Figura e Lin Delijës përfaqëson një nga rastet më domethënëse të ndërthurjes së artit, historisë dhe ndërgjegjes kombëtare shqiptare në shekullin XX. Ai i përket atij brezi artistësh që u formuan në një Shqipëri kulturore ende të gjallë, por që u detyruan ta zhvillonin krijimtarinë e tyre larg atdheut, për shkak të dhunës ideologjike dhe shkatërrimit sistematik të lirisë shpirtërore pas vitit 1945. Në këtë kuptim, Lin Delija nuk është vetëm piktor, por dokument historik i gjallë i një kulture të ndërprerë dhe të zhvendosur në mërgim.
I lindur më 3 shkurt 1926 në Shkodër, Delija u formua në një qytet që përfaqësonte sintezën më të arrirë të qytetarisë shqiptare, ku bashkëjetonin tradita mesjetare, ndikime perëndimore, humanizëm fetar dhe ndjenja e fortë kombëtare. Shkodra e gjysmës së parë të shekullit XX ishte një qendër ku arti pamor, muzika, letërsia dhe mendimi filozofik ushqeheshin nga institucionet arsimore dhe fetare, veçanërisht nga trashëgimia françeskane. Ky mjedis ndikoi drejtpërdrejt në formimin estetik dhe etik të Lin Delijës. Mungesa e të dhënave të dokumentuara për emrat e prindërve të tij nuk e zbeh aspak këtë formim; përkundrazi, ajo pasqyron fatin kolektiv të një shoqërie që do të përjetonte shkatërrimin e kujtesës arkivore dhe të elitave të saj.
Largimi i Lin Delijës nga Shqipëria, i ndodhur në vitet e para të vendosjes së diktaturës komuniste, duhet kuptuar në kontekstin e spastrimit kulturor që po ndodhte në vend. Në një regjim ku arti duhej t’i shërbente ideologjisë dhe ku besimi fetar shpallej krim, Delija zgjodhi mërgimin si formë mbijetese krijuese. Italia, dhe veçanërisht Roma, u bënë hapësira ku ai mundi të zhvillonte potencialin e tij artistik në liri, pa hequr dorë nga identiteti i vet.
Formimi akademik në Akademinë e Arteve të Bukura në Romë e vendosi Lin Delijën në kontakt të drejtpërdrejtë me traditën e madhe të pikturës evropiane: nga ikonografia bizantine dhe arti mesjetar, te Rilindja italiane dhe zhvillimet moderne të shekullit XX. Ky formim nuk prodhoi një imitues, por një sintetizues. Delija përvetësoi disiplinën kompozicionale, trajtimin e figurës njerëzore dhe ndjeshmërinë kromatike, duke i shndërruar këto elemente në një gjuhë personale, ku përvoja shqiptare dhe besimi i krishterë zënë vend qendror.
Analiza e stilit të Lin Delijës tregon një prirje të qartë drejt figuracionit ekspresiv. Figura njerëzore në veprën e tij nuk idealizohet sipas kanoneve klasike, por ngarkohet me peshë psikologjike dhe morale. Trupat shpesh janë të zgjatur, të përkulur, të tensionuar, çka krijon ndjesinë e vuajtjes së brendshme. Kjo nuk është thjesht zgjedhje estetike, por reflektim i një përvoje historike kolektive: vuajtja, persekutimi dhe qëndresa e njeriut përballë dhunës.
Ikonografia fetare përbën boshtin kryesor të krijimtarisë së tij. Në pikturat e Krishtit, Delija shmang triumfalizmin barok dhe patetizmin sentimental. Krishti i tij është Krishti i vuajtjes, i heshtjes dhe i sakrificës, i afërt me figurën e martirit. Ky Krisht ikonografik mund të lexohet edhe si metaforë e popullit shqiptar të kryqëzuar nga historia, por që nuk e humb dinjitetin dhe shpresën. Në këtë aspekt, arti i Delijës merr një dimension të thellë teologjik dhe politik njëkohësisht, pa rënë në propagandë.
Ngjyra tek Lin Delija ka funksion simbolik. Paleta e tij është e përmbajtur, shpesh e errët, me thekse të forta drite që çajnë errësirën. Kjo dialektikë mes dritës dhe hijes është thelbësore për të kuptuar botëkuptimin e tij artistik. Drita nuk është efekt estetik, por shenjë shprese dhe shpëtimi, ndërsa errësira përfaqëson vuajtjen historike dhe ekzistenciale.
Në planin historik dhe kulturor, Lin Delija përfaqëson tipologjinë e artistit të mërgimit, i cili bëhet ruajtës i kujtesës kombëtare jashtë kufijve të atdheut. Ai nuk u asimilua, por mbeti i vetëdijshëm për rolin e tij si përfaqësues i një kulture të ndaluar në vendin e origjinës. Kjo e bën veprën e tij një arkiv alternativ të historisë kulturore shqiptare gjatë diktaturës.
Vdekja e Lin Delijës më 9 prill 1994 në Romë shënon fundin biologjik të një jete të përkushtuar artit, por jo fundin e ndikimit të tij. Sot, krijimtaria e tij kërkon një rivlerësim të plotë akademik dhe institucional, si pjesë e pandashme e historisë së artit shqiptar dhe evropian. Ai nuk është thjesht piktor fetar, por një mendimtar vizual që e shndërroi pikturën në akt dëshmie historike dhe shpirtërore.
Lin Delija mbetet një nga figurat më serioze dhe më të thella të artit shqiptar të shekullit XX, një artist që e kuptoi artin si përgjegjësi morale, si shërbim ndaj njeriut dhe si formë të mbijetesës kombëtare.
Gjon F. Ivezaj
Foto: tiranatimes.com