Nga Rafael Floqi
Reflektim mbi studimin e Nexhat Peshkëpisë mbi Nolin si përkthyes.
Ka poezi që i mbijetojnë kohës sepse janë të forta. Ka poezi që i mbijetojnë gjuhës sepse janë të thella. Por ka edhe poezi të rralla që i mbijetojnë përkthimit vetëm kur përkthyesi pranon një të vërtetë themelore: në poezi kuptimi nuk ecën vetëm — ecën me ritmin. “The Raven” ‘Korbi” i Edgar Allan Poe-s është pikërisht një nga ato tekste ku muzika e brendshme nuk është zbukurim estetik, por vetë mekanizmi psikologjik i poezisë. Refreni nuk shërben për hijeshi, por për dhunë mendore; nuk është dekor, por çekiç që rreh me këmbëngulje në mendjen e njeriut. Dhe pikërisht këtu ndahet rruga e përkthyesve.
E botuar në vitin 1845, poema “Korbi” e shkrimtarit dhe kritikut letrar amerikan Edgar Allan Poe gjeti shumë shpejt rrugën e saj në jetën letrare të Francës. Në fakt, ishte poeti dhe eseisti francez Charles Baudelaire (1821–1867) ai që e prezantoi Poe-n në Francë dhe në pjesën tjetër të Evropës, përmes zbulimit të veprave të tij amerikane në vitin 1847. Baudelaire e konsideronte Poe-n një shpirt binjak dhe përktheu shumicën e shkrimeve të tij në frëngjisht. Madje, Baudelaire e përshkroi Poe-n si një “shpirt të shenjtë”, si edhe si një natyrë “shpirtërore dhe engjëllore”. (Kevin J. Hayes, red., Edgar Allan Poe in Context. Cambridge: Cambridge University Press, 2013: 43.)
Përdorimi i simbolizmit nga Poe për të paraqitur përvoja komplekse psikologjike u bë tërheqës për artistët në të dy anët e Atlantikut. Për shembull, artistët simbolistë synonin të shprehnin përvojën emocionale individuale përmes përdorimit të hollë dhe sugjestiv të një gjuhe fort të simbolizuar. Poe e zgjodhi qëllimisht figurën e korbit në poemën me të njëjtin titull, sepse në shumë kultura korbi lidhet me vdekjen. Fjala e famshme e zogut, “kurrë më”, i referohet faktit se rrëfimtari nuk do ta shohë më kurrë dhe as nuk do të jetë në gjendje ta harrojë të ndjerën Lenore.
Ilustratori i famshëm francez Gustave Doré (1832–1883) e ndriçoi me mjeshtëri lidhjen e poemës mes korbit dhe vdekjes. Shkrimet e Poe-s e magjepsën po aq edhe një ndjekës të Baudelaire-it, poetin simbolist Stéphane Mallarmé (1842–1898). Mallarmé filloi të përkthente disa nga veprat e Poe-s që në vitet 1860 dhe më pas bashkëpunoi me mikun e tij, artistin Édouard Manet (1832–1883), për të krijuar përkthimin e ilustruar Le Corbeau, botuar në vitin 1875. Mallarmé i bëri jehonë ndjenjave të Baudelaire-it për Poe-n, duke iu referuar atij si “më i pastri ndër shpirtrat… i bërë prej yjesh, i bërë prej rrufesh”.
Franca e mori Poe-n seriozisht, por edhe me një lloj distance aristokratike. Charles Baudelaire dhe Stéphane Mallarmé e përkthyen “Korbin” në prozë — një zgjedhje që në pamje të parë duket paradoksale, por në fakt ishte e menduar me elegancë. Proza u lejonte të ruanin atmosferën, simbolet, errësirën metafizike dhe ankthin intelektual, pa hyrë në një duel të pamëshirshëm me rimën dhe metrikën angleze. Ishte një Poe për t’u lexuar, për t’u analizuar, për t’u shpjeguar. Franca, me fjalë të tjera, zgjodhi ta mendojë Korbin. Shqipëria bëri diçka tjetër. Shqipëria, përmes Fan Nolit, vendosi ta dëgjojë.
