Arben Iliazi/
Dy studiues par exsellence të genit shqiptar nga Shkupi, si rrallëkush të dimensionuar në jetën prej intelektuali kombëtar, Qerim Lita, një emër i spikatur i historiografisë shqiptare, dhe Shkëlzen Halimi, shkrimtar dhe eseist i shkëlqyer, sapo kanë publikuar librin e tyre dyvëllimësh “Tragjedia Çame”, një botim me një interes të jashtëzakonshëm historik dhe shkencor dokumentar. U takuam në Tiranë mbrëmjen e 29 janarit, pas promovimit të përbashkët nga dy fondacionet, ALSAR (botues i librit) dhe Fondacioni Çamëria “Hasan Hasini”, mbështetës relevant i çështjes çame dhe promovues i kulturës dhe historisë së Çamërisë. E lexova dhe rilexova këtë libër me vëmendje të tendosur. Një libër i jashtëzakonshëm, një kronologji e tragjedisë çame, nga dy studiues të kompletuar me dituri dhe pasuri të jashtëzakonshme shpirtërore. E them pa mëdyshje se ky libër është një testament dokumentar, i pafalsifikueshëm, për të gjitha kohërat. Një mori e pafund dokumentash për ferrin e gjenocidit që ka ndodhur në Çamëri në vitet 1913-1945. Mision i madh, por dhe tejet i vështirë për të zhvlerësuar tërë butaforinë e shpifjeve, startegjinë e destruktimit dhe të zhdukjes së shqiptarëve me një mentalitet primitiv kolonialist. Hulumtime me ditë e muaj të tërë nëpër arkiva, deri në Beograd, për të gjetur dhe shpalosur të vërtetën, për të rrëzuar shpifjet dhe brutalitetin.
“Njohja e së vërtetës historike është një nga shprehjet autentike të lirisë, jo vetëm për një popull si çamët, që ka pësuar një gjenocid unik, por për gjithë bashkësinë e popujve, thotë Shkëlzen Halimi, në bisedën e lirë që patëm si miq e kolegë. Zgjidhja më e keqe, argumenton Halimi, qëndron pikërisht në fshehjen e historisë kur, në mënyrë fatale, ajo mohohet si vlerë, që mund t’i bashkojë popujt dhe jo t’i lerë të ndarë dhe në armiqësi. Historia mund të jetë vetëm një krijim i përbashkët i njerëzve të lirë”.
“Ne jemi kundër historisë alibike, për një histori të vërtetë”, thotë Qerim Lita, dhe vazhdon ligjëratën e tij të bazuar në fakte dhe dokumenta autentikë: “Ka ndodhur një moskomunikim i pashembullt. Një absurditet i qëllimshëm, i kobshëm, siç është mohimi dhe mungesa e ndjesës për atë që ka ndodhur. Në dokumentat e shumta që ne disponojmë, shihet qartë se Çamët u dëbuan nëpërmjet vrasjeve, nuk është se i morën dhe i dëbuan nga vendi. Masakra mbi çamët është bërë për dy arsye: së pari, se qenë shqiptarë, së dyti, se qenë myslimanë, domethënë mbi baza etnike dhe fetare, por edhe sociale. Në këtë mënyrë u përzunë nga vendi i tyre, prandaj ishte gjenocid.
Sipas një Konvente të miratuar nga Kombet e Bashkuara në vitin 1948 “Mbi parandalimin e gjenocidit”, në momentin që ky veprim konsiderohet gjenocid, ke të drejtë jo vetëm të kërkosh pronën, por edhe një dëmshpërblim. Madje, edhe shteti shqiptar ka të drejtë t‘i kërkojë Greqisë një dëmshpërblim, për faktin se këta ishin të gjithë shtetas grekë, që Enver Hoxha u dha nënshtetësinë shqiptare, pasi atë greke ua hoqi. Shteti shqiptar në vitin 1945, u detyrua të strehojë, të ushqejë 30 mijë persona. Të gjitha këto ishin shpenzime të buxhetit të shtetit në atë kohë. Ka një moment që është shumë i rëndësishëm; që çamët akuzohen për “bashkëpunim me fashizmin” gjë që, sipas zyrtarëve grekë, përjashtohen nga mundësia për të përfituar tokën e tyre…
A ka pasur në të vërtetë një bashkëpunim të çamëve me fashistët? Me të drejtë penale, përgjegjësia është gjithmonë individuale. Nuk ke të drejtë të akuzosh një popull të tërë, vetëm pse 10 veta mund të kenë bashkëpunuar me këtë, apo me atë. Ka dokumenta që tregojnë se në gjyqet ndaj çamëve grekët u treguan masivë në gjykime. Madje, grekët i kanë zhdukur dosjet e atyre gjyqeve. Nuk ekziston asnjë dëshmi. Ato janë gjyqe farsë të zhvilluara në mungesë, gjyqe të paapeluara dhe sipas Kodit Grek janë të falur.
Palës greke, që flet për “kolaboracionizëm”, duhet t’i bëhet e qartë se, më 29 shtator 1976, në vendimin me nr. Prot. 1837 për 1200 personat e dënuar në mungesë, Gjykata e Diktimit të Janinës, duke i konsideruar këto vendime si asnjëherë të komunikuara dhe qe nuk kanë qenë aspak në fuqi si të tilla, pra jo si përfundimtare (për rrjedhojë bëjnë pjesë në përshkrim të dënimit Penal), anuloi zbatimin e mëtejshëm të Vendimit nr. 344 dt. 27 Maj 1946.
