Prof. Gjon Frani Ivezaj/
Gjergj Kastrioti -Skënderbeu zë një vend të veçantë në historinë e Evropës së shekullit XV jo vetëm si udhëheqës ushtarak i rezistencës shqiptare kundër Perandorisë Osmane, por edhe si një figurë e dokumentuar gjerësisht në arkivat më të rëndësishme shtetërore dhe kishtare të kontinentit. Marrëdhëniet e tij me Republikën e Venedikut përbëjnë një nga kapitujt më kompleksë të diplomacisë së kohës, të dëshmuara në mënyrë të drejtpërdrejtë nga dokumente autentike të Arkivit Apostolik të Vatikanit dhe Arkivit të Shtetit të Venedikut, si dhe nga burime të njohura historike evropiane dhe botërore.
Dokumentacioni venedikas i shekullit XV tregon se Republika e Venedikut e konsideronte Shqipërinë një hapësirë strategjike të domosdoshme për mbrojtjen e interesave të saj tregtare në Adriatik. Kjo e vendosi shpesh Venedikun përballë ambicieve politike dhe ushtarake të Skënderbeut, i cili synonte forcimin e sovranitetit të Lidhjes së Lezhës dhe mbrojtjen e territoreve shqiptare. Tensionet mes palëve kulmuan gjatë viteve 1447–1448, kur çështja e Dagnumit dhe Drishtit u shndërrua në konflikt të hapur. Vendimet e Senatit venedikas të asaj kohe pasqyrojnë shqetësimin e Republikës për veprimet e Skënderbeut dhe për ndikimin e tyre në stabilitetin bregdetar.
Archivio di Stato di Venezia, Senato, Deliberazioni, Terra, reg. 3, f. 112r–113v, 28 luglio 1447.
Paqja e arritur më 4 tetor 1448 përfaqëson një kompromis tipik të diplomacisë mesjetare. Aktet zyrtare venedikase dëshmojnë se Skënderbeu pranoi të hiqte dorë nga disa pretendime territoriale, ndërsa Republika e Venedikut u angazhua t’i paguante atij një pension vjetor dhe t’i siguronte privilegje tregtare, të cilat ishin jetike për mbështetjen ekonomike të rezistencës shqiptare.
Archivio di Stato di Venezia, Senato, Deliberazioni, Terra, reg. 4, f. 67r–69v, 4 ottobre 1448.
Në këtë marrëdhënie komplekse, Selia e Shenjtë luajti një rol ndërmjetësues dhe strategjik. Arkivi Apostolik i Vatikanit ruan një numër të madh dokumentesh që dëshmojnë vëmendjen e veçantë të papëve ndaj Skënderbeut dhe përpjekjet e tyre për ta ruajtur atë si aleat të botës së krishterë. Në regjistrat zyrtarë papnorë, Skënderbeu përmendet si princ i krishterë dhe mbrojtës i kufijve të Evropës përballë osmanëve.
Archivio Apostolico Vaticano, Registra Vaticana, Reg. Vat. 418, f. 55r–56v, 1451.
Gjatë pontifikatit të Papa Kalistit III, marrëdhëniet me Skënderbeun marrin një karakter edhe më të theksuar politik dhe fetar. Në një letër të vitit 1457, Papa e cilëson Skënderbeun “athleta Christi” dhe i bën thirrje të vazhdojë rezistencën, duke theksuar rëndësinë e ruajtjes së marrëdhënieve të qëndrueshme me fuqitë italiane, përfshirë Venedikun.
Archivio Apostolico Vaticano, Registra Vaticana, Reg. Vat. 473, f. 198r–199v, 17 septembris 1457.
Burime shumë të njohura akademikisht janë botimet monumentale të historianit Augustin Theiner, i cili publikoi dokumente autentike të Arkivit të Vatikanit në veprën e tij themelore për historinë e Ballkanit. Në këto dokumente, Skënderbeu shfaqet si një figurë qendrore e politikës papnore në rajon dhe si faktor kyç në marrëdhëniet midis Selisë së Shenjtë dhe Republikës së Venedikut.
A. Theiner, Vetera Monumenta Slavorum Meridionalium Historiam Illustrantia, Roma, 1863–1875, vol. I, doc. 312–315.
Papa Piu II, një nga papët më të kulturuar të shekullit XV, i kushtoi vëmendje të veçantë çështjes shqiptare. Në një letër të datës 29 qershor 1460, ai e përshkruan Skënderbeun si një nga udhëheqësit më të aftë të rezistencës antiosmane dhe thekson domosdoshmërinë e bashkëpunimit me shtetet italiane, veçanërisht me Venedikun.
Archivio Apostolico Vaticano, Registra Vaticana, Reg. Vat. 516, f. 72r–73v, 29 iunii 1460.
Mbështetja e Vatikanit nuk ishte vetëm morale. Në fondet financiare të Selisë së Shenjtë ruhen mandate që dëshmojnë ndihma konkrete monetare për Skënderbeun, veçanërisht në vitet e fundit të jetës së tij, kur presioni osman ishte në kulmin e vet.
Archivio Apostolico Vaticano, Camera Apostolica, Mandati Camerali, vol. 12, f. 41r–42v, 1466.
Këto burime arkivore plotësohen nga kronikat dhe veprat humaniste të kohës. Marin Barleti, dëshmitari më i njohur i epokës, përshkruan marrëdhëniet e Skënderbeut me Venedikun si një raport të ndërtuar mbi interesa të ndërsjella, ku aleanca dhe tensioni bashkëjetonin vazhdimisht.
Marinus Barletius, Historia de vita et gestis Scanderbegi, Roma, 1508.
Dokumente nga Mbretëria e Napolit dhe nga kancelaritë italiane e vendosin Skënderbeun në qendër të një rrjeti të gjerë diplomatik mesdhetar, duke treguar se çështja shqiptare ishte pjesë e politikës së madhe evropiane të shekullit XV.
Archivio di Stato di Napoli, Cancelleria Aragonese, reg. 18, f. 94r–96v, 1461.
Në përfundim, dokumentet e Arkivit Apostolik të Vatikanit, aktet zyrtare të Republikës së Venedikut dhe burimet historike botërore dëshmojnë qartë se marrëdhëniet e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut me Venedikun ishin të ndërlikuara, por thelbësore për fatin e rezistencës shqiptare dhe për ekuilibrat politikë të Evropës së shekullit XV. Skënderbeu del nga këto burime jo vetëm si hero kombëtar, por si një figurë ndërkombëtare e respektuar, e pranishme në kancelaritë më të larta të kohës. Ky dokumentacion arkivor e vendos historinë shqiptare në zemër të historisë evropiane dhe dëshmon se Shqipëria e shekullit XV ishte një faktor aktiv dhe i rëndësishëm në politikën e kontinentit.