Një histori kulturore e misioneve protestante në Shqipëri: shkolla, shtypshkronja dhe “i huaji” që solli shqipen.
Ka një skenë që e përfytyroj si fotografi të vjetër, me ngjyra të zbehura: një i huaj zbret në një port osman, i rraskapitur nga udhëtimi, me valixhe druri dhe një dosje letrash. Nuk ka uniformë, nuk ka titull zyrtar. Ai nuk vjen të pushtojë, as të blejë tokë. Vjen me libra. Dhe në Ballkan, sidomos në shekullin XIX, kjo është më provokuese se një top: libri—sidomos libri në gjuhën e popullit—është një armë që nuk bën zhurmë, por ndryshon mendjet.
Misionet protestante u trajtuan shpesh si episod anësor: ca misionarë, ca shkolla, ca botime, ca grindje fetare. Por kur i sheh nga afër, ato duken si një motor i vogël që, pa u bërë kurrë lokomotivë, i dha një shtytje të ndjeshme vagonit të historisë kulturore. Në Shqipëri, kjo shtytje merr një formë të pazakontë: Bibla u bë abetare, predikimi u bë arsimi, dhe “misioni” u kthye në një debat publik për gjuhën, identitetin dhe të drejtën për të lexuar vetë.
Kjo histori nuk kuptohet me klishe: as me demonizimin e thjeshtë (“agjentë të huaj”), as me romantizimin naiv (“shenjtorë të dijes”). Për ta parë drejt, duhet të mbajmë tri fjalë në dorë si lupë: qëllimet, politikat, perceptimet. Qëllimet shpjegojnë pse erdhën; politikat tregojnë si u organizuan e si u urdhëruan të silleshin; perceptimet shpjegojnë pse u pritën herë si shpëtim e herë si kërcënim—dhe pse të dyja palët, herë-herë, mund të kenë pasur edhe të drejtë.
Pse vjen dikush të vdesë larg shtëpisë për një tekst?
Nëse misionarët do të ishin thjesht aventurierë, do të ktheheshin pas dimrit të parë me ethe. Nëse do të ishin diplomatët e maskuar të perandorive, do të kërkonin privilegje, karrierë dhe mbrojtje të garantuar. Por pjesa më e madhe e tyre u nisën dhe mbetën për dekada. Shumë u varrosën larg vendlindjes. Disa humbën fëmijë e familjarë nga sëmundjet. Dhe megjithatë, nuk u tërhoqën.
Motori ishte bindja fetare e Reformacionit: Sola Scriptura, Shkrimi i Shenjtë si autoritet suprem. Nëse kjo merret seriozisht, atëherë Bibla nuk mund të mbetet pronë e klerit apo e një gjuhe “të shenjtë”; ajo duhet të bëhet e lexueshme për njeriun e thjeshtë. Dhe në Ballkan, ku gjuha e kishës dhe e shkollës shpesh nuk përputhej me gjuhën e shtëpisë, kjo ide ishte tronditëse. Ajo e hapte një çarje: nëse njeriu lexon vetë, ai fillon të mendojë vetë. Dhe në shoqëri ku autoriteti shpesh mbahej përmes “mosleximit”, kjo është alarm.
Kështu, misioni fetar prodhoi pa dashje një program kulturor: nëse do tekst, duhet alfabet; nëse do alfabet, duhet shkollë; nëse do shkollë, duhet mësues; nëse do mësues, duhet gramatikë; nëse do gramatikë, duhet shtypshkronjë. Kjo është arsyeja pse misionarët, në shumë vende, u bënë edhe botues, gjuhëtarë, përkthyes, organizatorë shkolle.