Por të mos harrojmë edhe diçka tjetër, që në Çamëri ka pasur një lëvizje partizane, rezistencë kundër italianëve dhe kundër gjermanëve, që ka nisur qysh në vitin 1942. Ka pasur një çetë në Filat, ku u krijua çeta e parë, pastaj ka qenë Batalioni “Çamëria”. Do të thosha që shumë më tepër bashkëpunim ka pasur në krahun grek me gjermanët dhe vetë Napoleon Zerva ka qenë një bashkëpunëtor i gjermanëve, në dijeni edhe të aleatëve”.
***
Dokumentat që përfshihen në këtë libër tregojnë vitet më intensive ku është trajtuar çështja çame nga diplomacia, por edhe politika shqiptare, ka qenë në vitet ‘20, kur ishin përpjekjet më të mëdha për të ndaluar shpërnguljen e popullsisë çame. Me tej, ka pasur një heshtje që me ardhjen e Luftës së Dytë Botërore, gjenocidin e egër që pasoi, dhe ardhjen e çamëve këtu. Regjimi parashikonte që çamët të ktheheshin, por në kuadër të një aleance për kthimin e tyre si forcë ushtarake për të ndihmuar në ardhjen e të majtës në Greqi, pra në funksion të diçkaje që në fund të fundit nuk ishte dhe nuk kishte të bënte me popullsinë çame. Pas 1949 ka pasur një heshtje totale, përveç rasteve kur Greqia ndërhynte. Për t’u theksuar është se Mbreti Zog bëri presion për çështjen e shkollave, për të futur shkollat shqipe në Çamëri, gjë që nuk është bërë pas vitit 1990.
Në këto 35 vjet të postkomunizmit u krijua një simbolikë e re shpresëdhënëse se diplomacia e re, në emër të logjikës së pakundërshtueshme të historisë dhe të dinjitetit, do të lëvizte drejt zgjidhjes së problemit. Ka pasur kontakte diplomatike jo publike, për shkak se Greqia është konsideruar një lloj partneri strategjik, me të cilin problemet nuk duhen diskutuar në publik, por kjo nuk është bërë në mënyrë institucionale, në mënyrë të koordinuar, që do t‘i krijonte presione të mjaftueshme Greqisë për ta çuar këtë problem drejt zgjidhjes.
“Është një evolucion për keq, që lidhet me dobësimin e Shqipërisë në planin ndërkombëtar, thotë Shkëlzen Halimi: -Një Shqipëri që nga 1991 ka ecur duke u dobësuar në planin ndërkombëtar e ka vënë Greqinë në një pozicion më komod që të mohojë ekzistencën e problemit çam. Nuk mund të injorohet një komunitet kaq i madh dhe të lihet çështja çame. Demokracia është dimension human, por të dyja shtetet respektive, ai i Shqipërisë dhe Greqisë, e injoruan forcën autoritarive të arsyes, duke humbur në shumë raste shansin historik për të avancuar drejt kësaj çështjeje. Qeveritë greke, të gjitha pa përjashtim, mesa duket nuk e konsiderojnë të përmbyllur misionin e tyre të helenizimit të plotë të kësaj treve.Tani problemi çam është një emergjencë historike kombëtare. Asnjë teori e së drejtës ndërkombëtare, asnjë teori e humanizmit dhe e ekzistencës njerëzore nuk mund ta mohojë çështjen çame dhe çështjen shqiptare në përgjithësi, thotë Shkëlzen Halimi.
Çështja çame nuk është thjesht çështje e harruar e një toke të harruar, por e një toke të premtuar, që të vjetrit ua lanë të rinjve amanet ta shohin dhe jo vetëm. Apo ashtu siç ka thënë edhe shkrimtari Ismail Kadare: “Çamëria nuk është një fantazmë që ngrihet për të rrëzuar miqësinë midis grekëve dhe shqiptarëve, përkundrazi, kur popujt lehtësojnë ndërgjegjen e tyre nga peshat e vjetra, ato afrohen dhe e duan më shumë njëri-tjetrin”.
Harrimi është i pamundur pasi Çamëria ekziston atje prej shekujsh, ndonëse në shekuj ka pasur fatin e keq të jetë nën strukura politike e shtetërore të huaja, që janë përpjekur të shpërbëjnë dhe denatyruar. Por nuk kanë mundur dot ta shpërbëjnë plotësisht. Shqiptarët ende gjallojnë në ato vise. Shqiptarofagitë e shovenëve të Ballkanit nuk do të kenë sukses, thotë në vijim Shkëlzeni. Ata që nuk e kuptojnë se çështja shqiptare është thelbi i gjërave, ose e quajnë çështje romantike të tejkaluar….duke ndenjur “sus” përballë apelacionit të Megali Idesë shumë shpejt do të përjetojnë tjetërsimin e brendshëm semantik të vet emrit dhe reputacionit të tyre. Servilizmi është shërbëtori i tiranisë, ka thënë Sami Frashëri.