Përkthimi si akt estetik dhe moral
Përkthimi i “The Raven” nga Noli nuk mund të gjykohet me kriteret e zakonshme të saktësisë filologjike. Pyetja thelbësore nuk është “a përputhet fjala?”, por “a funksionon poezia?”. Noli nuk e pa veten si shërbyes besnik të tekstit origjinal, por si interpret të një partiture. Ai nuk e trajtoi poezinë si objekt muzeal që duhet ruajtur nga prekja, por si instrument që duhet të tingëllojë.
Në këtë kuptim, përkthimi i tij është një akt estetik, por edhe moral. Estetik, sepse merr përsipër rrezikun e formës. Moral, sepse refuzon rrugën e lehtë të shpjegimit dhe zgjedh barrën e përjetimit. Noli e kuptoi se “The Raven” nuk është poezi që lexohet në heshtje; është poezi që përsëritet, që rreh, që kthehet mbi veten. Nëse kjo humbet, humbet gjithçka.
Ndryshe nga tradita franceze, që shpëtoi idenë duke sakrifikuar vargun, Noli bëri të kundërtën: sakrifikoi rehatínë e përkthyesit për të shpëtuar jetën e poezisë.
Shqipja përballë ritmit obsesiv
Shqipja nuk është gjuhë e lehtë për rimë të vazhdueshme. Ajo nuk ka elasticitetin fonetik të frëngjishtes, italishtes dhe as përsëritjen mekanike të anglishtes viktoriane. Rima e shpeshtë në shqip rrezikon të bëhet ose këngë naive, ose tingull artificial. Dhe pikërisht këtu qëndron guximi i Nolit: ai e detyron shqipen të mbajë peshë, ta durojë monotoninë hipnotike të refrenit, ta përballojë kthimin e pandërprerë të së njëjtës ide.
Në përkthimin e tij, refreni nuk është zbukurim, por presion. Fjala rikthehet, rëndon, ngulitet. Lexuesi nuk ka luksin të qëndrojë jashtë poezisë; ai futet në të, bëhet bashkëvuajtës i narratorit. Korbi nuk është më simbol romantik i errësirës; ai shndërrohet në një zë të brendshëm që nuk pushon.
Kjo e afron Nolin më shumë me përvojën dramatike sesa me traditën simboliste. Ndryshe nga poetë italianë si Giovanni Pascoli, ku figura e zogut shpesh mbart një melankoli natyrore dhe introspektive, te Noli korbi nuk vjen nga peizazhi, por nga mendja. Ai nuk fluturon mbi natyrë; ai ulet mbi ndërgjegje.
Nga përkthim në përvetësim kulturor
Këtu lind pyetja thelbësore: a kemi të bëjmë ende me përkthim? Apo me diçka tjetër?
“Korbi” i Nolit është një rast i rrallë i asaj që mund të quhet përvetësim kulturor në kuptimin pozitiv të fjalës. Teksti hyn në shqip jo si trup i huaj, por si organizëm që përshtatet, merr frymë dhe vepron brenda gjuhës pritëse. Ai nuk kërkon falje që ekziston; flet me autoritet.
Pikërisht për këtë arsye, përkthimi i Nolit lexohet sot jo si ushtrim gjuhësor, por si pjesë e traditës sonë letrare. Ai nuk qëndron në margjinë si “tekst i huaj i sjellë në shqip”, por në qendër si vepër që ka ndikuar mënyrën se si shqipja mund të përballojë poezinë e errësirës, obsesionit dhe ankthit modern.
Noli nuk e “respektoi” Poe-n në kuptimin muzeal të fjalës. Ai e respektoi duke e sfiduar. Duke mos u fshehur pas prozës. Duke mos u dorëzuar para vështirësisë. Duke e trajtuar si të barabartë.
Besnikëri ndaj ritmit, jo ndaj fjalës
Një nga keqkuptimet më të zakonshme rreth përkthimit letrar është ideja se besnikëria matet fjalë për fjalë. Rasti i Nolit e përmbys këtë nocion. Besnikëria e tij është ndaj efektit, ndaj përvojës, ndaj tronditjes psikologjike që poezia prodhon. Ai pranon se për ta ruajtur këtë, ndonjëherë duhet të jesh i pabesë ndaj detajit leksikor.