Apolitikë në letër, “politikë” në rezultat
Agjencitë misionare protestante, sidomos ato amerikane si ABCFM, kishin udhëzime të rrepta: shmangie të politikës, respektim të autoriteteve lokale, disiplinë morale, raportim të rregullt. Në letër, misionari duhej të ishte i “padëmshëm”: predikim, edukim, shpërndarje librash. Por Ballkani nuk të lejon të jesh neutral. Sepse këtu gjuha është politikë, shkolla është politikë, shtypshkronja është politikë—edhe kur askush nuk do ta quajë kështu.
Në një provincë ku një shkollë në gjuhën e popullit nënkuptonte një identitet që kërkon të ngrihet, misionari mund të mos ketë synime kombëtare, por mjeti i tij i prek. Ai vjen “për shpirtin”; por i jep “alfabetin”. Ai vjen “për qiellin”; por ndërton “bankat e shkollës”. Dhe në Ballkan, bankat e shkollës janë një ushtri e heshtur.
Shqipëria: vendi ku rreziku quhej denacionalizim
Shqipëria e shekullit XIX ishte një paradoks: një popull me gjuhë të përbashkët, por pa institucione të forta arsimore në gjuhën e vet. Në shumë hapësira, gjuha e shkollës dhe e kishës ishte e huaj për gjuhën e shtëpisë. Kështu, frika kryesore e shumë prindërve nuk ishte “feja e re”, por humbja e gjuhës, pra denacionalizimi.
Kjo është pika ku misionari protestant fiton një terren të papritur: ai nuk ka “gjuhë të shenjtë” për të mbrojtur. Përkundrazi, teologjia e tij e kërkon gjuhën e popullit. Kështu, predikimi dhe botimet në shqip, sado që kishin synim fetar, u interpretuan shpesh si mbështetje e shqipes. Kjo nuk e bën misionarin rilindës automatikisht; por e vendos në një nyje ku rrugët kryqëzohen.
Kristoforidhi: Bibla si laborator i shqipes moderne
Nëse Qiriazët mishërojnë institucionin—shkollën—atëherë Kostandin Kristoforidhi mishëron tekstin: përkthimin. Ai nuk është i rëndësishëm vetëm si figurë albanologjike, por si provë se një projekt fetar mund të shndërrohet në ngjarje gjuhësore.
Shoqëritë biblike protestante donin përkthime të sakta e të kuptueshme. Kristoforidhi, duke punuar mbi tekstet biblike, i dha shqipes një provë të madhe: një tekst të gjerë, të sistemuar, të aftë të mbajë idetë e mëdha. Në një kohë kur shqipja ishte e përçarë dialektalisht dhe e mënjanuar institucionalisht, kjo punë ishte si vendosje e një shtylle në tokë: “kjo gjuhë mund të shkruhet seriozisht”.
Por Bibla në shqip nuk ishte thjesht tekst. Ishte sfidë e autoritetit. Sepse individi që lexon vetë është individ që pyet vetë. Dhe pyetja është fillimi i modernitetit. Kështu, për disa autoritete tradicionale, “Bibla në shqip” nuk ishte vetëm çështje gjuhe; ishte çështje pushteti shpirtëror e kulturor.
Qiriazët: kur misioni u kthye në shkollë shqipe dhe emancipim vajzash
Në historinë shqiptare ka disa emra që nuk i përkasin vetëm një kapitulli, por bëhen urë mes kapitujve. Familja Qiriazi është e tillë: Gerasim, Sevasti dhe Parashqevi, me profil të formuar në mjedise protestante, u kthyen në aktorë të arsimit dhe kulturës shqipe.
Gerasimi e kuptoi një të vërtetë të thjeshtë: predikimi në shqip nuk është vetëm liturgji; është akt kulturor. Fjala “e shenjtë” kur thuhet në gjuhën e nënës e bën njeriun të ndihet subjekt, jo objekt. Dhe ky ndryshim psikologjik është i madh. Ai i heq ndërmjetësit monopol.
