Reflektim mbi një kapitull tragjik të historisë që meriton njohje, kujtesë dhe një diskutim të ndershëm.
“Ata që nuk e kujtojnë të kaluarën janë të dënuar ta përsërisin atë.” – George Santayana
Cafo Boga – 28 Mars 2026
Për një kohë shumë të gjatë, Masakra e Tivarit është heshtur dhe është përjashtuar nga diskursi publik. Megjithatë, siç thotë një fjalë e urtë shqiptare, e vërteta mund të varroset, por herët a vonë ajo del në dritë.
Në përpjekje për ta nxjerrë këtë të vërtetë në pah, janë shkruar libra nga historianë shqiptarë, si dhe dëshmi nga familjarë të viktimave. Megjithatë, pavarësisht se Mali i Zi sot është një shtet demokratik, mungon ende një njohje zyrtare—duke reflektuar një heshtje që dikur karakterizonte ish-Jugosllavinë.
Kjo heshtje nuk është pa arsye. Një shqyrtim i plotë dhe i hapur i fakteve historike tregon se kjo masakër nuk ishte një incident i izoluar, por një akt i koordinuar dhe i qëllimshëm, i konceptuar dhe i zbatuar nga nivelet më të larta të ushtrisë dhe drejtuesve politikë jugosllavë. Qëllimi ishte të dekapitoheshin forcat shqiptare të Kosovës dhe të pengohej kërkesa e tyre që, pas çlirimit nga pushtimi nazist, Kosova të bashkohej me Shqipërinë, siç ishte premtuar.
Në vend të kësaj, ata që u mobilizuan me bindjen se do të merrnin pjesë në operacione të mëtejshme ushtarake në pjesën veriore të vendit, u grumbulluan, u çarmatosën dhe më pas u ekzekutuan në kushte të kontrolluara—një akt që mbart të gjitha tiparet e një masakre të paramenduar.
Sipas raportimeve, Zëvendëskryeministri i Malit te Zi është informuar se Prokuroria Speciale e Shtetit është në posedim të të dhënave të reja, deri më tani të panjohura, lidhur me fatin e rekrutëve shqiptarë dhe boshnjakë nga Kosova, të cilët u ekzekutuan në masë në Tivar më 1 prill 1945, përfshirë edhe të dhëna mbi vendndodhjet e mbetjeve të tyre.
Në këtë kontekst, është shprehur nderim për viktimat, si dhe është vlerësuar puna e Këshillit Kombëtar Shqiptar dhe Këshillit Boshnjak në Mal të Zi, të cilët po organizojnë simpoziumin ndërkombëtar shkencor “Masakra e Tivarit 1945 – E vërteta e fshehur.” Kjo nismë përfaqëson një hap të rëndësishëm drejt një shqyrtimi të plotë dhe shkencor të fakteve.
Ka ardhur koha që këto fakte të flasin vetë—përmes një dialogu profesional që thellon kuptimin e të drejtave të njeriut, kontribuon në përballjen me të kaluarën dhe nxit njohjen zyrtare të shkeljeve që kanë ndodhur.
Kjo nismë përmend gjithashtu të ashtuquajturit rekrutë “boshnjakë”—një element që deri më sot ka marrë pak ose aspak vëmendje dhe që i shton një dimension të ri diskutimit. Një analizë e kujdesshme dhe e bazuar në prova mbetet thelbësore për të sqaruar identitetin e viktimave.
Burimet ekzistuese tregojnë se viktimat ishin në shumicë dërrmuese shqiptarë, megjithëse është e mundur që, me kalimin e kohës, disa familje të kenë adoptuar një identitet mysliman boshnjak si pjesë e proceseve më të gjera të asimilimit shoqëror dhe kulturor.
Së paku, kjo është një detyrim ndaj mijëra njerëzve që humbën jetën—të sakrifikuar jo për mungesë besnikërie, por për shkak të identitetit të tyre, pavarësisht se luftuan përkrah forcave që në fund u kthyen kundër tyre.
Shpresohet që qeveria e Malit të Zi, me kalimin e kohës, do ta konsiderojë të drejtë dhe të nderuar njohjen zyrtare të këtij krimi, nxjerrjen e një deklarate përkatëse dhe ndërtimin e një memoriali në vendin e ngjarjes.
Një akt i tillë do të shërbente jo vetëm si njohje e padrejtësisë së së kaluarës, por edhe si një kujtesë e përhershme e pasojave të politikave shtetërore me karakter ekspansionist—si dhe si një mësim për brezat e ardhshëm që tragjedi të tilla të mos përsëriten më.
Në fund, kjo nuk është vetëm një çështje historie, por edhe një çështje drejtësie dhe përgjegjësie.
Siç u theksua nga Robert H. Jackson: “Krimet kundër njerëzimit nuk mund të justifikohen—ato mbeten krime kundër vetë njerëzimit.”