Kjo është arsyeja pse “Korbi” i Nolit nuk është thjesht Poe në shqip. Është Poe i kaluar nëpër filtrin e një gjuhe tjetër, të një ndjeshmërie tjetër, të një kulture që e njeh mirë peshën e fjalës së përsëritur dhe autoritetin e zërit të errët.
Poe (origjinali) ndërton poemën mbi trokaikun oktametrik me refrenin monoton që rikthehet obsesivisht; ritmi është makinerik, hipnotik, që përforcon ankthin.
Noli (përkthimi) e rikodifikon ritmin duke përdorur tetërrokshin shqiptar, një varg me traditë popullore. Kjo zgjedhje dyfishon numrin e vargjeve, por ruan pulsin e përsëritjes dhe efektin hipnotik. Rezultati nuk është imitim mekanik i metrikës angleze, por ekuilibrim funksional i ritmit në shqip.
Përfundim: Noli sakrifikon identitetin formal për të shpëtuar funksionin estetik të ritmit.
Refreni dhe përsëritja semantike
Poe përdor një refren të pandryshueshëm që gradualisht zhvendos kuptimin: nga përgjigje neutrale në damnacion metafizik.
Noli zgjedh një ekuivalent shqip që ruan shkurtësinë, prerjen fonetike dhe fatalitetin, duke e bërë refrenin të tingëllojë i natyrshëm në shqip, jo huazim artificial.
Përfundim: Përkthimi arrin të ngarkojë emocionalisht refrenin pa e zgjatur apo shpjeguar.
Muzikaliteti dhe tingëllimi
Poe mbështetet fort te aliteracioni, asonanca dhe rimat e brendshme për të krijuar muzikën e errët. Noli nuk i kopjon skemat fonike një-për-një; ai krijon një muzikë alternative shqipe, duke përdorur rima të shpeshta, theksim zanor dhe përsëritje leksikore.
Përfundim: Muzikaliteti ri-krijohet, nuk përkthehet mekanikisht.
Korbi – Edgar Allan Poe
Përkthyer nga Fan Noli
Një mes-natë të bezdisur
Tek këndonja i zalisur
Disa pralla dhe magjira
Të një shkence te harruar,
Tek dremitnja i kapitur
Befas vjen një e trokitur,
Me ngadalë e goditur
Përmi derë t’ odës sime…
Imazheria dhe simbolika
Poe ndërton një hapësirë gotike ku objekti (korbi, busti, dritarja) kthehet në simbol mendor. Noli ruan boshtin simbolik, por e ankoron figuracionin në shqip pa e ekzotizuar. Simbolet mbeten universale, por gjuhësisht të besueshme për lexuesin shqiptar.
Përfundim: Nuk ka “shqiptarizim” banal; ka universalizim në shqip.
Toni filozofik dhe psikologjik
Poe eksploron obsesionin, kujtesën traumatike dhe pamundësinë e harresës. Noli e thekson dimensionin tragjik-etik të fatit njerëzor; përkthimi tingëllon si meditim i rreptë, jo thjesht si horror psikologjik.
Përmi derë t’ odës sime
Sa me-zi ma zuri veshi.”
Dhe e hapa derën sheshit,
Errësir’ e asgjë më.
Syrin thellë n’ errësirë
Shumë ndenja në drithtirë,
Endërra duke shikuar
Që njeri s’ ka ëndërruar;
Mirpo nat’ e errët heshtte
Edhe tjatër gjë s’ më theshte
Vec një emër që më deshte
Pëshpëritur si “Lenore!”
Këtë un’ e pëshpërita,
Dikush m’ u –përgjeq: “Lenore.”
Vetem kjo, dhe asgjë më.
N’ odë prapë me të kthyer
Shpirti ndezur, zemra thyer
Përsëri vjen një trokitje
Pak m’ e fortë se më parë.
“Pa dyshim pa fjalë thashë
Përfundim: Noli e zhvendos lehtë theksin nga gotikja drejt tragjikes klasike.