Por pika ku kjo histori bëhet konkrete, e prekshme, është Shkolla e Vajzave në Korçë (1891), e hapur nga Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. Për një shoqëri ku vajza kishte rol të mbyllur, kjo ishte më shumë se shkollë—ishte një ide e re për jetën: vajza që lexon, vajza që shkruan, vajza që mund të bëhet mësuese, vajza që mund të edukojë brezin tjetër në shqip.
Dhe këtu ndodh diçka me vlerë kulturore: shkolla shqipe e zvogëlon kufirin e fesë. Vajza nga familje të ndryshme fetare ulen në të njëjtën bankë, sepse për prindërit, shqipja është “strehë” më e rëndësishme se dogma. Në këtë kuptim, misioni protestant—që në logjikën e vet kërkon lexues të Biblës—krijon një armatë të re lexuesish të shqipes. Një “nënprodukt” që bëhet produkti kryesor historik.
Pikërisht për këtë, kundërshtimi ndaj Qiriazëve nuk ishte gjithmonë teologjik. Shpesh ishte frikë nga efekti kulturor: arsimi shqip e zvogëlon varësinë nga qendrat e huaja kulturore, dobëson mekanizmat e kontrollit. Dhe ku ka kontroll, ka edhe rezistencë.
Protestanti jashtë mileteve: liri e re në një rend të vjetër
Një detaj juridik shpesh i anashkaluar i jep kësaj historie një shtresë tjetër: protestantët, sidomos pas Tanzimatit, u njohën si komunitet i veçantë në Perandorinë Osmane. Kjo i vendosi në një status të pazakontë: ligjërisht të pranueshëm, por pa trashëgimi shekullore institucionale, pa “gjuhë liturgjike” të detyrueshme, pa detyrim për të ruajtur identitete të kodifikuara.
Kjo i bëri më të lëvizshëm. Një kishë tradicionale shpesh mbron privilegjet dhe gjuhën e trashëguar; një lëvizje e re, pa privilegje historike, ka më pak për të humbur. Kështu, protestantët mund të përdornin më lehtë gjuhën vendase në predikim e shkollë. Kjo nuk i bënte “revolucionarë politikë”, por i bënte praktikë: atje ku të tjerët hezitonin, ata e shihnin gjuhën e popullit si mjet të natyrshëm. Dhe në Shqipëri, kjo kishte peshë të madhe.
Misioni që humbi numra, por fitoi histori
Ka një mënyrë të gabuar për ta matur këtë fenomen: “sa u konvertuan?”. Në Shqipëri konvertimet ishin të pakta. Protestantizmi nuk u bë masë. Por ndikimi i tij ishte më i madh se numrat sepse ai veproi aty ku shoqëria kishte nevojë urgjente: te gjuha, te shkolla, te libri, te emancipimi i vajzës.
Nëse e shohim protestantizmin shqiptar si katalizator, kuptojmë më shumë: katalizatori nuk bëhet substanca kryesore e reaksionit, por e përshpejton ndryshimin. Ai krijon kushte, hap hapësira, fut mjete. Dhe në këtë histori, mjeti më i rëndësishëm nuk ishte “polemika fetare”, por kultura e leximit.
Prandaj, kur thuhet “Bibla u bë abetare”, nuk po bëhet metaforë e zbukuruar. Po përshkruhet një realitet: në një shoqëri ku shqipja kërkonte bankë shkolle, shtypshkronjë dhe tekst të qëndrueshëm, projekti protestant—me gjithë synimin e vet fetar—e ndihmoi shqipen të marrë trup institucional. Kjo është arsyeja pse kjo histori duhet treguar pa mllef ideologjik: as me dyshimin e verbër, as me lavdërimin e verbër. Misionet protestante erdhën për Ungjillin; por në Shqipëri, shpesh u bënë edhe shkollë. Erdhën për shpirtin; por prodhuan alfabet. Dhe në një vend ku moderniteti fillon nga leximi, ky është një kapitull që nuk mund të lihet në fund të faqes si shënim anësor.
Nga Rafael Floqi