptani nuk ishte përjashtim i rastësishëm, por shenjë e një elite që e shihte pushtetin si pronë private dhe shtetin si mall pazari.
Edhe diktatura nuk ra nga qielli. Ajo u ushqye nga frika, u pranua nga lodhja dhe u mbajt gjallë nga bashkëpunimi i heshtur. Nuk ishte vetëm vullneti i një diktatori, por një sistem ku shumëkush zgjodhi të shërbejë, të heshtë ose të përfitojë.
Pas viteve ’90, Shqipëria humbi një tjetër mundësi historike. Në vend të drejtësisë, zgjodhi harresën. Dosjet u mbyllën, përgjegjësit u ricikluan dhe 1997-a u shfaq si pasojë e drejtpërdrejtë e mashtrimit dhe vetë-mashtrimit kolektiv.
Në të gjitha këto etapa, një pjesë e madhe e inteligjencies nuk u ngrit si ndërgjegje kritike, por u përshtat me pushtetin e radhës. Nga oborret e pashallarëve te partia dhe më pas te oligarkët, komoditeti u zgjodh më shpesh se e vërteta.
Këto të vërteta dhembin sepse na rrëzojnë mitin e përhershëm të viktimës. Tragjedia jonë nuk qëndron vetëm te ajo që na bënë të tjerët, por te ajo që pranuam dhe normalizuam vetë. Prandaj pyetja thelbësore mbetet kaq e rrezikshme dhe kaq e shmangur: a do të vazhdojmë të jetojmë duke u ankuar për historinë, apo do të guxojmë më në fund ta shkruajmë atë?
Në historinë shqiptare, të vërtetat e hidhura nuk janë thënë nga shumica, por nga pak zëra të vetmuar, shpesh të anatemuar në kohën e tyre. Faik Konica denoncoi pa mëshirë provincializmin, servilizmin dhe mungesën e kulturës qytetare, duke e quajtur shoqërinë shqiptare të papërgatitur për shtet. Gjergj Fishta i dha satirë brutalitetit moral dhe hipokrizisë kombëtare, duke ekspozuar përçarjen dhe mendjemadhësinë boshe. Fan Noli foli hapur për elitën grabitqare dhe dështimin moral të klasës politike, duke e parë shtetin si një projekt të tradhtuar nga vetë shqiptarët.
Kadare nuk ka qenë kurrë narkotizues i ndërgjegjes kombëtare. Ai na nxjerr nga roli i viktimës së përhershme dhe na ul në bankën e të akuzuarve. Ai nuk e ktheu historinë shqiptare në mit lavdie, por në autopsi morale, si një trup i lodhur ku frika ka jetuar më gjatë se liria dhe nënshtrimi ka qenë më funksional se revolta. Prandaj sulmohet. Prandaj banalizohet. Sepse Kadare na rrëzon maskat dhe na detyron të pranojmë një të vërtetë të padurueshme: ne nuk kemi qenë vetëm viktima të tiranisë, por edhe materiali i saj. Ai tregoi se diktatura nuk sundon vetëm nga lart, por ushqehet nga heshtja, përshtatja dhe bashkëfajësia jonë kolektive. Dhe kjo është arsyeja pse Kadareja nuk falet: sepse ai nuk na lejon të gënjejmë veten. Arshi Pipa, nga burgu dhe mërgimi, artikuloi më qartë se kushdo përgjegjësinë morale të shoqërisë për diktaturën. Këta intelektualë nuk e ledhatuan kombin; ata e plagosën me të vërtetën – sepse vetëm kështu shpresonin ta zgjonin.
Këto të vërteta duhen ndriçuar jo për të na poshtëruar si popull, por për të na çliruar. Sepse vetëm kur pavetëdija bëhet vetëdije, fati pushon së qeni justifikim dhe kthehet në përgjegjësi. Vetëm atëherë shqiptari pushon së pyeturi “pse na ndodh gjithmonë ne?” dhe fillon të pyesë “çfarë po bëjmë ne që na ndodh gjithmonë kjo?”. Dhe kjo pyetje, sado e dhimbshme, është fillimi i vetëm i një historie tjetër.
Nëse do ta lexonim shoqërinë shqiptare si një dosje psikologjike kolektive, do të shihnim jo një “mallkim”, por një grumbull traumash të pashëruara, të trashëguara dhe të riprodhuara brez pas brezi. Problemet më të mëdha psikologjike të shqiptarëve nuk janë misterioze; ato janë pasojë logjike e një historie të dhunshme, të ndërprerë dhe të paanalizuar kurrë seriozisht.
Dalja nga ky rreth vicioz nuk është ekonomike apo thjesht politike: është “psikologjike dhe kulturore”. Fillon aty ku frika pranohet, trauma emërtohet dhe viktimizimi zëvendësohet me përgjegjësi. Vetëm kur shqiptari pushon së pyeturi “pse na ndodh kjo?” dhe fillon të pyesë “çfarë po mbajmë brenda që e prodhon këtë?”, tragjedia humbet statusin e fatit dhe kthehet në problem që mund të zgjidhet.
Shqipëria nuk vuan nga mungesa e ligjeve apo projekteve, por nga mungesa e guximit për t’u parë në pasqyrë. Në vend që të shohim veten në pasqyrë, do të krijonim një komision për ta interpretuar atë. Se e vërteta, pa ndërmjetës, është shumë e rrezikshme. Kriza jonë është më e thellë se ekonomia dhe më kokëfortë se institucionet: ajo është historike dhe psikologjike. Pa një ballafaqim të ndershëm me të shkuarën, e ardhmja mbetet një premtim i shtyrë pafund.
Zgjidhja nuk nis me slogane, por me të vërtetën: me hapjen e arkivave, me dëshmi që thyejnë heshtjen, me rrëzimin e miteve që na kanë mbajtur peng. Diktatura nuk ishte një emër i vetëm, por një mekanizëm frike, konformizmi dhe kompromisi moral, ku shoqëria u bë pjesë e heshtur. Ta pranosh këtë është e dhimbshme, por shëruese. Një shoqëri piqet kur pranon fajin, jo kur stolis krenarinë. Vetëm duke kaluar nga roli i viktimës tek përgjegjësia, Shqipëria mund të ndërtojë një narrativë të re më të vërtetë, më të pjekur, më të lirë.