Strategjia e përkthimit
Poe (si autor) vetë theksonte kontrollin racional mbi efektin poetik. Noli vepron si poet-përkthyes, jo si filolog strikt: ai ndjek parimin “besnikëri ndaj efektit, jo ndaj fjalës”.
Përfundim kritik: Përkthimi i Nolit është vepër poetike autonome, e krahasueshme në efekt estetik me origjinalin, edhe pse formalisht e ndryshme.
Se asnjë s’ munt të më thotë
Që nonjë njeri në botë
Gjer tani ka parë shpendë
Mun mi derë t’ odës tij,
Shpend’ a shtazë mi statujë
Mun mi derë t’ odës tij,
T’ emëruar “Kurrë më.”
Mirpo Korbi rrinte shtruar
Përmi bustin e latuar
Dhe thosh vetëm atë fjalë
Që nga shpirti plot me flagë.
Asnjë pendë më s’ lëviste
Asgjë tjater s’ murmuriste,
Edhe zemra më thërriste:
“Miqt’ e tjere ikn’ e shkuan;
Nesër edhe ky do t’ ikë
Si dhe shpresat që m’u-shuan.”
Thotë Korbi: “Kurrë më.”
I habitur nga përgjigja
Që më dha kur nuk e prisnja…
Përkthimi i Nolit i “Korbit” nuk është kopje, por ri-kompozim poetik. Ai humb diçka nga arkitektura metrike angleze, por fiton natyrshmëri, muzikalitet dhe gravitet emocional në shqip. Në këtë kuptim, kemi jo vetëm Poe-n në shqip, por Poe-n përmes Nolit.
Pse kjo ka rëndësi sot
Në një kohë kur përkthimi shpesh reduktohet në shërbim teknik, ose në produkt të shpejtë editorial, rasti i Nolit mbetet mësim. Ai na kujton se përkthimi letrar është akt krijues, zgjedhje estetike dhe përgjegjësi kulturore. Pyetja nuk është vetëm çfarë sjellim nga jashtë, por si e sjellim.
Noli zgjodhi rrugën më të vështirë. Ai rrezikoi. Dhe pikërisht për këtë arsye fitoi. Kur korbi flet shqip, ai nuk përsërit mekanikisht një refren të huaj. Ai dëshmon se një gjuhë e vogël, kur merr guximin e formës, mund të mbajë peshën e një kryevepre botërore pa e ulur zërin, pa e zbutur errësirën, pa e humbur ritmin.
Prandaj “Korbi” i Nolit nuk është thjesht përkthim. Është provë se poezia, kur përkthehet me vesh e jo vetëm me fjalor, mund të lindë dy herë.
Ia di pёr nder shkrimit të Nexhat Peshkopisë që më dha shtysë pёr ketë analizë, dhe tani ja shkrimi i tij…..
NEXHAT PESHKEPIA MBI NOLIN SI POET PËRKTHYES
“Korbi” i Edgar Allan Poe
Veprimtaria letrare e e Nolit si shqipërues mbetet një nga kontributet e tij më të vlefshme në letrat e shqipes, thotë Kuteli, dhe në vazhdim të kësaj thënie unë mendoj se dy shembujt më shëmbëlltyrorë të Nolit si poet përkthyes janë Rubaiat e Omar Khajamit dhe Korbi i Poe-s. Dua të përmend se në rregullisht veprat në prozë të Poe-s i ka përkthyer shumë bukur Baudelaire, por përkthimi i tij i Korbit duhet të quhet i dështuar.
Të njëjtin dështim e gjejmë në përkthimin e simbolistit Mallarmé, që më së shumti e lexonte anglishten “vetëm për të lexuar (shijuar) më mirë Poe-n”, sikurse thotë ai vetë. Edhe poeti italian Giovanni Pascoli iu vu përkthimit të Korbit me titullin “Il Corvo” (Errore), por s’ia doli dot dhe, pas dy strofash të para, s’vazhdoi më. Këto dy strofa i ka botuar Schinetti në artikullin e tij “Pagine inedite di G. Pascoli”, në Secolo XX, maj 1912.
