Prof.dr Skender ASANI/
Rënia e Isa Boletinit më 23 janar 1916 në Podgoricë nuk përbën thjesht një episod tragjik të së kaluarës shqiptare, por një moment themelor në arkitekturën morale dhe politike të kombit. Ajo shënon pikën ku historia shqiptare ndalet për të reflektuar mbi vetveten dhe, njëkohësisht, pikën ku ajo detyrohet të zgjedhë ndërmjet nënshtrimit dhe dinjitetit, ndërmjet mbijetesës së përkohshme dhe qëndresës me kosto të lartë. Në këtë kuptim, vdekja e Isa Boletinit nuk është fundi i një jete, por fillimi i një paradigme historike që vazhdon të prodhojë kuptim edhe sot.
Figura e Isa Boletinit nuk mund të reduktohet në kornizat tradicionale të heroit folklorik apo të luftëtarit lokal. Ai është produkt dhe njëkohësisht sfidë e epokës së tij. I formuar në një realitet të copëzuar politikisht, në një hapësirë ku perandoritë po shembeshin dhe shtetet e reja lindnin mbi rrënoja, Boletini u shndërrua në një aktor me vetëdije të thellë historike. Ai nuk luftoi thjesht për territor, por për kuptimin e ekzistencës politike të shqiptarëve si subjekt i barabartë në rendin ballkanik dhe evropian.
Veprimtaria e tij përfaqëson një koncept të qartë të shtetësisë, të ndërtuar mbi tri shtylla themelore: dinjitetin, rezistencën dhe refuzimin e nënshtrimit. Në këtë kuptim, Isa Boletini nuk ishte vetëm luftëtar, por ideolog i qëndresës kombëtare. Ai e kuptoi herët se pa një bosht moral, pa një etikë të sakrificës, çdo projekt politik mbetet i përkohshëm dhe i cenueshëm.
Rënia e tij në Podgoricë nuk ishte akt i rastësishëm dhe as produkt i një konflikti të izoluar. Ajo ishte një akt i kalkuluar politik, një mesazh brutal i realpolitikës ballkanike ndaj çdo përpjekjeje për vetëvendosje shqiptare. Eliminimi fizik i Isa Boletinit së bashku me djemtë dhe nipërit e tij ishte një përpjekje për të ndërprerë vazhdimësinë e një ideje, për të thyer boshtin moral të rezistencës dhe për të dëshmuar se fuqia e dhunës mund të mposhtë të drejtën historike.
Por pikërisht këtu qëndron paradoksi i madh i historisë: ajo që synonte të ishte shuarje, u shndërrua në themelim. Vdekja e Isa Boletinit nuk e dobësoi kauzën shqiptare përkundrazi, e shndërroi atë në një referencë morale të përhershme. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me atë që historiografia e quan “sakrificë themeluese”: aktin përmes të cilit një komb ndërton narrativën e tij morale dhe justifikon të drejtën për ekzistencë.
Familja Boletini, e goditur në mënyrë kolektive, shndërrohet në simbol të fatit historik shqiptar. Këtu nuk kemi më ndarje midis jetës private dhe historisë publike; individi shkrihet me kombin, ndërsa sakrifica personale merr dimensionin e një akti politik universal. Ky është momenti kur rezistenca kalon nga akti spontan në etikë të qëndrueshme politike.
Domethënia e kësaj figure thellohet edhe më tej përmes mënyrës se si ajo reflektohet në burimet e palës kundërshtare. Dëshmia e Milovan Gjilasit në Land Without Justice nuk është thjesht përshkrim narrativ, por një pranim i heshtur i madhështisë morale të kundërshtarit. Përshkrimi i Isa Boletinit i rrethuar, i plagosur, por i pathyer në qëndrim e ngre figurën e tij në një nivel epik, ku vdekja nuk është kapitullim, por akt sovran i vullnetit njerëzor për të mos u nënshtruar.
Në këtë kontekst, Isa Boletini shndërrohet në simbol të asaj që mund të quhet rezistencë ontologjike e kombit shqiptar. Ai mishëron bindjen se liria nuk është produkt i marrëveshjeve të favorshme, por rezultat i qëndresës së pandërprerë ndaj padrejtësisë. Ai dëshmon se shteti nuk ndërtohet mbi kompromis moral, por mbi sakrificë dhe vizion.
Sot, më shumë se një shekull pas rënies së tij, figura e Isa Boletinit mbetet një pikë referimi e pashmangshme për çdo debat serioz mbi shtetësinë, sovranitetin dhe përgjegjësinë historike. Ai është pasqyrë në të cilën shoqëria shqiptare duhet të shohë veten: për të matur sa larg është nga ideali i saj dhe sa e gatshme është të mbrojë vlerat mbi të cilat pretendon se është ndërtuar.
Përkujtimi i Isa Boletinit, në këtë kuptim, nuk është akt ceremonial, as nostalgji romantike. Ai është një akt ndërgjegjësimi politik. Një thirrje për reflektim kritik mbi raportin tonë me lirinë, me shtetin dhe me përgjegjësinë historike. Sepse historia na mëson se kombet nuk humbasin kur mposhten ushtarakisht, por kur harrojnë arsyen për të cilën kanë luftuar.
Isa Boletini, në këtë sens, nuk është vetëm hero i së kaluarës. Ai është masë morale për të tashmen dhe provë e vazhdueshme për ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Ai mbetet dëshmi se dinjiteti nuk negociohet, se liria nuk dhurohet dhe se historia nuk ndërtohet nga ata që përshtaten, por nga ata që qëndrojnë.