A e teproj unë, nëqoftëse them që s’ka shembull aq magjepsës në shqip sesa përkthimi i Korbit? Ku anglishtja dhe shqipja mund të vulosin këtë thënie, sepse magjia që të mbërthen duke kënduar vjershën shqipe të Fan Nolit është e njëjta me atë që të mbërthen duke kënduar vargjet e Poe-s në anglisht. Noli është poet i pakapërcyeshëm si shqipërues.
Zonjushja amerikane Janet Byron, që ka mësuar gjuhësinë shqipe në Universitetin e Prishtinës, përsa i përket përkthimit të Korbit, më shkruan këtë shënim: «Poe shpjegon në veprën e tij Filozofia e kompozicionit, sesi ai e shkroi poemën Korbi. Ai përshkruan teknikën që përdori, gjithashtu edhe karakteristikat që do të shfaqeshin në poemë. Këto janë: Gjatësia :
Poe pohon se një poemë duhet të jetë e shkurtër ose e gjatë në një masë sa të lexohet brenda një kohe të caktuar. Prandaj vendosi ta shkruajë Korbin me 100 rreshta (vargje). Në të vërtetë poema përbëhet prej 108 rreshtash.
Noli, duke përdorur tetërrokshin, që është vargu nga më të përdorurit ndër vjershat popullore shqipe, ka dyfishuar numrin e vargjeve, por ka mbajtur ritmin e poezisë origjinale.»
Era frynte që përjashta,
Rrihte perdet e mëndafshta…
2. Toni: Bukuria, domethënë bukuria qiellore, gjithashtu një parim themelor në veprën e Poe-s. Për poetin, toni i shfaqjes, i shprehjes më të lartë i bukurisë është toni i trishtimit.
Përmbajtja e veprës e shpreh këtë trishtim, po gjithashtu ky trishtim dhe dëshpërimi i pashpresës shprehen me anë të përdorimit të materialit gjuhësor. Një element kryesor gjuhësor i përdorur në Korbin për shprehur idenë e trishtimit, e vetë pashpresisë, është përdorimi i një fjale me kumbim e me kuptim të caktuar që rrjedh nga humbja e shpresës, nga pashpresia: Nevermore, që tingëllon më bukur në shqip si “Kurrë më”, përdorur nga Noli.
Një gjë tjetër, Byron shton se, gjithmonë e marrë nga ana e tingullit, “u”-ja në shqip e fjalës “kurrë” është më e zezë, më e përshtatshme për trishtim nga “o”-ja e fjalës “more” në anglisht dhe se “rr”-ja është më tingëlluese nga “r”-ja angleze që është pothuajse e shuar. Gjithashtu, një tjetër shenjë për prerjen dhe humbjen e shpresës që ka dashur të shprehë Poe, e gjejmë në theksin tonik që bie mbi fjalën “më”.
Ne besojmë se dëshmia, pohimi, dua të them, i dhënë nga Byron duhet të ketë një vlerë më të madhe se çdo pohim tjetër i asaj natyre dhënë nga një autor me kulturë angleze. Sido dhe në çdo mënyrë që të merret, gjuha e vatrës që në foshnjëri e rini ka një veti që na bën ta ndjejmë më shumë sesa ta kuptojmë një fjalë. Dhe në këtë rast, nëse një amerikan vihet në gjendje më emocionale me përsëritjen e një fjale…
E huaj s’është “kurrë më”-ja e Nolit, sesa me përsëritjen e një fjale amtare si “nevermore” të Poe-s, të thënë se i Yni ka patur një fat të madh në përdorimin e gjuhës sonë.
Bibliografi:
- Mallarmé, Le Corbeau (edicion me Manet, 1875)
- Studim/koment kritik mbi Mallarmé & “Philosophy of Composition”
- Referenca për Pascoli/Schinetti/Il secolo XX (1912)
- Claude Couffon: “Traduire des poèmes…”, Les Temps Modernes, Paris, Janvier–Février 1958, f. 1495.
- Nexhat Peshkëpia “Fan Noli si poet dhe si poet përkthyes